Neft' sahasidiki yeŋiliq

0
38 ret oqıldı

Mäşür SASİQOV,
«Uyğur avazi»

Neft' işläpçiqiriş sahasida yeŋi tipliq rodiy-iridiyliq katalizatorniŋ käşip qilinişi elimiz ilim-pänidä äŋ jirik yeŋiliqlarniŋ biri boldi.

Mäzkür käşpiyat neft'ni qayta işläş yolidiki riqabätkä qabil tehnologiyalärni bärpa qilişqa asas bolalaydu. U şundaqla yeşil tehnologiyalär kategoriyasigimu kiridu. Yeqinda biz käşpiyat muällipi —, Q.Sätbaev namidiki Qazaq milliy tätqiqat tehnikiliq universitetiniŋ vä Qazaqstan-Britaniya tehnikiliq universitetiniŋ (KBTU) senior-lektori, PhD Hadiçahan Rafikova bilän sšhbätläştuq.
— Rastini eytsam, mäktäptä oqup jürgän çağlirimda säl şohiraq qizlardin edim, — däydu Hadiçahan biz bilän bolğan sšhbättä. — Bir küni meni mudirniŋ orunbasari šz bšlmisigä çaqirtti (U himiya päniniŋ muällimi edi). Himiya pänidiki tšvän bahalirim bilän tärtivimniŋ naçarliğiğa aççiği kälgän u meniŋ heçqaçan bu pändin utuq qazinişim mümkin ämäsligini eytti. Şuniŋdin keyin meniŋdä uniŋğa šzämniŋ nemigä qabilliğini ispatlaş istigi päyda bolup, himiya bilän җiddiy şuğullinişqa başlidim.
Hadiçahan 2011-jili KBTUniŋ doktoranturisiğa çüşkändin keyin, ilmiy-tätqiqat işliriğa җiddiy kirişti. U bu yärdä päqät unvan elişnila ämäs, bälki Qazaqstanniŋ ilim-pän täräqqiyatiğa munasip hässä qoşuşni mähsät qildi. Alimä šz ämgiginiŋ yeşil himiya täläplirigä muvapiq kelişini oylap, ilmiy җäriyanniŋ härbir basquçida (ğayä, җisimlarni tallaş, mähsulat eliş üçün härhil täҗribilärni štküzüş) qorçiğan muhitqa ziyanliq maddilarniŋ taralmasliğiğa җiddiy kšŋül bšldi.

— Bügünki kündä elimizdä «yeşil himiya» täläplirigä җavap beridiğan neftehimiya vä organikiliq sintez katalizatorliri җäriyaniniŋ yeŋi nätiҗidarliq türlirini tepiş mäsilisi bäk muhim. Meniŋ aldimda näq äşundaq tiptiki katalizatorni käşip qiliş väzipisi turdi. Kšpligän qiyinçiliqlarğa qarimay, katalizatorlarni sintezlaşqa, şundaqla gidrogenizatsiya җäriyanida ularniŋ katalitikiliq aktivliğini täkşürüşkä muvappäq boldum. Bu äsnada maŋa KBTUniŋ juquri salahiyätlik oqutquçiliri bilän universitet mämuriyiti yeqindin yardämläşti. Tätqiqatqa meniŋ ilmiy rähbirim — KBTUniŋ “Himiya injeneriyasi” ilmiy-oquş märkiziniŋ professori Aleksey Zazıbin, çätällik ilmiy rähbirim Hamdi Temel' (Didjle universiteti, Türkiya) vä uniŋ tätqiqatçilar topi qatnaşti, — däp sšzini davamlaşturdi Hadiçahan Rafikova.
Uniŋ sšzlirigä qariğanda, tärkividä fosfor bar ionluq suyuqluq asasida rodiy-iridiyliq katalizatorlarni bärpa qiliş — Qazaqstanniŋ ilmiy sahasidiki mutlaq yeŋi, tiŋ yšniliş. Nazarbaev Universitetida paaliyät elip berivatqan sanaqliq professorlardin başqa, ionluq suyuqluq bilän bu yärdä heçkim şuğullanmaydu.
— İon suyuqluği deginimiz, bu eriş temperaturisi 100 gradustin tšvän vä päqät ionlardin ibarät alahidä bir eritma asasän ämäliy ilimda, biotehnologiyadä, energetikida, neft'-himiya sahasida qollinilidu. İon suyuqluği «yeşil eritquçilar» qatariğa kiridu, — däp izah bärdi sšhbätdişimiz.
Şuni alahidä qäyt qiliş keräkki, neft'ni eritquçi süpitidä umumziyanliq kislotalardin paydilinidiğan än°änä moҗut edi. Uşbu standartliq eritquçilar atmosfera üçün nahayiti ziyanliq. Çünki u ozonluq tšşüklärni päyda qilidu. Elimiz alimliri täripidin käşip qilinğan katalizatorlar juqurida tilğa elinğan eritquçilarsiz mäzkür җäriyanni ämälgä aşuruşqa imkaniyät yaritidu. Bu katalizatorlar asasini su, yäni äŋ taza vä ekologiyalik sap reagentlar täşkil qilidu.
Layihä bilän katalitikiliq testni işläpçiqiriş üçün ikki jil täläp qilindi. Tätqiqatlar yäküni boyiçä, üç innovatsiyalik patent elinip, reytingi bäk üstün häliqara jurnallarda tšrt maqalä elan qilindi. Rafikova şundaqla AQŞniŋ yetäkçi aliy därgahliriniŋ biri — Alabama universitetiniŋ grantini utuvaldi. Şuni alahidä täkitläş lazimki, bu hildiki grantlar Qazaqstanniŋ äŋ istiqballiq 10 alimiğa tapşuruldi.
Tätqiqatçilar komandisi neft' kompaniyaliri üçün elinğan bu nätiҗilärni toluqturuşqa tehi kirişkini yoq. Çünki bu käşpiyatni ämäliyatta paydilinişqa tehi ätigäniräk. Amma bizniŋ sšhbätdişimizniŋ pikriçä, käşpiyatni hazirniŋ šzidä kommertsiyalik mähsättä qollinişqa bolidu.
— Neftehimiyadä gidrogenizatsiya җäriyani äŋ muhim sahadur. Oylaymänki, «TengizChevrOil», «Karachaganak Petroleum Operating B.V» qatarliq alp şirkätlärniŋ bizniŋ katalizatorlirimizğa qiziqişiniŋ üstün bolidiğanliğiğa işänçim kamil, — däydu alimä.
Һazir Hadiçahan Rafikova neftehimiya tätqiqatlirini davamlaşturuvatidu. U bu işini häliqara däriҗigä kštiriş niyitini ämälgä aşuruş yolida qizğin ämgäk qilmaqta.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ