Kitap qädrini tikläş üçün nemä qilişimiz keräk?

0
25 ret oqıldı

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»
Öz qädir-qimmitini bilgän, mädäniyätlik häliq äŋ aval milliy ädäbiyati, täräqqiyati, demäk, “kitap” däp atalğan muqäddäslik aldida җankšyär, taki sadiq qul.
Һäqiqitini eytiş keräk, hazir kšpçiligimiz kitap oquştin qalduq. Bizniŋ pikrimizçä, adämlärniŋ kitap setivelip oquşqa ahçisi ämäs, kitap oquğusi, eniğiraği, hahişi yoqmekin däp oylaymiz. Bälkim, keyinki vaqitlarda täsadipi ädiplärniŋ täsadipi äsärliri kitaphanlar näzärigä havalä qilinivatqanliqtin, kšpçilik kitap oquştin qelivatqandäk. Bu, älvättä, meniŋ şähsiy pikrim. Ändi gezithanlirimiz bu hususida nemä däydu? Biz şuni biläyli däp birqatar ziyalilirimizni «dügläk üstälgä» täklip qilip, «Kitap qädrini tikläş üçün nemä qilişimiz keräk?» mavzusi ätrapida pikirläştuq.
Gülbähräm HOŞAEVA, Turan universitetiniŋ çät äl tilliri kafedrisiniŋ rähbiri, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi, filologiya pänliriniŋ namziti:

– Һäqiqätänmu bu bügünki künniŋ eğir, yeşilişi muräkkäp mäsililiriniŋ biri. Bu soalğa җavap beriş üçün kitap oquşniŋ suslişip ketiş säväplirini izdäp kšrginimiz äqilgä muvapiq däp oylaymän. Bu säväp uzaq štmüş ämäs, bälki bizdin ançimu jiraq ämäs jillarni šz içigä alidu. Çünki 2000-jilliriniŋ beşida hayatimizğa internet vä yanfon yoruq yultuzdäk kirip käldi. Bu täräqqiyatniŋ yahşi täräplirimu bar, älvättä. Bügünki kündä yanfon arqiliq härqandaq hävärni tepiş, duniyaniŋ tüpkür-tüpküridiki yeqinlirimiz bilän haliğan vaqtimizda alaqiğa çiqiş, tez arida haҗätlik soalğa җavap eliş ohşaş işlar äŋ qolayliq vasitigä aylandi. Amma bu täräqqiyatniŋ ändişilik täripimu päyda boldi. Çünki insaniyät bu yeŋiliq bilän şunçilik däriҗidä bänt boldiki, adämlär 7 yaştin 70 yaşqiçä yanfonni qolidin taşlimas boldi. Kitap oquş bu yaqta tursun, balilirimiz üzimizgä qarap sšzläştin qalğandäk boluvatidu. Mana bu «täräqqiyatimiz» kitap oquşni tohtitişniŋ asasiy sävävi bolupla qalmay, käläçigimizni täşvişkä selip qoyğan bir ähvalğa aylandi.
Moşu yärdä “Ähvalni җšndäş üçün nemä qilişimiz keräk?», degän soalniŋ tuğuluşi täbiiy. Birinçidin, bu yeŋiliqni qäyärdin ügängän bolsaq, şu «yärniŋ» täҗribiliri bilän tonuşişimiz keräk. Näzärimdä çät ällärni tutuvatqinim eniq bolsa keräk, däp oylaymän. Mäsilän, bu hil täräqqiyatni äŋ çapsan başliğan mämlikätlärniŋ biri – Frantsiyani alayli. Frantsiya prezidenti Makron prezidentliqqa sayliniş layihisiniŋ tšrtinçi qisimida mäktäplärdä elektronluq vasitilärni qollinişni män°iy qiliş edi. Äŋ muhimi, u sšzidä turdi. Һazir Frantsiya mäktäpliridä başlanğuç mäktäplärdä elektronluq därislär tamamän elip taşlandi. Çoŋ siniplardimu salamätlikkä alahidä ziyanliq sanilidiğan därislär programmidin çiqirildi. Bizdimu mana moşundaq tamakiğa, haraqqa vä narkotikqa qarşi küräş jürgüzgändäk, mämlikät däriҗisidä iş jürgüzüş keräk. Bälgülük saatlarda internet vä yanfon qollinişni män°iy qiliş qanunini çiqiriş artuqluq qilmaydu däp oylaymän. Çünki, duniya alimliri balilarniŋ, bolupmu naresidilärniŋ yanfon, planşet, smartfon gadjetliriniŋ pütünläy organizmiğa alämşumul ziyan ekänligini alliqaçan dälilligän. Buniŋğa nahayiti eniq birla misal kältüräyli. 2007-jili insan hayatiğa Apple korporatsiyasi arqiliq İphone telefonini käşip qiliş qatarliq intayin çoŋ yeŋiliq elip kirgän Stiv Djobs boldi. Äŋ qiziq yeri, u yeŋiliqçi buradär šz pärzäntlirigä käçqurunluği vä şänbä-yäkşänbä künliri telefon paydilinişni män°iy qilğan. Uniŋ sävävini çüşändürüşniŋ haҗiti bolmisa keräk.
İkkinçidin, mäktäplärdä ädäbiyat päniniŋ muällimliri däristä ädäbiy kitap oquşni mäҗburiy täläp qilip, uniŋ nätiҗisini muhakimä qiliş arqiliq nazarätkä eliş keräk. (Mäsilän, bizniŋ zamanimizda muällimimiz Tel'man Mäşürov däl şundaq qilidiğan.) Üçinçidin, mäktäplärdä yazğuçi-şairlar bilän kšpiräk uçrişişlarni, ularniŋ äsärliri toğriliq sšhbätlärni vä moşuniŋğa ohşaş başqimu çarä-tädbirlärni uyuşturuşni äqilgä muvapiq däp oylaymän. Çünki kšp aŋliğandin, bir kšrgänniŋ intayin çoŋ täsirat qalduridiğanliği vä uçrişiştin keyin җäzmän ädäbiyatqa qiziqiş oyğinidiğanliği – sinaqtin štkän täҗribä.

Rähmätҗan ĞOҖAMBÄRDİEV, «Mektep» näşriyati Uyğur redaktsiyasiniŋ başliği:

– Kitap qädrini tikläş üçün, birinçi novättä, häm kitap oquş mädäniyitimizni šstürüşimiz, häm iҗatkar bilän kitaphan otturisidiki alaqä-munasivätni küçäytişimiz lazim. Çünki kitap qädrini vä uni oquş adät-mädäniyitimizni tšvänlitivelişimizniŋ säväp häm amilliri kšp. Mana şularniŋ, meniŋçä, muhimlirini tählil qilip, pikir-täklivimizni eytip kšräyli.
1. Kitap oquşqa bolğan häväs-iştiyaqniŋ käskin tšvänläp ketiş tendentsiyasi päqät biz, uyğurlarğila, munasivätlik iş ämäs, bälki pütkül җahan ähligä degidäk has illät. U štkän äsirniŋ ahirilirida başlandi. Һazirqi alämşumullaşturuş җäriyani, İnternet vä hakazilar uni tezlätti häm bariçä kündilik hayat tärizimizdin җiddiy qisip çiqarmaqta. Uniŋ asasiy säväpliriniŋ biri süpitidä – kreativ, yäni adämlärgä päqät hšzür-halavät, däm alduruşni däsläpki şärt qilğan hizmät kšrsitiş sahasiniŋ şiddät bilän eŋimizğa bšsüp kirişini eytişqa bolidu. Һättaki, şu hil mäzmundiki kitap oquş (teatr, kino) «mädäniyitimu» (kriminal, äyşi-işrät, beğäm hayat) şu җümlidin. Başqiçä eytqanda, täläp-ehtiyaҗ —muvapiq täklipni päyda qilidu. Miŋlarçä äpsuski, bu hil «mädäniyät» kitap qädrini tikläşkä ämäs, äksiçä, uniŋ yiltizini çepişqa qaritilğan. Rast, ana tilimizda bu hil yšniliş tehi yoqniŋ ornida, biraq rustilliq yaşlirimiz şuni ävzäl kšridu, šzimizdimu doramçiliq yoq ämäs…
2. Sämimiy vä halis, ob°ektiv tänqit bizdä ilgirimu sus edi, hazir tamamän degidäk yoqaldi. İhtisatqa tayinipla näşir qilinivatqan bäzi «äsärlärniŋ» süpiti – uniŋsizmu eğir ähvalda turğan kitap oquş mädäniyitimizni tehimu tšvänlitip, sanaqliq bolsimu yoq ämäs häqiqiy iҗatkarlirimizniŋ iҗadiyitigä «dağ» çüşärmäktä. Demäk, yahşi äsärlärni tärğip qilip, osilini süzüp çiqiriş mähsitidä, ilgärkidäk, iҗatkar-oqurmän arisidiki munasivätni küçäytidiğan uçrişiş, baş qoşuşlarni җanlanduruşmu bäk muhim tädbir bolğusi.
3. Şair-yazğuçi, alim-mutähässislirimizdä, meniŋçä, zaman näpäsigä ahaŋdaşliq, oqurmänlirimizniŋ dit-talğimi, mäniviy ehtiyaҗlirini aldin-ala sezidiğan säzgürlük yetişmäydiğandäk täsir bar. Başqiçä eytqanda, iҗatkar-kitaphan arisidiki mäniviy alaqä, rişq-munasivät üzülüp qalğandäk. Demäkçi bolğinimiz, iҗatkar dävir tälivigä hämnäpäs boluşi, häliqniŋ muŋ vä hoşalliğini aldin-ala sezip, bilip turuşi lazim. Mäsilän, hazir tilimiz vä kimligimiz toğriliq muraҗiät qilidiğan mavzu yoqmu? Bizçä, mavzu-mähsät kšp, җür°ät, dadilliq yoq. Һäqiqiy iҗatkar ataq-mukapat üçün ämäs, bälki hälqiniŋ otida pärvanä boluşi keräk!
4. Bala-çaqa, nävrä-çävrilärgä ailidä milliy muhit yaritip, ana tilimizda sšzlişip, häliq eğiz iҗadiyitiniŋ nämunilirini säbi çeğidinla eŋiğa quyuşimiz keräk. Bular – häliq çšçäkliri, maqal-tämsil, tepişmaq, rivayät, drama, dastan, şeir, hekayä vä hakaza. Moşu yšniliştä milliy teatrimizmu kšp işlarni qilişqa tegiş. Moşundaq muhitta šsüp-yetilgän šsmürlirimizdä ana tilimizdiki äsärlärni oquydiğan, qädir tutidiğan, kitaphanlar, gezit-jurnal oqurmänliri, teatr tamaşibinliri, milliy sän°ät muhlisliri yetilip çiqidu. Bu җäriyan anatilliq mäktäplirimizdä çiŋdalsa nur üstigä nur bolmaq! Bu hil şaraitni qandaq bärpa qilimiz degändä – uyğurlarğa ait tarihiy, bädiiy, drama, ilmiy vä başqa ämgäklärni İnternettin tallap, toplap, šzimizdä barliri bilän toluqlap – mähsus räsmiy torbät eçişimiz lazim. Uni çoŋ-kiçik hämmimiz, bolupmu oqutquçilar vä studentlar, mutähässislär härtäräplimä qollap-quvätläp, tez arida tikläp, uniŋ yemişini – mäktäplirimizdiki muällim-oquğuçilirimiz, härqandaq kitap muhlisi paydilinidiğan ähvalğa, yäni izdiginini saha-mavzu boyiçä tapalaydiğan mänbä-arhiv däriҗisigä yätküzüp, täşviq qilişimiz keräk. Bu qoldin kelidiğan iş!

Älişer HÄLİLOV, «MİR» näşriyat šyiniŋ mudiri:

– Ägär kitap oquş boyiçä millätlär arisidiki reytingqa näzär salidiğan bolsaq, Qazaqstan uyğurliri bu tizimda ahirqi orunda ämäsligigä kšz yätküzimiz. Äpsus, biz aldinqi orunlardimu ämäs. Keyinki ottuz jilliqta kitap, jurnal, gezitlarni oquş mädäniyiti helila tšvänläp kätti. Tätqiqatçilarniŋ mälumatliriğa süyänsäk, hazirqi kündä sabiq Keŋäş İttipaqi älliri ahalisiniŋ 50 payizdin oşuği kitap vä jurnallarni tamamän oqumaydekän.
Uyğur aililiridä kitap oquş štmüştä qaldi. Keyinki ottuz jilda kitap oqumaydiğan uyğurlarniŋ ikkinçi ävladi šsüp yetildi. Ularniŋ arqisida näq šzliri ohşaş ävlat šsüp yetilmäktä. 7 yaştin 30 yaşqiçä bolğan baliliriŋlarniŋ qançisi boş vaqtini kitap oquş bilän, qançisi İnternet yaki televizor aldida štküzidiğanliğiğa diqqät ağdurup kšräyliçu? Һazirqi kündä uyğur aililiriniŋ sanaqliq payizila şähsiy kitaphanisiğa egä. Män jigirmä jildin buyan kitap vä jurnallarni näşir qiliş işi bilän bänt bolmaqtimän. Dostlirimniŋ, uruq-tuqqanlirimniŋ vä tonuşlirimniŋ šyliridä şähsiy kitaphanisiniŋ bar yaki yoqluğini bayqap kelivatimän: ägär ularniŋ boviliri, ata-aniliri kitaplarni mehmanhanidiki yaki şähsiy bšlmiliridiki täkçiliridä saqlap kälgän bolsa, yaş ävlat haҗät ämäs närsidäk ulardin qutuluşqa aldiraydu.
Buniŋdin 35 jil ilgiri, hätta yezilardiki uyğurlarda şähsiy kitaphaniniŋ bolmasliği uyat iş hesaplinidiğan. Ändi ikki-üç qävätlik haşamätlik šylärni seliş modiğa aylanğan hazirqi dävirdä ularniŋ käŋ-taşa zalliri bilän mehmanhanilarda kitaplar turidiğan täkçilärgä orun tägmäy qaldi. Çirayliq toplamlar häm tarihiy äsärlärniŋ ornini qimmät bahaliq qaça-qomuç vä suvenirlar egilidi. Moşularni kšrgändä ”Säviyämizniŋ mundaq sälbiy täräpkä šzgirişigä nemä säväp boluşi mümkin?” degän soal meni dayim bearam qilidu.
Kitap, jurnal vä gezitlarni oquş mädäniyitini biraz bolsimu aşuruş üçün nemä qiliş keräk?
Birinçidin, uyğur tili vä ädäbiyati pänliriniŋ muällimlirigä oquğuçilarni 3-siniptin başlap 11-sinipqiçä siniptin taşqiri oquş ädäbiyatini mümkinçilikniŋ bariçä beriş haҗät.
İkkinçidin, ata-anilar baliliriğa muällimlärgä qandaq hšrmät bildürsä, kitapqimu şundaq hšrmät bildürüşi keräkligini ügitişi zšrür. U kitapni qoliğa çoŋ qiziqiş häm iştiyaq bilän elişi tegiş. Ändi hazirqi kündä bolsa, bäzi aililärdä härbir bšlmidä birdin televizor, şähsiy noutbuk yaki smartfon. Äpsus, šydä şähsiy kitaphana yoqniŋ ornida.
Üçinçidin, mäktäplärdä vä mädäniyät šyliridä yazğuçi häm şairlar bilän turaqliq uçrişişlarni, ädäbiy käçlärni štküzüp turuş lazim. Muälliplär bilän muamilidä boluş – bu kitap oquşni täşviq qilişniŋ äŋ yahşi amili.
Tšrtinçidin, uyğur yazğuçi, şairliriğa šz äsärlirini tonuşturuş märasimlirini štküzüşkä yardämlişiş keräk. Ularğa yaşlardin vä çoŋ ävlat väkilliridin tärkip tapqan auditoriyani җälip qiliş lazim. Kitaplar uyğur җamaätçiligi arisida muhakimä qilinişi tegiş. Yahşi äsärlärgä tegişlik juquri baha berilsä, naçarliri tänqit qilinişi keräk. Kitap häqqidä barliq җaylarda gäp boluşi keräk.
Bäşinçidin, bolupmu rus vä qazaq mäktäplirini tamamliğan uyğur yaşliriğa alahidä diqqät ağduruş keräk. Bu balilarniŋ häm yaşlarniŋmu uyğur muällipliri bilän tonuşturuş märasimliriğa täklip qilinğini durus.
Altinçidin, hazir kšpligän mäktäplärdä inşa yeziş yoqniŋ ornida. İnşa yeziş boyiçä emtihan yoq. Şuniŋ üçün muällimlärgä vä ata-anilarğa balilarni mäktäp programmisidin taşqiri qäğäzdä šz oy-pikrini izhar qilişqa ügitiş lazim. Äpsus, yaşlar arisida çirayliq sšzläş degän närsä yoq, uniŋ üstigä yazmiçä mäyli uyğur, mäyli rus tilida šz pikrini izhar qiliş kamdin-kam uçraydiğan hadisä bolup qaldi. Oylaymänki, bu – millät üçün häqiqiy paҗiä.
Sšzümniŋ ahirida yaşlarğa mundaq qanatliq ibarini äskä salmaqçimän: kitap oquydiğan adäm televizor kšridiğan adämni dayim başquridiğan bolidu. Bu işta ata-anilar baliliriğa dayim ülgä boluşi haҗät. Çünki balilarda içki nazarät mehanizmi ançä täräqqiy ätmigän. Şuniŋ üçün käçqurunluği televizorni šçirip, pärzäntliriŋlar bilän, yeşiğa qarap, billä çšçäk yaki hekayilärni oqup, ularni muhakimä qilğan durus.
Biz aldi bilän šzimiz kitap oqup, şuniŋdin keyinla uni balilirimizdin täläp qilişimiz mümkin. Biz kitap, gezit vä jurnallarni oquş vä balilirimizni şuniŋğa ügitiş arqiliq ularni keyinki jillarda hayatimizda orun elivatqan härhil yeqimsiz hadisilärdin vä yaman hislätlärdin aman elip qalalaymiz.

Һasil ABDRİMOV, peşqädäm ustaz:

– Ötkän äsirniŋ səksininçi jilliriniŋ ahiriliri boluşi kerək, şu mäzgildä məktivimizniŋ kəspiy ittipaq komitetini başqurup jürgən Qurvanҗan aka Molotov 8-mart – Hanim-qizlar məyrimi harpisida käsipdaşlirimizğa soğini billə elip keliş təklivini berip qaldi. İkkimiz helə oylinip, «kitaptin yahşi soğa yoq», dəp keliştuqtə, Çoŋ Aqsu yezisidiki Turdi akiniŋ kitap dukiniğa qarap yol tuttuq. Alğan «soğimiz» Ural mototsikliniŋ lyulkisiğa bir kəldi. Əҗayip ədəbiy kitaplar – qazaq, rus və uyğur şair-yazğuçiliriniŋ əsərliri. Ularniŋ härqaysisini alaytän lentiğa orap, birdin gül qoşup, hanim-qizlarğa məyrəmlik soğimizni tapşurduq. Һəmmə razi. Çünki u çağlarda kitapniŋ qədri bšləkçə bolidiğan. Akilirimiz kitaplarniŋ teşini gezit bilən qaplap, šzara almaşturup oquydiğan… Һazir ähval tamamən başqa. Azdu-tola qiyinçiliqni banə qilip, kitapniŋ heridarimu aziyip kätti. Bu həqiqət.
Biz, nemişkidu, qoliğa qimmət bahaliq yanfon tutup ketivatqan birigə həyran bolmaymizdə, kitap qoltuqliğan birini kšrüp qalsaq, həyran bolup, uniŋğa burulup qaraymiz. Ötkän jili yazda üçinçi sinipta oquydiğan nəvrəm yazliq tətil başlinipla şəhərdin yeziğa kelivaldi. Şu künila sinip yetəkçisi tətildə oqup keliş üçün yezip bərgən kitaplar tizimini maŋa tutquzdi. Ətisi yezidiki kitaphanidin (tizimdiki on bir kitaptin səkkizi bizdə bar ekən) kitaplarni elip kelivatsam, käynimdä kelivatqan maşina tohtididə, içidin hazir Almutida җavapkər hizməttə işləydiğan şagirtim çiqip kəldi. Salam-saattin keyin, u šziniŋ bügünki kündə kitap kštərgən kişini kšrüp həyran bolğanliğini yoşurmidi. Һə mən bolsam, kitaplarni nəvrəm üçün elip maŋğanliğimni eyttim. Һäqiqätänmu, keyinki jillarda kitap kštərgənniŋ yoçun, ğəliti kšrünidiğan bolup qalğinimu aççiq həqiqət.
Əndi «Kitapniŋ qədrini qandaq kštirişkə bolidu?», degən asasiy soalğa kälsäk, bu yərdə ailiniŋ roli birinçi orunda turuşi kerək. Pərzəndimizniŋ җəmiyətkə yaramliq, bilimlik və mədəniyətlik şəhs bolup yetilişi üçün aldi bilən uniŋ kitap oquşqa bolğan qiziqişini kiçik çeğidin boyiğa siŋdürüşimiz haҗät. Bağçə yeşida rəsimlik çšçək kitaplardin başlap, başlanğuç siniplarda qisqa-qisqa hekayilərni, əndi juqarqi siniplarda bolsa, povest', romanlarni oquşni tapşurma retidə berişimiz lazim.
Məktəptə jil boyi oquğan kitapliriğa qarap, oquş jili ayaqlaşqanda «Əŋ yahşi oqurmənni» eniqlap, təğdirlisək, oquğuçilarniŋ kitap oquşqa bolğan qiziqişini aşuridiğanliği şübhisiz. Şundaqla şair-yazğuçilirimizni məktəplärgə təklip qilip, oquğuçilar bilən uçrişişlarni turaqliq räviştä yolğa qoyuşimiz kerək. Bügünki kündä moşundaq ən°ənə Uyğur nahiyäsiniŋ Kiçik Aqsu ottura məktividə yahşi yolğa qoyulğan. Bu җähättin kšp küç çiqirivatqan uşbu məktəpniŋ uyğur tili və ədəbiyati pänliriniŋ muəllimi Ruqiyəm İsrayilovaniŋ əmgigini atap štüş orunluq. Keyinki künlərdə bəzi məktəplirimizdə əməldin qelivatqan kitap oquş konferentsiyalirini äsligä kältürüşmu kitap qädrini aşuruşqa qaritilğan bir amil. Bu işlarda məktəp kitaphaniçisi, sinip yetəkçiliri, şundaqla uyğur tili vä ädäbiyati pänliri muəllimliriniŋ arisidiki alaqä-munasivät ziç boluşi keräk. Yənə bir eytip štidiğan närsä, pən muəllimliriniŋ (matematika, fizika, himiya, biologiya, geografiya, tarih) kitap təkçiliridə turğan, şu pəngə ait kitapliri təkçidin çüşüp, oquğuçilarğa qoşumçə materiallar süpitidə berilsä, oquğuçilarniŋ şu pəngə bolğan qiziqişi tehimu aşar edi. Bolupmu oquğuçilarniŋ tehnikiliq pənlərgə bolğan qiziqişini küçäytişimiz kerək. Çünki keyinki vaqitlarda məktəp pütərgüçilər arisida tehnikiliq mutəhəssisliklərni tallavatqanlar kamdin-kam.
Sšzümniŋ ahirida kitap qədri toğriliq šz beşimdin štkən bir vaqiəni misal süpitidə eytip štəy. Buniŋdin helə jil ilgiri, pedagogika pänliriniŋ namziti Emel'yan aka Һoşurov Almutidin bir top dostliri bilən bizniŋ šygə kelip qaldi. Һoylida salam-saattin keyin, u mehmanlar bilən tonuşturup štti. Ularniŋ içidə ismini aŋlap jürsəmmu, tehi šzini yeqindin kšrmigən peşqädäm ustaz Muzəppər aka Mutəllipov bar ekən. Muzəppər aka «Emel'yan, bayatin yol üstidə gepini qilğan jigitmu bu?» dəp qaldi. «Һə-ə», – degən җavapni aŋlap, Muzäppär aka
«Silər moşu hoylida turup turuŋlar, mən birinçi kirip šydə kitaphana barmu-yoqmu, kšrüp çiqimən. Əgər bolsa šygä kirimiz, yoq bolsa, moşu yərdinla qaytimiz», – dedi. Mən başta hoduqqandək boldumdə, keyin u kişini šygə başlidim. Muzəppər aka kitaplarni kšzdin kəçürgəç, bəzilirini varaqlap kšrdidə, andin hoyliğa çiqip,
«Җürüŋlar, kirsək bolidekən», degən sšzni eytti.
Mən bu misalni mahtiniş üçün eytip oltarğinim yoq, əksiçə, moşu atimiz boyidiki roh, juquri tələp hərbirimizdä bolsa deginim.
Kişilərniŋ bayliğini haşamətlik šyi, içidiki җihazi bilən əməs, təkçidiki kitavi bilən bahaliğan kişiniŋ pərzəntlirimu şu atiniŋ qattiq qoyğan təlivi arqisida duniyağa tonulğan alimlar bolup yetildi. Mana kitapqa bolğan hšrmət. Bu iştin həmmimiz ibrət elişimiz kerək. Şuniŋ üçünmu kitapniŋ qədrini biləyli. Kitap – u bilim buliği. Bizniŋ parlaq keləçigimiz üçün bilimlik əvlat havadək haҗət.
Kitapni oçaqtiki otni tutaşturidiğan tuturuq süpitidə əməs, bəlki pərzəntlirimiz qälbigə bilim çiriğini yanduridiğan büyük qural süpitidə kšrəyli.
Hulasä şuki, milliy ğururini qanuniy halät süpitidä etirap qilinişini haliğan härbir uyğur pärzändi kitap vä gezit-jurnal oquş vä uniŋ qädrini kštiriş mäsilisidä bepärva bolmişi haҗät vä zšrür. Çünki milliy mentaliteti yoq häliqniŋ šsüş haliti natayin. Ösüş halitiniŋ birdin-bir mezani – kitap. Kitap bolsa – u mälum bir häliqniŋ kimliginiŋ äynigi.
Qandaq mäzmundiki äsärlärni oquşni yaqturisiz?

Ğlajdin ҺOSMANOV, peşqädäm ustaz, Bayseyit yezisiniŋ çoŋ jigitbeşi:
– Başlanğuç siniplarda oquvatqan päytlärdä çšçäk kitaplarni nurğun oqattim. Juqarqi siniplarğa kšçkändä hekayä, povest' vä romanlarğa šttüm. Studentliq dävirlärdä kitapni tallap oquydiğan boldum. Һazir, yäni yeşim çoŋayğansiri, meni kšpiräk tarihimizğa ait hšҗҗätlik vä bädiiy äsärlär qiziqturidu. Şundaqla kšrnäklik şairlirimizniŋ şeirlirinimu diqqät-näzärimdin sirt qoyğan ämäsmän.
Dolqun ROZİEV, Regionalliq mäşräpniŋ begi:
– Yaş vaqitlirimizda fantastikiliq vä detektiv janrida yezilğan äsärlärni qiziqip oqattuq. Һazir yeşimiz atmiştin alqiğandin keyin tarihimizğa, mädäniyitimizgä ait äsärlärni oquşni yaqturidiğan bolduq. Bizğu anda-sanda bolsimu, kitap oquymiz. Amma hazirqi zamaniviy yaşlarniŋ kitap, gezit-jurnal oquşqa bolğan hahişi bayqalmaydu. Ular İnternetniŋ sadiq qulliriğa aylanğan. Kitap, gezit-jurnallar bilän kari yoq.
Muhidin ROZAHUNOV, Uyğur nahiyälik Mädäniyät šyiniŋ mudiri:
– Birər uyğur şairi yaki yazğuçisi yeŋi əsər yezip, kitap qilip çiqiriptu desə, mümkinqədər şu kitapni setivelişqa aldiraymən. Əsərniŋ məzmuniğa addiy oqurmən süpitidə šzəmçə baha berimən. Biraq yezilivatqan əsərlirimizdə moşu kəmgiçə, on səkkiz miŋ aləmniŋ egisini toluq «tonalmayvatqinida». Eniğiraq eytsaq, yazğuçilirimiz diniy mavzuda əsər yezişqa bir qədəmmu besip kšrmidi. Һayatimizniŋ din bilən ziç munasivəttə ekənligi toğriliq birär diniy məzmundiki əsər yaritilmayvatqanliği eçinarliq. Rast, ädiplirimiz jürigidə Allani tonuydu. Amma yezivatqan əsərliridə uniŋ iznasimu bayqalmaydu.
Zulfiya TOHTAHUNOVA, Almuta şähiri M.Һämraev namidiki 150-uyğur ottura mäktiviniŋ 11-sinip oquğuçisi:
– Män kšrnäklik yazğuçi, märhum Turğan Tohtämovniŋ hämmä äsärlirini sšyüp oquymän. Yazğuçi šz qährimanlirini hayatniŋ türlük väziyätliridä täsvirläp, ularniŋ içki käçürmiliri vä särgüzäştilirini hayatiy vaqiälär bilän bağlaşturidu. Şundaqla yazğuçi šz äsärliridiki qährimanlarniŋ jüriginiŋ soquşini, qälbiniŋ nazuk, sirliq tävrinişlirini mahirliq bilän täsvirläydu. «Aq yeğin», «Vijdan azavi», «Nazugum» vä başqa äsärliridä päqät hälqimizgila has mäişiy kšrünüşlär çoŋ dit vä zor maharät bilän äkis ättürülgän.
Mana şuniŋ üçünmu män yazğuçiniŋ äsärlirini qiziqip oquymän vä ulardin aliy, insaniy päzilätlärni boynumğa siŋdürüşkä tirişimän.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ