Yänä İnternetniŋ ziyini häqqidä

0
44 ret oqıldı

Һazirqi vaqitta İnternetniŋ, җümlidin saytlarniŋ hizmitidin paydilanmaydiğan adäm kamdin-kam. Bolupmu, härtürlük komp'yuterliq oyunlarsiz yaş ävlatniŋ küni štmäydiğan boldi.

Komp'yuterniŋ adäm salamätligigä qançilik ziyan ekänligini bilsimu, heçkim bu ämigidin keçälmäyvatidu. Komp'yuterda täläplär däriҗisidä işläp, vaqitni ünümlük paydilinivatqanlarğa heçkimniŋ qarşiliği yoq, älvättä. Amma bšşüktin yeŋi çiqqan gšdäktin başlap çoŋlirimizğiçä härhil oyunlarni komp'yuterda yaki yanfonda oynap, qimmät vaqtini boşqa štküzüp jürgini bizni täşvişländüridu.
Bayqap qarisaq, bügünki kündä saytlar yaşlarniŋ ayrilmas bir bšligigä aylanğandäk. Sävävi keyinki vaqitlarda yolda, işta, hätta tamaq içip oltarsimu simsiz telefonğa buduşqaqtäk yepişivalğan yaşlarni kšpläp kšridiğan bolduq. Besim kšpçiligini ätrap-muhit, ata-anisi, dostliri, oquş mäsililiri qiziqturmaydiğanliği şunçilikki, saytlarğa süyinip, kitap oquştin, izdiniştin vaz käçti desäk aşurup eytqanliq bolmaydu. Sävävi, saytlarğa kirip, keräklik mälumatniŋ namini yazsiŋiz bolğini, türlük referatlar, tätqiqatlarni tepip, täyyar närsini muällimgä štküzüvetidu, halas.
Burunqi vaqitlarda bšşük nahşilirini, bova-momilarniŋ çšçäklirini tiŋşaydiğan bala hazir kšpiräk komp'yuterniŋ oyunlirini, saytlarniŋ mälumatlirini tiŋşaydu. Kitaphana bosuğisidin kätmäydiğan oquğuçi bügünki kündä İnternet klubliriniŋ turaqliq heridarliriğa aylanmaqta. Äŋ yamini, süyigi ändi qetip kelivatqan baliniŋ komp'yuter aldida uzaq oltarğinidin kšzi vä omurtqiliri ağrip, yeŋidin täy-täy besip kelivatqan bovaqlarmu kšzäynäkniŋ yardimigä muhtaj bolidu. Şuniŋ bilän billä komp'yuterğa kirgüzülgän oyunlar uruş, qan tšküş vä yavuzluq toğriliq bolup, moşu oyunlarni bala oyniğandin keyin uniŋ psihologiyasigä sälbiy täsir qilidiğinini hämmä yahşi bilidu. Kšp ata-anilar balilarniŋ qoliğa pul tutquzup klublarğa ävätidu yaki komp'yuter soğa qilip, İnternetqa qoşup beridu. Üzlüksiz komp'yuterniŋ aldida oltirip, moşu oyunlarni oyniğan baliniŋ meyisidä oyunniŋ mäzmuni, oynaş usulliri siŋip kirip, yaman qiliq, hätta qilmişqimu baridiğanliği salahiyätlik mutähässislär täripidin alliqaçan dälillängän.
Äslidä moşu oyunlarniŋ orniğa šzimizniŋ milliy oyunlirimizni kirgüzüp, balilarni qiziqturuşqa bolmamdu? Amma, nemişkidu bizdä undaq hahiş-niyät yoq. Komp'yuter oyunliriniŋ qandaq sehiri barkin, äytävir, çoŋ-kiçik bir bšlmigä tiqivelip, şu oyunlarniŋ qaynimiğa kirip kätkän.
Statistikiliq mälumatlar boyiçä, elimizdä künigä bir İnternet klubiğa 200gä yeqin adäm kiridekän. Ularniŋ kšpçiligi 10 – 16 yaş ariliğidiki balilar, äŋ kiçikliri 5-6 yaş çamisida ekän. Älvättä, komp'yuterniŋ adäm hayatida paydiliq, keräklik qural ekänligini heçkim inkar qilmaydu. Biraq şu komp'yuterniŋ paydisidin kšrä ziyini kšp ekänligini biri bilsä, yänä biri bilmäydu.
Kšpligän tätqiqatlarğa qariğanda, komp'yuterliq oyun üstidä adämniŋ oylaş qabiliyiti tšvänläp, päqät kšrüş qabiliyiti bilän refleksliri işläydiğanliği eniqlanğan. Hiyaliy alämgä jipsiz bağlinidiğanlarniŋ kšpçiligi kündilik hayatta kšpligän hataliqlarğa yol qoyidekän. Sävävi, komp'yuterdiki sürätlär näq šmürgä mutlaq ohşimaydu.
Alimlarniŋ tätqiqati boyiçä, atalmiş oyunlarniŋ täsiridin barmaq siŋirliriğa häddidin taşqiri küç çüşüş nätiҗisidin härhil kesälliklärgä duçar bolidiğanliği vä komp'yuter bilän işläydiğan adämlärniŋ här ikkinçisi moşundaq ağriqniŋ zärdavini tartidiğanliği mälum boldi. Rastini eytqanda, yaş ävlat hiyaliy alämniŋ çaŋgilidin çiqalmay, ularda ätraptiki häqiqiy tirikçilikkä degän qiziqişliriniŋ tšvänläydiğanliği mälum bolğan. Undaq adäm tamaqliniş vaqtini štküzüp, uyqa tärtivini buzup, sirtqi kšrünüşi vä gigienisiğa kšŋül bšlmäydiğanliği eniq. Şuniŋ sävävidin kšpligän balilarniŋ barmaqliri klaviaturini besip oltarğandäk titiräp, baş ağriği çapsanlap, kšzliri eçişip, kšridiğan çüşliriniŋ mänasi šzgirip, bir sšz bilän eytqanda, bala türlük psihologiyalik kelişmäsliklärgä uçraydu.
Hälqimizdä «Yaşliqta üginidu, qeriğanda çüşinidu» degän ibarä bar. Bügünki bizniŋ yaşlirimizniŋ üginidiğini komp'yuter vä uniŋ içidiki oyunlar bilän çäklinidiğinini äskä alidiğan bolsaq, yeşi çoŋayğansiri qandaq bolarini kšz aldimizğa kältürüş qiyin. Şuniŋ üçün kesälniŋ aldini eliş härkimniŋ qolida. Uniŋ üçün komp'yuterda oltirip işläşniŋ qaidilirigä qät°iy riayä qilğan durus: 1. Vaqitni çäkläş, yäni ikki saattin artuq oltirişqa bolmaydu; 2. Һär ikki saattin keyin taza havada jürüp, başni däm alğuzuş keräk; 3. Kšz mäşiqlirini jürgüzüş lazim; 4. Monitor kšzdin 30 – 40 santimetr jiraq boluşi keräk; 5). Üstäldä oltarğanda mükçäymäy, bädänni tik tutuş şärt.
Mäsilän, bizniŋ 101-mäktäp-gimnaziyadä saytlar hovupiniŋ aldini eliş boyiçä kšpligän çarä-tädbirlär štküzülmäktä. Atap eytqanda, kitaphaniçi Saida Kurbanova vä 5-sinip yetäkçiliri täripidin štküzülgän «Qauıpsız İnternet» mavzusidiki kitaplar vä sürätlär kšrgäzmiliri, 6-siniplar arisida štküzülgän «İnternet meniŋ šmrümdä» mavzusidiki inşalar kšrügi, «İnternetqa hä-ä yaki yaq», «Һäqiqiy šmür – virtualliq alämdin yahşi» namliq fleşmoblar, şundaqla 4-siniplar arisida «İnternet ornida – kitap» mavzusidiki bir künlük aktsiya vä 7-siniplar arisida štküzülgän «Ömürgä «Һä-ä» däp eyt» namliq marafon sšzimizniŋniŋ yarqin ispatidur. Şuniŋ bilän billä ata-anilar üçün yol-yoruqlar täyyarlinip, ata-anilar jiğinliri štküzüldi. Mäktäp muällimliriniŋ qatnişişi bilän «İnternetta balilarniŋ behätärligini qandaq täminläymiz?» namliq seminar uyuşturulup, muällimlär šzara pikir almaşturdi.
Umumän, ävladimizniŋ İnternetsiz küni štmäydiğan boldi. Şu säväptin moşu mäsiligä munasivätlik paydiliq çarä-tädbirlärni mäzmunluq vä pat-pat štküzüp turuş keräk däp oylaymän.

Aliyäm ROZAHUNOVA,
Almuta şähiri M.Yaqupov namidiki 101-mäktäp-gimnaziyaniŋ muällimi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ