«Täŋritağ tragediyasi»

0
67 ret oqıldı

Yeqinda istedatliq şair Abduğopur Qutluqoğliniŋ Türkiyaniŋ paytähti Ankara şähiridä «Uyğur bahari» näşriyatidin «Täŋritağ tragediyasi» namliq kitavi näşir qilindi. Biz tšvändä diqqitiŋlarğa şu kitapqa kirgän bir türküm balladilarni havalä qilivatimiz.

Qiran qismiti
Han oltirar qizil ravaqta,
Mäy vä çilim – tilla tavaqta.
Qarşisida aç vä yaliŋaç,
Tutqun turar qäpäz-avahta.

Tutqun turar tšmür qäpäzdä,
Yalaŋ tenin yalar şuvurğan.
Tolmay turup tehi qiriqqa,
Çaç-saqili appaq aqarğan.

Han halatti tutqun kšzidä
Kšrmäklikni birär tamça yaş.
Kšrmäklikni qiran näsliniŋ
Qarğilarğa äkkinini baş.

“Tiz pük!” – dedi nadan Davaŋhan,
Ömridä tiz pükmigän ärgä.
U: “Tiz pükmäy, tik turğan petim
Razi, – dedi, – petişqa yärgä!”

Boyniğa täŋ tilla täŋlisä,
“Satalmaymän!” – dedi elini.
Һäqni eytip qoymisun bu däp,
Qiliç bilän kästi tilini.

Baş kesişqu bar ekän, amma
Til kesiş yoq edi hayatta.
Tursa tutqun tšmür qäpäzdä,
Sšzlişidin qorqatti hätta.

Yalaŋğidaq turar qar dässäp,
Kškrigidä qatti qat-qat qar.
U muz bolup toŋlaşqa razi,
Tiz püküşni alar edi har.

Öç otidin turatti šrä,
Aŋa yšläk qanliq qisasqu…
Käçürärdi bälki tiz püksä,
Amma küräş ata mirasqu!

Kšz aldiğa käldi ana jut,
Han-täŋridin aşti äs-yadi.
Aŋlanğandäk boldi qulaqqa
Mäzlum älniŋ aççiq päriyadi.

Kšz aldida, şum räqiplärniŋ
Murdilarni dässäp maŋğini.
Qalmisun däp yänä tirilip,
Däl-däräqqä miqlap taŋğini.

Kšz aldida, basqunçilarniŋ
Җäsätlärni soraq qilğini.
Qurutmaq bop märtlär näslini,
Bovaqlarniŋ tenin tilğini.

Kšz aldida, quruq qol bilän
Yavğa şirdäk etilğan märtlär.
Täŋriteği bälki moşu jut,
Yälkisidä qatlanğan därtlär.

Tutqun turar tšmür qäpäzdä,
Putta kişän, boynida qovuq.
Saqiliğa yaqqanda guŋgut,
Aŋa äläm qildi bu horluq.

Çaç, saqili kšysä vijildap,
Çilim tartip, läzzätländi han.
Humarmedi qanhorğa җahan?
Yavuzmedi şunçila haqan!

Tutqun turar qadilip miqtäk,
Ah urmidi, turmidi datlap.
Bälki ästin adaşti, bälki,
Җäŋlärni u qalğandu yadlap.

Bälki uniŋ yadiğa çüşti
Alay tağda tiğ bop patqini.
Han tähtini titirätkän on jil
Uniŋ bir rät närä tatqini.

Bälki uniŋ yadiğa çüşti
Säddiçingä yavniŋ qaçqini.
Äҗdadiniŋ uluq armini –
Azatliqniŋ çiray açqini.

Bälki uniŋ yadiğa çüşti
Moyunçurniŋ sürgän dävrani.
U Ordiğa qadiğan tuqqa
Säҗdä qilğan Çinniŋ haqani.

Çoŋ Ğoҗiniŋ beşi turatti,
(Bovisini qälbi tonudi).
Atisiniŋ – särdar Samsaqniŋ
Kesik beşi häyhat, hun edi!..

A ya, dostlar munçilik dähşät
Hah tepilar, hahi tepilmas.
Azatliqni arzu qilmisa,
Hah çepilar, hahi çepilmas.

Äҗdadiniŋ eğir qismiti
Lävliridä uyutqanda qan,
Tar qäpäzgä yšländi behoş,
Qanatliri qayrilğan qiran.
Su orniğa qiziq may çeçip,
Näyzä bilän türtüp noquşti.
Ah, qan talaş qiran kšksini
Çšçüp turup quzğun çoquşti.

Kün petişqa tälmürdi uzaq,
Bälki juti bilän sirdaşti.
Dil parçisi – pärzändi bilän
Bälki ünsiz u vidalaşti.

Bir yenida qanliq moytuŋza,
Bir yenida turar sürlük dar.
Bšrä җuga yepinğan haqan:
“Tiz pük” dedi pütkändä madar.

Tutqun beşin kštärdi mäğrur,
Yalvuruş yat edi şänigä.
U šlümni äla bilätti
Noqutqandin pak peşanigä!

İkki җallat eçip qäpäzni,
Һäyvä qildi ay palta bilän.
Petinalmay aŋa qaraşqa,
Üzin yapti boz halta bilän.

Märt namärtni sinar sürlük dar,
Dardin dähşät qanliq moytuŋza.
Moytuŋziğa tutqun qoysa baş,
Han “äyya” däp çişlidi ğaŋza.

Şiddät bilän çepildi palta,
Qaŋqip tändin baş boldi җuda!
Yavuzlarni yaratqiniğa
Puşman qilğan bolğedi huda!

Appaq qarni boyap aqti qan,
Aypaltini yalidi җallat!
Başqa qarap heҗaydi haqan…
Neçün munçä qanhor adämzat?!

Käskinini beşini az däp,
Җadu bilän tenin toğraşti.
Burda-burda bolğan gšşigä,
Eçiqiğan iştlar olaşti.

Uyup qaldi lähta-lähtä qan,
Siŋälmästin yärniŋ qoyniğa.
Siŋmigändu bälki haqanniŋ
Sirtmaq boluş üçün boyniğa.

Ah, tutqunniŋ aççiq qismiti
Ohşap ketär mäğrur qiranğa.
Qiranmiçu šlär aldida
Pärvaz qilar ekän asmanğa.

Qiya taşqa ahir urulup,
Aylinarkän çaçriğan hunğa.
Qiranniŋ märt qiranliği şu…
Nesip bolmas ekän quzğunğa!..

Han hatirҗäm boldi, bilmidi,
“Öldi!” dedi, pärva qilmidi.
Yärdä qatqan beguna qandin
Tirilişin qisas bilmidi.

Han bilmidi, u šlgän bilän
Uniŋ rohi šlmiginini.
Uniŋ näsli küräş qip, küräş,
Tehi qenip külmiginini.

Han bilmidi, u šlgän bilän
Ölmiginin u qozğiğan iş.
Kimdu-biri boğup tünliri,
Şundin beri uhlatmidi teç.

Tapalmastin därdigä dava,
Han yalvursa, kimdu külätti.
“Nemä keräk җandin bšläk” – däp
Miŋ tirilip, miŋ bir šlätti.

Kimdu-biri degändäk boldi:
“Sorimaymän җanğa – җan sändin.
Җandin äziz närsämni aldiŋ,
Qutulmaysän bärmisäŋ mändin!”.

Tizlanğançä nalä qildi han:
– Hala, taҗu-tähtimni alğin.
Sän soriğan närsä nemä u?
Hala, qizim – bähtimni alğin.

Päqät käçkin bir qoşuq qandin,
Aram bärgin, munçä qiynima?
– Qanhor dämsän meni šzäŋdäk?
Haqan däyda tehi senima!

Җäŋdä yäŋgän bolsaŋdi, kaşki,
Tutup bärdi hain šçminim…
Atilarniŋ rohi huş bolmas,
Yoqalmisa ata düşminim!

Җahangirhan däydu meni jut,
Ärik işqi – šrtäp turğan ot.
Mänmu şahtim, sändäk şahanä,
Keräk ämäs maŋa zär, yaqut!

Män soriğan u tilla ämäs,
Neçük tiliŋ barmas deyişkä?
Çšllär kezip kelip, bähtimni
Oğrilidiŋ eytqin nemişkä?!
Azatliqçün qiliç kštärsäm,
Koyza saldiŋ meniŋ qolumğa.
Meni çaptiŋ, amma çepilmas
İzgü ärik hämra yolumğa!

Azatliqsiz bolmaydu bähit,
Uniŋsiz täs kiriş җännätkä.
Soriğanğa bärmäysän uni,
Bärmigäymän aram äbätkä!” –

Şundin buyan roh kezip jürär,
Ah, azatliq kätkäç olҗiğa.
Şu roh: al däp oğlum intiqam,
Näyzä sundi Buzruk ğoҗiğa…

Şu roh kezär Täŋriteğida,
Qisas otin yeqip jüräkkä,
Qisas oti atomdinmu zor,
Uniŋsiz täs yätmäk tiläkkä.

Azatliqniŋ açquçi – küräş!
Uniŋsiz yoq täŋlik җahanda.
Ärk istigi turğanda qanda,
Küräşkänlär qalmas armanda…

Qäşqär gšzili
Çšl-bayavan kezip kelär jut,
Yälkisini basqan zor tavut.
Bu bepayan “İpäk yolida”
Täşnaliqtin bolsimu nabut.

Bu yollarniŋ kšpti azari,
Bu yollarniŋ kšpti ah-zari.
Bu yollarda qaldi qançilap,
Qançä märtniŋ qäbri-mazari.

Barçisiniŋ beşida bir ğäm,
Barçisiniŋ kirpigidä näm.
Yalaŋğidaq putqa patsa taş,
Barçä dilğa patar bir äläm.

Tavuttiki şahmu, pärimu,
Kimdin kälgän bala-qaza bu?
Barçä jiğlar munçä ah urup,
Kimgä şunçä häsrät-haza bu?!

Yatar edi bir sahipҗamal?
(Tuğidekän aynimu ayal).
Özi zar-zar jiğlitip qoyup,
İzdigändäk goya bir amal.

Säddiçinni qoydi artida,
Neçük qoymas tavutni bunçä?
Neçük aŋa ehtiram munçä,
Kim u bevaq toziğan ğunçä?

***
“Kim bolatti, – dedi kšk şahi,
Män şahidi – uniŋ guvahi.
“Älgä ärik keräk!” degini
Män häyranmän, boldi gunahi.

Çänlun dävran sürgän bir zaman,
Uyğurstan boldi gšrstan.
Han Ğoҗiniŋ beşini käskäç,
Qiliç tutup çiqqan bu җugan.

Duç kälgän çağ Җavhuy general,
Qarşisida kšrüp bir hilal.
Taŋ qalğandi baturluğiğa,
Kim bolatti bu – äşu ayal!”
***
Yälkisidä tavut, kelär jut,
Qumlar — qoqas, qumlar goya ot.
Täşnaliqtin lävlär gäz bağlap,
Yerilğandi çak-çak şirdaq put.

Yatar edi mäŋgü uyqida,
Päri yäŋlik gšzäl, qäläm qaş.
Öltürüşkä qandaq bardi qol,
Qätl qildi qandaq bağri taş!
Kim u šzi äşu sumbul çaç?”.

“Kim bolatti; – dedi Tolun ay, –
Män hšsnidin alğanmän çiray.
Kimligini tehi bilmisäŋ,
Bağrim bolsun aŋa qäbir – җay.

Çänlun ästin adaşqan edi,
Birla kšrüp Qäşqär qizini.
“Gšzäl, amma yavayi uyğur-
Dedi, pükmäy tursa tizini».

Han hahişin tutalmastin sir,
Qaş teşidin buyridi qäsir.
Pärmanini bšldi däp җugan:
«Һaҗiti yoq, säväp män äsir!»

Qutuluşqa tapalmay amal,
Goya momdäk sarğaydi җamal.
Kündin salam yollap jutiğa.
Җavap kütti kälgändä şamal.

Jut därdidä bolup säkparä,
Aylar štti bedar, beçarä.
Altun qäpäz içrä bulbulğa
Kim ärikni bärgän iҗarä?

Sumbul çeçin qilsunmu u dam,
Һar kälsä gär «qatil» degän nam.
Amma eliş üçün istätti,
Eri üçün yavdin intiqam.

Han huptändä kirdi hoҗriğa,
İşq oti qozğap hararät.
Qol uçini tutqan bir pursät,
Җugan bildi uni haqarät.

U tuğuldi neçük hayatqa,
Neçük tutqun boldi u yatqa?
Ömri tayaq yemigän haqan
Şu kün tayaq yedi kaçatqa.

Dedi: “Yavuz bilän yataymu,
Han ğoҗamniŋ därdin tartaymu?
Ölmäy turup җudaliq deği,
Nomusumni saŋa sataymu?

Pükmäptekän tizin äҗdadim,
Çapsaŋ, qisas alar ävladim.
Atsaŋ, šlmäs ärk istigi,
Boğsaŋ, boğar bir kün päriyadim!»

Şähla kšzgä şah edi şäyda,
Sšygü därdi därtqu bedava.
Undin hävär tepip anisi,
Dedi: “Başqa bolmisun bala”.

Zähär tamdi җugan tiliğa.
Tündä tirnaq patti geligä,
«Oğa içip šldi» däp guna
Artmaq boldi uniŋ eligä.

Dedi җugan: “Mäyli, boğup, as!
Äҗdadiŋdin u udum miras…
Boğulmaydu, amma azatliq,
Boğar här tal çeçim ep qisas!”.
Duç kälgändi bulbul huquşqa,
(Örüm çeçi bilän boğuşqa!)
Ayal ähli undaq gšzälni
Ülgärmigän tehi tuğuşqa.

Ğunçä lävdin şirğip aqti qan,
Qatti appaq kškrigidä qan.
Pärzändidin ayrilsa Vätän,
Ayrilğandi gšzäldin җahan!

Yätkän çağda älgä şum hävär,
Tävräp kätti qandin qatqan yär.
Җudaliqtin çüşti dilğa dağ,
Dävräp kätti qedimiy Qäşqär.

Beşi bilän täŋ alsimu zär,
Han üzälmäy turatti näzär.
U tavuttin tirilip çüşüp,
“Öç eliştin» äylätti häzär.

Tağlar eşip kelär җinaza,
Jiğlar märtlär haliğa päza.
Yolğa qarap kšzlär teşildi,
Keçä-kündüz äl eçip haza.

Artta qaldi qançä tağu-taş,
Täŋriteği ägdi ğämkin baş.
Һäm häsrättä jiğlidi ünsiz,
İli, Tarim bolup aqti yaş.

Tilğa kirdi titräp Hantäŋri:
“Aqarttiğu çaçni äl ğemi.
Tügürlinip taş boldi därdi,
Män taş ämäs – älniŋ älimi!

Sän mis ämäs, seniŋ zärligiŋ,
Tiz pükmidiŋ, şuğu ärligiŋ.
Sän äzizsän, şuŋa çoqqida,
Bolmaqliği keräk yärligiŋ!”.

Tavut kelär – vapa timsali,
Äl šrkäşlär – muhit misali.
Äl beşida kštärdi tuğdäk,
Şunda bardäk ärk visali.

Muŋluqmekin şuŋa dutari,
Moşu älniŋ neyi, satari.
İparhanni basti bağriğa,
Öksüp-šksüp Qäşqär mazari…

Aldi uni bağriğa topraq,
Besilmastin yanar ot-piraq.
Uniŋ rohi ärkkä ündäp,
Tağ beşida yanğan şam-çiraq.

Säyyarä särgüzäştisi
Ana yär, җapakäş aqçaç anisän,
Pärzändiŋ işqida bağriŋ miŋ parä.
Bir balaŋ kšksüŋgä güllär terisä,
Bir balaŋ teniŋni titip avarä,
Ah, Ana säyyarä, Ana säyyarä!

Sän ana bolmisaŋ kšyüp šçmästiŋ,
Bolmastin ğämgüzar munçä märdanä.
Sän ana bolmisaŋ, pärzänt işqida
Bolmastiŋ aylinip munçä pärvanä,
Һelimu bolğiniŋ yäkkä-yeganä.

Һäyranmän, bir sändä yaralğan turup,
Birävlär šzini huda sanaydu.
Bähtiçün birävni bähitsiz qilip,
Һäyranmän, risqiğa u ot qalaydu,
Sän uni kšrgändä bağriŋ qanaydu.

Bu duniya äslidä şatliq, ğämhanä,
Äҗdatlar eytişar häҗäp äpsanä:
Kšrälmäy җapakäş Prometeyni,
Yoqitiş koyida izdäp bahanä,
Nä sävda salmidi Zevs mästanä.

Äslidä adäm üçün yaralğan otni,
U äldin qizğinip, ğarda saqlarkän.
Qutquzmidi insanni tilsiz yeğidin –
Ottin däp, şu Zevs šzin aqlarkän,
Bäzilär häq, rast, däp uni yaqlarkän.
Bu duniya äslidä bevapa duniya,
Yaralğan bolğedi bälki täŋşälmäy.
Çaqmaqni ğäzivim degüzgän Zevs
Özini barçiniŋ hudasi dämmäy,
Һäs-hästä boğular umu täŋşämäy.

Bir çağlar adämlär laydin but yasap,
Huda däp çoqunup, qilğan ibadät.
Һäyranmän, tehiçä hškmin sürmäktä,
Äsirlär štmäktä, şu kona adät,
Bälki där siğiniş – bärgäy saadät.

U çağlar otqa zar edi bu duniya,
Nä tapsaŋ täŋ ortaq, hamla yeyişkän.
Һätta kim su sirin kšpiräk bilsä,
Qandaqtu uni bir ilah bilişkän,
Äl aŋa siğinip, «huda» deyişkän.

U çağlar otqa zar edi bu duniya,
Soğ hšküm sürätti bu yär şarida.
Ot izdäp yol alsa haŋlar toratti,
Tağ, däriya turatti ikki arida,
Örtinär edi ot tilsim ğarida.

Yol alsa Quhiqap taman bir oğlan,
Һaliğa qiz-җugan kirpik yaşlidi.
Yol alsa u sirliq soqmaqlar ara,
Ürkigän keyiklär ğarğa başlidi,
Tilsimat tağ aŋa taşlar taşlidi.

Quhiqap qapqisi uyul-uyul taş,
Ta taŋdin şamğiçä u taş ğulatti.
Älgä ot sunuştäk izgü-armini
Çarçisa, künigä zor küç ulatti,
U älni oylisa ğäyrät tolatti.

U elip kälgiçä bir parçä otni,
Gah boran, gah yamğur yolinn toridi.
Mäş°älni tuğ qilip tikkändä yärgä,
Siyadäk tün qoyni taŋdäk yorudi,
“Nä bu?” – däp adämlär çšçüp soridi.

Adämlär säzgändi issiq täptini,
Şu ottin düt elip yanğanda gülhan.
Şu otni çšrädäp, qahlap aliqinin,
Tovva, däp tiŋirqap boluşti häyran,
Yalqunҗap ot tilin sozatti här yan.

Alqişlap kštärdi Prometeyni,
Äzizläp šzidin dana bilişip.
Bir uni kšrgili, tavap qilğili,
Nä-nädin kişilär top-top kelişip,
Siğinip turuşti «huda» deyişip.
Äl içrä u tapqan bu şanu-şšhrät,
Zevsniŋ qälbidä oyğatti näprät.
Җakalap җar saldi “Ot oğrisi!” – däp,
Put qolin bağlatti basqanda ğäplät,
Tarliq – därt, äslidä tarliq – çoŋ illät.

Put-qoli matalğan turatti tutqun,
Qäpäzdin quş misal çiqip ketälmäy.
Därğäzäp levini çişlätti Zevs,
Bağlanğan räqivin täslim etälmäy,
Yä haram niyätkä çapsan yetälmäy.

– Tovva qil, şu «tovvaŋ» gunani yäydu,
Özäŋdin šzgilär ğemiŋ yemäydu.
Tovva qil! – där Zevs – män oğri desäm,
Sän dämsän äl-aläm oğri demäydu?
Bilämsän meni ot hudasi däydu!..

– Sän otni yoşurup ğarda saqlisaŋ,
Sän oğri bolmastin, qandaq män bolay.
Barçä häq bir parçä otqa zar tursa,
Tursa äl intizar däp u ot sunay,
Sän tovva qilmastin,
qandaq män qilay?

– Bu tovva qilişniŋ orniğa tehi,
Tehi şäk kältürdi maŋa, qaraŋlar.
Bu šzi oğrilap ep kälgän otqa
Özini tuturuq qilip qalaŋlar!
Tohtaŋlar, tohtaŋlar, taqqa palaŋlar!..

Yunandin kšz yätmäy tağlar tapalmay,
Kavkazğa zänҗirbänd qilip bağlidi.
Tapini astiğa ot – gülhan yeqip,
Taşlarni qizdurup, kšksin dağlidi,
Baturniŋ belini u boş çağlidi.

Kavaptäk bijildap kšygändä kšksi,
Soridi: – Ändiğu kšzgä ilarsän?
Täğdirgä tän berip, tovva qilmastin,
Bu güldäk šmrüŋni qandaq qiyarsän,
Ändiğu tizlinip tazim qilarsän?

– Beguna baş egiş – ärniŋ işimäs,
Tiz püküş eğirdur rasti šlgändin.
Ölgän miŋ ävzäldur bilgängä, räqip –
Artiŋdin heҗiyip soğaq külgändin,
Nä payda tiz püküp, šrä jürgändin!

Yamğurğa til tutup, täşnaliq bassa,
Turatti haŋ taşta zänҗirbänd qiran.
Yaliŋaç tenini boran yalisa,
Qälbini moҗatti aççiq bir puğan,
Kšz yätmäy çoqqida turatti oğlan.

Sübhidäm tağlardin alqip käldi sa,
Zevstin älçi bop, halin bilgili.
“Nemigä käldiŋ?” däp ägär sorisa,
“Käçürüm soramsän yä, yaq?” degili,
«Yaq» desä, kšzlirin çoqup yegili.

Tutqunniŋ ğäzäptin çaqnatti kšzi,
U tovva orniğa länät oqudi.
Sa ägip pärvanä käbi beşidin,
Ah, tiğdäk tumşuqta kšzin çoqudi,
Bolmisa jirtquçniŋ qarni toq edi.

Çaşgahda palaqlap käldi bir qarğa,
Däp: “Ayan bolupsän Zevs çüşigä
Eyt, tovva qilamsän? Ägär qilmisaŋ,
Humarmiş bir çişläm adäm gšşigä!”
“Yaq!” degäç çoqudi yalaŋ tšşigä.
Zänҗirbänd şu tutqun qaldi
läv çişläp,
Uniŋ käŋ kšksidin şirğip aqti qan.
Nemigidu ğäzäptin titrätti teni,
Kimgidu näprättin taşlatti puğan,
Kimgidu şunçä käŋ, kimgä tar җahan…

Kälgändi şam mähäl kšz äynäk ilan,
Şärtigä kšnmigäç, boğdi belini.
Aŋa tiz pükmigän şundimu qiran,
Һalqidäk tüglinip boğdi gelini,
Kšnmigäç u julup aldi tilini.

Taşlarğa tamçilap tamdi issiq qan,
Çirayi sarğiyip, boldi zäpiräŋ.
Һeçnemä dälälmäy boğulatti u,
Һämmidin bu horluq tuyuldi yaman,
Yahşiniŋ rayiğa baqmidi zaman!..

“Tovva!” – däp yaqisin tutatti Zevs, –
Yä, «tovva» demäydu turup zänҗirbänd,
Yemäydu yaki bu birär burda nan,
Yaki tilimäydu u rähim-şäpqätni,
Һäyranmän, nädin bu alidu mädät?!

Bälki şor maŋlayğa kün štmisun däp,
Bürkütlär qaniti salğandu sayä.
Bälki u täşna bop, kšz jummisun däp,
Qilğandu aptaptin bulut himayä,
Bälki küç bärgändu undiki ğayä…

Äslidä zor küçqu mäsläk – muddia…
Bärgändu çoŋ mädät, bälki şu jüräk.
Yolvaslar makani haŋ taşlar ara,
Kim aŋa bolardi munçä yar-yšläk,
Demäk, şu jüräkni yemäklik keräk!”.

Tšşigä taş palta urup şum räqip,
Jüräkni siqimdap suğarğan zamat.
Muştumdäk jüräktin çiqqandi nida:
“Sän huda ämässän – qanhorsän җallat!
Qandaqmu huda där seni adämzat?”.

Pak jüräk aliqanda sovumay turup,
Räqip «uh» tartmastin, almastin aram.
Tağlardin kälgändi bir äkis sada:
“Sän huda ämässän –
qanhorsän, җallat!”
Tehi qan qatmastin bolğandi bädnam.

Titrigän aliqandin çüşkändi yärgä,
Bir mäsüm pak jüräk milängän qanğa.
“Ah!” dedi aŋa yär elip bağriğa,
Yerildi yetälmäy qalğaç armanğa,
Bir yahşi patmiğaç bu käŋ җahanğa.

Şum hävär yeyilğan çağda җahanğa,
Kšz yeşin yamğur qip tškti kainat.
Şan-şšhrät humari bolğan qatilğa,

Miŋ länät oqudi җimi mšҗüzat,
Yahşilar tüpäyli bardur bu hayat!

Bir çağlar Zevsniŋ kšŋli çağ edi,
Abroyi sorisaŋ – goya tağ edi.
U şšhrät talişip qäst qilip, qaçan
Baturni zänҗirbänd qilip bağlidi,
Şu çağdin tartip äl uni qarğidi.

Tutqini şumekin qanniŋ ugali,
Kirpigi ilinsa qara basatti.
Kimlärdu boz halta kiygüzüp aŋa,
Qil arqan selinğan darğa asatti,
Kimlärdu sürlük çoŋ tavut yasatti.

Kimgidu siğinip ta taŋ atqiçä,
Kimgidu yelinip tizin pükätti.
Tal käbi tolğinip ta kün patqiçä,
Kimgidu yalvurup, yeşin tškätti,
Kimlärdu “qatil!” däp uni sškätti.

Tutqini şumekin qanniŋ ugali,
Maŋsa u arqida şäpä sezätti.
Kirpigi ilinsa, kimdu «tur!» dätti,
Һä, undaq çağliri җandin bezätti,
Uniŋ taş bağrini kimdu ezätti.

Davasiz bir därtkä boldi muptila,
Şšhrätni qoğlişip
(uni har almay).
«Qatil!» däp qarğisa uni җimi jut,
Äl-äläm kšzigä qaldi qaralmay,
«Qalsamçu duniyağa, —
dedi yaralmay».

Äl-juttin bäzdimu qeçip bir küni,
Därviştäk yol aldi däştu-yavanğa.
Täşnaliq basqanda oçum su sorap,
Zarlinip-tälmürsä u tšrt tamanğa,
Һeç kişi su sunmas edi qavanğa.

Qumlarni quçaqlap yatsa halsirap,
“Qatilsän!” – degän
ün kelätti haman.
Qaldimu yä aynip yaki qaŋsirap,
Öz gšşin šzi yäp boldi ustihan,
Äslidä štnigä lapqut bu җahan!..

Bu häҗäp, šziniŋ abroyi üçün
Birävniŋ bağrini qilğan lähtä hun,
Yatatti ikki gäz yärgä bolup zar,
Birävniŋ šmrigä zamin şum mäl°un,
Bu häҗäp, çoqatti kšzini quzğun…

Ah, ana säyyarä, ana säyyarä,
Tarihqa pütülgän bu bir äpsanä.
Ot qoyuş koyida seniŋ qoynuŋda,
Birävlär jürgändä izdäp bahanä,
Prometey käbi bir keräk märdanä.

Bir çağlar otqa zar edi bu duniya,
Һazir ot hovupidin
bolmaqta bezar.
Yaqmaqta adämlär otqa bir-birin,
Yatmaqta yär quçup, kšpäytip mazar.
Tartmaqta insan ot dästidin azar.

Bir çağlar otqa zar edi bu duniya,
Һazir ot palakät bu yär şariğa.
Bir balaŋ šçärsä biri püvläydu,
Baqmastin gšdäkniŋ ahu-zariğa,
Asmaqçün šlümniŋ simsiz dariğa.
Ah, ana säyyarä, ana säyyarä,
Bu otniŋ hovupidin
heç yär hali ämäs.
Ot bilän oynişar ästin ayniğan,
Şšhrätniŋ şarabin içkän çala mäs,
Dämdu u šzini saŋa bala ämäs.

Ah, ana säyyarä, ana säyyarä,
Täşvişiŋ aşmaqta, ğemiŋ ziyadä.
Qaçanki ot qoysa zedi päs biri,
Zevstäk bolğusi şu kün sazayä,
Pärzäntlär bir seni qilar himayä.

Ah, ana säyyarä, ana säyyarä,
Täşvişiŋ aşmaqta, ğemiŋ ziyadä,
Dana bir insanğa muhtaҗdur duniya!
Ziminni tutqay şu küçlük iradä…
Ziminni aq niyät qilğay idarä…

Bir çağlar otqa zar edi bu duniya,
Batur ep kälgän ot äsqatqan җanğa.
Ändi ot oçiğin šçärmäk üçün
Tutuşmay turğanda җimi җahanğa,
Zardur yär Prometey käbi oğlanğa.

Sadaqät timsali
Atma, dostum, haŋğutni atma,
Atmasliqniŋ bolsa çarisi.
Män atqanmän, amma sän atma,
Atsaŋ, šlär җüpti – parisi.

Yaralğandin beri etiştuq,
Һätta quşlar qalmidi hali.
Nemä ekän ular gunayi,
Yaman bolar qanniŋ ugali!

Ötünüşüm, škünmä härgiz,
Qalsaŋ ägär uni atalmay.
Yadimda bar, män etip qoyup,
Qançä tünlär qalğan yatalmay.

Yadimda bar, aq qar üstini
Män şäpäqtäk qanda boyiğan.
Bovaq käbi iŋriğandi u,
Undaq bolar däp kim oyliğan.

Yadimda bar, män tškkän qandäk
Quyaş çiqqan şu kün qizirip.
Qançä eğir qanni kšrmäklik,
Qançä eğir turmaq bezirip.

Meni uzaq qarğap, ğaqildap,
Җüpti ägip uçqan beşidin.
Quşlarniŋmu sadaqitini
Kšrgän edim tamğan yeşidin.

Yadimda bar, äşu җüptini,
Qanitida qarğa kšmgini.
Matäm tutup uniŋ beşida,
Öksüp-šksüp muŋğa çšmgini.

Yadimda bar, qarlarni tilğap,
Jürgänligi taşlap ketälmäy.
Äpsus, tirik šlsun dedimmu,
Muradiğa ular yetälmäy.

Yadimda bar, äşu tün boyi
Ah-nalä qip, häsrät çäkkini.
Yadimda bar, boynini qisip,
Matämzadä beşin äkkini.

Yadimda bar, qanitin kerip,
Bağrin yeqip, qarda yatqini.
Beşin qoyup җüpti kšksigä,
Yatqan peti taştäk qatqini!..

Kšz yeşidin muz bop qatqini –
Şu ämäsmu azap tartqini!
Jürigimni lähtä qan qilip,
Şu ämäsmu hänҗär patqini.

Munçivala bolamdu bärdaş,
Kšp-kšk muz bop qattiğu kšz yaş.
Män sehi däp jürgän täbiät
Bolup çiqti qävät bağri taş?!

Qanğa patti şatliq visali,
Qarda qatti häykäl misali.
Ular quşqu! Şu quş çeğida –
Sadaqätniŋ boldi timsali.

Bälki ular aşiq-mäşuq bop,
Kšyüp-kšyüp šçkän bolğedi.
Bälki zimin şunçä tar kelip,
Quş bop kškkä kšçkän bolğedi.

Kšygän bilär, kšydürgän işq,
Qäysnimu mäҗnun äyligän.
«Ah» urğanda, aççiq puğani
Läyli qälbin u hun äyligän.

Bälki işqin qilişsa izhar,
Uni zaman alğandur bäk har.
Bälki ular ziminğa patmay,
Qilğan çeği kškni ihtiyar.

Bälki aşiq tili kesilip,
Qirqilğandu mäşuq çaçliri.
Bälki yärni seğinğan çağlar,
Yamğur bolup yağar yaşliri.

Muradiğa yetälmäy yärdä,
Bälki qanat qeqip kätkändu?
Yärdä aşiq azavin tartip,
Arminiğa kšktä yätkändu?

Bälki yärniŋ yadi qiynisa,
Ägip-ägip qonar topraqqa.
Äşu quşniŋ bir hisliti şu:
Adämlärdin qaçmas heç yaqqa.

Män häyranmän, җüp-җüp jüridu,
Bir-biridin neri ketälmäy.
Adämlärgä tälmürär, bälki
Adämligin ayan etälmäy…

U topraqni bağriğa besip,
Appaq-appaq taŋ atquzidu.
Keçälmästin yärniŋ mehridin,
Kirpik qaqmay, kün patquzidu.

Ular yaşar sšygügä sadiq,
Muhäbbätni namayiş qilip.
Teni yoqtur vapadarliqta,
Atma şuŋa sän qilmiş qilip.

Biz qädrigä yätmigän šmür,
Bilsäŋ edi — kšzniŋ qarisi.
Atma, dostum, uniŋsiz šlüm,
Qaş-kirpikniŋ ekän arisi.

Atma, dostum, haŋgutni atma,
Sadaqätniŋ timsaliğu u.
Sadaqätkä kšz täkkän çağda,
Yaşap tursun quşta bolsimu!..

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ