Һämmini täbässüm äylätkän «Täbässüm»

0
98 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
«Uyğur avazi»

Adättä, satira häm yumor küçlüklär vä tärbiyä qurali bolup hesaplinidu. Satirik yazğuçilar bügünki künniŋ aççiq häqiqitini, җämiyättiki yat illätlärni külkä häm häzil arqiliq aşkarä qilip, häliqqä yätküzidu. Şu säväptin addiy lätipidin tartip çoŋ sähnilärdä qoyilidiğan miniatyurilarniŋ häliq arisida nahayiti ammibap boluşi täsadapi ämäs.

Ötkän äsirniŋ 70-jilliriniŋ ahirida qazaq televiziyasidä «Tamaşa» häzil-külkä programmisi duniyağa käldi. Rejisser Luqpan Esenov vä muhärrir Qoyşiğul Jilqişiev, Tuŋğuşbay Jamanqulov, Qudaybergen Sultanov, Uays Sultanğazin, Meyirman Nurekeev ohşaş elimizdä tonulğan akterlarni җälip qilip, programmini ammibapliqqa aylandurdi. Çoŋ ävlat väkilliriniŋ esidä boluş keräk, «Tamaşaniŋ» efirğa çiqişini hämmimiz täqäzaliq bilän kütättuq. «Tamaşadiki» härbir miniatyurini muhakimä qilişip, heliğiçä şu häzil-külkilär hissiyatlirida bolattuq.
1984-jili qazaq televiziyasidä «Alitağ» uyğurçä kšrsitişlär programmisi eçildi. Programminiŋ baş muhärriri, heli märhum Kamil Vasilov vä telejurnalist Җamaldin Roziev ändi uyğur telekanilida «Tamaşa» programmisiğa ohşaş programmini täyyarlaş täşäbbusini kštiridu. Şundaq qilip, 1986-jili mäzkür ideya ämälgä eşip, uyğur tilida «Täbässüm» programmisi duniyağa kelidu.
Täkitläş lazimki, «Alitağ» uyğurçä kšrsitişlär programmisi yepilip kätkiçä «Täbässüm» turaqliq räviştä kšrsitilip turdi. Mana şuniŋdin beri ottuz üç jil štsimu, mäzkür programma tamaşibin arisida ammibapliğini yoqatmidi. Şuŋlaşqa «Täbässümniŋ» tarihini biliş mähsitidä programmiğa munasiviti bar şähslärgä muraҗiät qilğan eduq.
Mahmut Däraev, İİ däriҗilik «Dostıq» ordeniniŋ sahibi:
– 1986-jili Kamil Vasilov bilän Җamaldin Roziev ikkisi televiziyadä häzil-külkä programmisini eçiş täşäbbusini kštirip teatrğa muraҗiät qilip, Murat Ähmädiev bilän bu mäsilini muhakimä qildi. Şuniŋdin keyin biz, yäni Ruqiyäm Sattarova, Rehangül Mähpirova, heli märhum Qurvanҗan Mäŋsürov vä meni täklip qilişti. Җamaldin aka šziniŋ ideyasini çüşändürdi. Biz işni qizğin başlavättuq. Biraq Җamaldin aka bilän Qurvanҗan ikkisi ayrim mäsililärdä kelişälmäy qaldi. Qurvanҗan kätti. Şu vaqitta «Alitağda» Säydalim Amutov rejisser edi. U ilgiri teatrda işligän, talantliq jigitlärdin edi. Җamaldin aka Säydalimni rol'larğa täklip qildi. Däsläpki miniatyurilarni Җamaldin Roziev, Şayim Şavaev yazdi. Maŋa bolsa, miniatyurilarni sähniläştürüş jükländi. Qoşumçä qilsam, miniatyurini yeziş bšläk, uni sähnigä maslaşturuş bšläk. Çünki sähnidä akter ayrim sšzlärni, härikätlärni improvizatsiya qilidu. Buni yahşi çüşiniş keräk. Uniŋdin taşqiri, on minutluq miniatyura davamida pütün bir vaqiä ayaqlişidu. Һämmimizgä mälum, spektakl'larda vaqiä bir-ikki saat davamlişidu. Şu turğudin qariğanda, miniatyurida rol' oynaydiğan akterlarğa juquri җavapkärlik jüklinidu. Miniatyurilarni sähniläştürgändä moşu täräplärgä kšpiräk kšŋül bšlüşkä tiriştim.
Meniŋ ämgigimni bayqap jürgän Җamaldin Roziev bir küni «Mahmut, başqilarniŋ işini tüzäp harmidiŋmu? Özäŋmu bir nemilärni yazsaŋ bolmamdu?» däp qaldi. Uniŋ moşu sšzi türtkä boldimu, äytävir, mänmu miniatyurilarni yezişqa başlidim. Yeqinda hesaplap kšrsäm, yüzdin oşuq miniatyura yeziptimän. Ularniŋ nurğuni moşu «Täbässümdä» sähniläştürüldi. Һazir bäzilär «Däraev šziniŋkilärdin başqa heçkimniŋkini çiqarmaydu» däydu. Qaidä boyiçä, ägär teatrğa birär äsär kälsä, drama yaki miniatyura boluşidin qät°iy näzär, uni däsläp teatrniŋ iҗadiy keŋişi muhakimä qilidu. İҗadiy keŋäşniŋ «süzgisidin» štkän äsärla sähnigä çiqidu.
Qoşumçä qilsam, «Täbässümgä» çiqqan artistlarniŋ hämmisi asasän drama akterliri. Amma «Täbässümdin» keyin häliq arisida hämmimiz ammibap boluşqa başliduq. Bu meniŋ şähsiy pikrim. Bolupmu tarihiy Vätinimizdä yahşi tonuluşqa başliduq. Sävävi, u yaqta drama äsärlirini yahşi qobul qilmaydu. Ändi külkä-häzil, çaqçaqlar ularniŋ qälbigä nahayiti yeqin.
Qiziq yeri, ilgiri tarihiy Vätinimizdä miniatyurilar sähnilärdä qoyulmattekän. Biz berip kšrsätkändin keyin, bu janr yahşi täräqqiy etişkä başlidi. Tarihiy Vätinimizgä birnäççä qetim gastrol'luq säpärlärdä bolduq. Häliq «Qazaqstandin zuvandalar (Ruqiyäm Sattarova vä Rehangül Mähpirova demäkçi) aqçaçliq kişi (Mahmut Däraev demäkçi) käptu» dätti. Barğan yärlirimizdä sürätlärgä çüşirip, avtograflirimizni alatti.
Keyinki jillarda qazaq sän°itidä bu janr yahşi täräqqiy etivatidu. Birnäççä teatrlar duniyağa käldi. Äpsus, bizdä undaq ämäs, kiçikkinä asqap qelivatimiz. Uniŋmu säväpliri bardu, bälkim.
Täkitläş lazimki, Җamaldin Roziev vapatidin keyin «Täbässümdä» biraz üzülüş bolup qaldi. Bu yärdä muälliplik hoquq mäsililiri turğan boluşi ehtimal. Hudağa şükri, hazir teatr bu işni qayta qolğa aldi. Keläçäktä «Täbässüm» hälqimizgä talay täbässüm hädiyä qilidu däp ümüt qilimän.
Ruqiyäm Sattarova, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän artisti:
— Bäzilär bizni päqät «Täbässüm» häliqqä tonutti, ammibap qildi deyişi mümkin. Män undaq däp oylimaymän. Çünki män drama artisti. Uyğur teatri sähnisidiki nurğun spektakl'larda baş rol'larni oynidim. Tamaşibin şu arqiliq meni tonuydu desäm, hatalaşmaymän. Biraq «Täbässümniŋ» iҗadiy paaliyitimdä çoŋ rol' oyniğanliği sšzsiz.
Ändi Mahmut, Rehangül üçimizni tarihiy Vätinimizdä näq moşu «Täbässüm» tonutqanliği eniq. Gastrol'larğa barğinimizda bizniŋ kälginimizni aŋlisa, zal liq tolup ketidiğan. Tamaşibin sähnigä çiqqan päytimizdila külüşkä başlaydiğan. Bazarlarda, dukanlarda kšrüp qalsa, alaytänla hšrmät bildüridiğan.
Umumän, «Täbässümniŋ» sän°itimiz täräqqiyati üçün qoşqan tšhpisi alahidä däp oylaymän. Teatr sähnisidä satira janri җanlandi, iҗadiy šzgirişlär yüz bärdi. Moşuni yahşi çüşinişimiz lazim.
Rehangül MÄHPİROVA, Qazaqstanniŋ hizmät kšrsätkän artisti:
– Ottuz üç jil ilgiri Җamaldin Rozievniŋ täşäbbusi bilän eçilğan «Täbässümdä» sähnigä çiqtuq. Һelimu yadimda, birinçi oyniğan miniatyurimiz «Ğevätçilär» boldi. Ruqiyäm ikkimiz Patämhan, Hatämhan rolida. Uniŋdin keyin «Qiyiq ağriqniŋ qiriq ağriği» miniatyurisi boldi. Һazir oylisam, ottuz jildin oşuq vaqit štsimu, äynä şu miniatyurilarda kštirilgän mäsililär tehiçila aktualliğini yoqatmidi. Umumän, «Täbässümdä» kšpiräk biz, üçimiz, sähnigä çiqattuq. Uniŋdin taşqiri, başqa akterlarmu җälip qilinğan edi.
Һazir bizdin «Җamaldin Roziev nemişkä silärni tallavaldi?» däp kšp soraydu. Meniŋçä bolsa, spektakl'da oyniğanğa qariğanda miniatyurida oynaş qiyiniraq. Sävävi, dramida vaqiälik uzaqqa sozulidu. Ändi miniatyurida on minuttin aşmaydu. Uniŋdin taşqiri, artistniŋ içidä, müҗäz-hulqida tuğma yumor boluşi şärt. Uni tamaşibin yahşi his qilidu. Bizni talliğanda moşuniŋğa kšŋül bšlgän boluşi keräk. Näq moşu täräpni tarihiy Vätinimizgä barğan päyttä daŋliq artistlar etirap qilğan. Yäni bizdiki täbiiylikni alahidä täkitläşkän. Ular «silär addiy sšzläysilär. Amma tamaşibinniŋ qälbigä tezla yol tepivalalaysilär» deyişidiğan. Ular bizdin kšp ügändi. Һazir u yaqtiki artistlarniŋ däriҗisi bizdinmu eşip kätti desäm, hatalaşmaymän. Bilişimçä, moşu kämgiçä tarihiy Vätinimizdiki tamaşibinlar bizni untumaptu. Һelikäm sorap turidiğan ohşaydu. Bumu häzil-külkiniŋ qudriti.
«Täbässüm» teatr artistliriniŋ iҗadiy paaliyitidä muhim rol' oyniğanliği yahşi mälum. Şähsän šzäm on jil davamida qazaq teatrida ämgäk qildim. U yärdimu yahşi rol'larni oynidim. Ändi Uyğur teatridiki paaliyitimdä moşu programminiŋ roli çoŋ boldi däp işäşlik eytalaymän.
Säydalim AMUTOV, külkä mahiri:
– Män däsläp Uyğur teatrida işligän. «Alitağ» uyğurçä kšrsitişlär programmisi eçilğandin keyin meni şu yaqqa işqa täklip qildi. Rejisser bolup işläşkä başlidim. Җamaldin Rozievniŋ täşäbbusi bilän «Täbässüm» eçildi. Repetitsiyalärniŋ hämmisi televiziyaniŋ mähsus zalida štidiğan. Birinçi bolup tšrtimiz, yäni Mahmut Däraev, Ruqiyäm Sattarova, Rehangül Mähpirova vä män miniatyurilarğa çiqtuq. Qiziq yeri, «Täbässüm» bizgä yeŋi läqämlärni «tepip» bärdi. Meni hazir häliq «Käçürisiz, Säydalim», Ruqiyäm hädä bilän Rehangül hädilärni «Zuvandalar», Mahmut akini «Qa-qa-qaqirilar» däydiğan boldi.
Täkitläş lazimki, programminiŋ namini talliğandimu nurğun talaş-tartişlar boldi. Ahiri «Täbässüm» degän namğa tohtiduq. Һazir, zamaniviy til bilän eytqanda, «Täbässüm» brendqa aylandi.
Bügünki kündä “bizdiki satira-yumorniŋ süpiti tšvänläp kätti” degän pikirlär eytilip kelivatidu. Bälkim, şundaqtu. Uniŋ säväpliri, meniŋçä bolsa, tšvändikilärdin ibarätmekin. Birinçidin, Mahmut aka, Ruqiyäm vä Rehangül hädilärniŋ yeşi bir yärgä yetip qaldi.
İkkinçidin, ularniŋ izini besip kelivatqanlar yoqniŋ ornida. Çünki miniatyura – teatr sän°itidiki alahidä bir janr. U yärdä sanaqliq minut içidä muällip pikrini izhar qilidu. Akter bolsa, şu vaqit içidä tamaşibinni küldürüşi keräk. Muällipniŋ äynä şu pikrini toğra yätküzüş haҗät bolidu. Bu kšrüngän artistniŋ qolidin kelivärmäydu. Juquri maharät lazim. Akterda qandaqtu-bir täbiiy huşçaqçaqliq qabiliyiti boluşi şärt. Üçinçidin, yahşi miniatyura yazidiğan satiriklarmu az. Bu şähsiy pikrim.
Ändi şähsän šzämgä kälsäm, salamätligimgä bola, 1989-jili Almutidin kšçüp ketişkä mäҗbur boldum. Amma «Täbässüm» meniŋ iҗadiy paaliyitimdä çoŋ rol' oynidi däp işäşlik eytalaymän. Meni häliqqä tonutti. Keyin toylarğa kšp çaqiridiğan boldi. «Arzu» ansamblida işligän päytlirimdä mänmu miniatyurilarni yezip, sähnigä çiqardim. Şundaqla «Täbässümniŋ» birnäççä televiziyalik tähminliriniŋ rejisseri süpitidä efirğa täyyarlidim.
Sahibäm NORUZOVA, külkä mahiri:
— Män äsli käspim boyiçä sazändä, aktrisa ämäs. 1997-jili bolsa keräk, Abdirim Ähmädiyniŋ tävälludiğa beğişlanğan käç štküzüldi. Şuni täyyarlavatqan päyttä maŋa Murat aka Ähmädiev ayrim artistlirimizğa parodiya orunlap berişimni iltimas qildi. Meniŋ šzara oltirişlarda şundaq parodiyalärni orunlap jürginimni aŋlisa keräk. Şu käçtä Gülnarä Sayitovani parodiya qildim. Tamaşibinlarğa yaqti. Birazdin keyin «Sada» ansambli quruldi. Uniŋğa Nuralim Varisov rähbärlik qildi. İkkimiz billä oquğaçqa, meniŋ moşundaq qabiliyitimni bilätti. Şuŋlaşqa kontsertlarda miniatyurilar bilän sähnigä çiqişqa başlidim. Däsläpki orunliğinim Gülbahar Nasirovaniŋ «Tšşük monçaq yärdä qalmas» degän miniatyurisi boldi.
«Täbässümniŋ» asasçisi Җamaldin Rozievmu meni bayqap jürgän ohşaydu. Murat akiğa eytip, meni täklip qildi. Däsläptä Rehangül Mähpirova, Ruqiyäm Sattarova, Mahmut Däraev bilän çiqip jürdüm. Bular meniŋ sähnidiki ustazlirim. Bolupmu Mahmut Däraev maŋa bu janrniŋ qir-sirlirini ügätti. Pursättin paydilinip, ularğa minnätdarliğimni izhar qilmaqçimän. Qoşumçä qilsam, elimizdä ayallar arisida monolog orunlaydiğan artistlar yoqkän. Rossiya estradisida bu yahşi täräqqiy ätkän.
Älvättä, maŋa miniatyurilarni yezip berivatqan muälliplärgä tohtilip štmisäm bolmas. Juqurida eytqinimdäk, maŋa birinçi miniatyurini Gülbahar Nasirova yezip bärdi. Һazir Erşat Äsmätov, Mahmut Däraev, Şavkät Näzärov, Rabiläm Mähsütova, Patigül Mähsätova bilän işlävatimän. Şähsän šzämniŋ iҗadiy paaliyitimdä miniatyurilarniŋ, şuniŋ içidä «Täbässümniŋ» oyniğan roli alahidä. Buniŋdin keyinmu şundaq bolidu däp oylaymän.
Şavkät NÄZÄROV, satirik-yazğuçi:
– 1978-jili qazaq televiziyasidä «Tamaşa» programmisi çiqişqa başlidi. Bu, hazirqi til bilän eytqanda, qazaq tilidiki däsläpki şou-programma edi. Şuŋlaşqa nahayiti ammibap bolidiğan. Programminiŋ iҗadiy kollektivi barliq repetitsiyalirini televiziyadä štküzätti. İş babida biz ular bilän kšp arilişattuq. «Tamaşa» eçilğandin keyin qazaq ädäbiyatida sähnä üçün yezilğan satira janri täräqqiy etişkä başlidi. Bizdä bolsa, bu tamamän tiŋ saha edi. Qazaq käsipdaşlirimizniŋ işi bizgä ülgä boldi. Kamil Vasilov vä Җamaldin Roziev ikkisi moşundaq programma eçiş täşäbbusini kštärdi. Uyğur teatrimu qollap-quvätlidi. Şundaq qilip, «Täbässüm» duniyağa käldi.
Qoşumçä qilsaq, programminiŋ namini tallaş päytidä ayrim talaşlar boldi. «Külkä sanduği», «Külkä karvini» däp ataş täklipliri çüşti. «Täbässüm» uyğur sšzi ämäs degüçilärmu bolğan. Biraq kšpçilik ahiri «Täbässüm» däp ataşni toğra kšrdi.
Alahidä täkitläş keräkki, «Täbässümniŋ» häliq içidä ammibap boluşida «Alitağ» uyğurçä kšrsitişlär programmisiniŋ orni bšläkçä. Sävävi, barliq programmilar televiziya arqiliq kšrsitilätti. Özämniŋmu birnäççä miniatyuram näq moşu programmida qoyuldi.

Һakimҗan GÜLİEV, satirik-yazğuçi:
— Män jigirmä jildin oşuq vaqit miniatyura yezip kelivatimän. Һämmimizgä mälum, miniatyura alahidä janr. Muällip qisqa vaqit içidä vaqiälikni başlap, ävҗigä yätküzüp, ahirilaşturidu. Uniŋ hämmisi külkä-satira bilän «juğirilişi» keräk. Demäk, muällip aldida qiyin mäsilä turidu. Şuŋlaşqa härqandaq dramaturg bu janrda kšp yazmaydu. Özäm yüzdin oşuq miniatyura yeziptimän. Һäҗviyä hekayilärdin tärkip tapqan ikki kitavim çiqti. Ularniŋ yerimi sähnidä qoyuldi.
Keyinki jillarda qazaq teatrlirida bu janr yahşi täräqqiy etivatidu. Yaşlarniŋ birnäççä satira-häzil teatrliri bar. Ularniŋ tamaşibinlirimu kšp. Bu җähättin bizdä eğiz toltirip eytqidäk utuqlirimiz bar däp eytiş qiyin. Uşbu muräkkäp janrda qäläm tävritivatqan muälliplär barmaq bilän sanavalğidäkla. Şavkät Näzärov, Erşat Äsmätov, Äkräm Ähmätov, Mahmut Däraev, Abduhaliq Mahmudov… Ägär yazğuçiniŋ ämgigi sähniläştürülgän ähvaldimu tšlinidiğan qälämhäqqimu az. Biraq muällip üçün mäbläğ muhim ämäs. Päqät miniatyurisi tamaşibinğa yätsä, rohiy räğbätlinidu, ilhami aşidu.
Täkitläş lazimki, bu yalğuz meniŋ pikrim ämäs. Juqurida eytqinimdäk, qazaqlarda bu janr yahşi yolğa qoyuluvatidu. Җiddiy mäsililärni häzil-külkä bilän aşkarä qilivatidu. Bizdimu şundaq mäsililär yetärlik. «Täbässüm» däsläp eçilğan päytlärdä biraz yolğa çüşüp qalğan. Uniŋ eçilişi satirik yazğuçilar üçün yahşi pursät bolup, «Täbässümniŋ» tamaşibini, artistliri, muällipliri qeliplişip qalğan edi. Äpsus, hazir bu täräqqiyat tohtap qalğandäk bilinidu maŋa. Һazir zamanğa layiq miniatyurilar yezilmayvatidu däp eytalmaymän. Biraq ularni sähnigä çiqiriş qiyinlişivatidu. Şu turğudin qariğanda, «Täbässümni» җanlanduruş äqilgä muvapiq. Çünki «Täbässüm» tamaşibin üçün, zaman tili bilän eytqanda, brendqa aylanğan programma.
Gülşän ROZİEVA, Җ.Rozievniŋ qizi:
— Dadam rämiti «Täbässüm» programmisini täyyarlaşta nahayiti kšp ämgäk qildi. Uni hämmä bilidu. Şu ämgäk tüpäyli programma tamaşibin arisida ammibap boldi. Meniŋçä bolsa, artistlar, akterlar üçünmu yahşi imkaniyät bolğanliği eniq. Dadam mäzkür programminiŋ muällipi bolğanliği üçün u šz vaqtida elimizniŋ qanunliriğa muvapiq muälliplik hoquqini räsmiyläştürgän. Uniŋ vapatidin keyin «Täbässüm» programmisiniŋ barliq muälliplik hoquqliri maŋa miras bolup qaldi. Yäni, u bizniŋ ruhsitimizsiz qoyulmaydu. Dadamniŋ vapatidin keyin biraz vaqit «Täbässüm» programisida üzülüş boldi. Biyil jil beşida Uyğur teatri bilän şärtnamini imzaliduq. Ändi bir jil davamida teatr «Täbässümni» qoyuşqa hoquqi bar.
Bizniŋ asasiy şärtimiz — programma Җamaldin Rozievniŋ ekänligi kšrsitilişi şärt. Qalğan mäsililär ikkinçi novättä turidu.
Şähsän šzämniŋ mähsiti – «Täbässüm» arqiliq pul tepiş ämäs. Män dadamniŋ işi tohtap qalmisekän, ismi häliq qälbidä bolsekän, tamaşibinniŋ sšyümlük programmisi davamlaşsekän däp arman qilimän.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ