Anam – hayat mäktivim

0
49 ret oqıldı

Ana — sändin ayrilğinimğimu helä jillar bolup qaldi, amma ailidikilärmu, balilirimmu saŋa bolğan seğinişni basalmidi. Sän meniŋ danişmän anam, šmür boyidiki ustazim. Yaşliqta täntäkliktä seniŋ nesihätliriŋgä qulaq salmiğinim bilän eytqan dana sšzliriŋ jürigimdä saqlinip qalğan ekän.
Һazir meniŋ hissiyatçan qälbim azap çäkkänsiri, qäbriŋ yeniğa ornitilğan bäldiŋdä oltirip, seniŋ rohiŋ bilän muŋdaşqili käldim, äziz ana. Mayniŋ illiq künliriniŋ gšzäl çeğida gül-çeçäklärgä pürkängän addiy šydä duniyağa kälgän ekänsän. Bova-momilirimmu äqillik adämlärdin bolsa keräk. Seni “älgä şarapiti, yahşiliği tägsun” däp ismiŋni “Şäräpät” däp qoyğan ekän. Һayat bolğiniŋda bu künlärdä 95 yaşliğiŋni dağduğiliq toylar eduq. Äpsus, sän yoq. Dadam bilän bar-yoqqa, issiq-soqqa bärdaşliq berip, on balini qatarğa qoşup, bizgä elimizgä, hälqimizgä hizmät qiliş üçün bilim bärdiŋlar. Silärniŋ äqilanä näsihätliriŋlarni tiŋşap silär kütkändäk yaşap kelivatimiz.
Esiŋdimu, birdä ata-bala arisidiki munasivät toğriliq sšzläp şundaq degän ediŋ: “Balam qandaqla adäm boluşiŋdin qät°iy näzär, atini hšrmät qilğin. U saŋa ana sütini bärmisimu, biläk küçini särip qilip beqip, çoŋ qildi. Sän oğul bala! Bir künliri seniŋmu bala-çaqaŋ bolidu. Ata-aniğa nemä qilsaŋ, šzäŋgä näççä hässä bolup qaytidu”. Şu küni häm mundaq bir rivayätni sšzläp bärdiŋ: “Çaç saqili aqarğan moysäpit bir tüp yağaç tüvidä jiğlap oltarğidäk. Çünki az vaqit burun bir zor bästilik jigit bu bovayniŋ yaqisidin julqup tartip, urup, pulini tartivalğan ekän.
Qeri adämniŋ yärgä jiqilğinini jiraqtin kšrüp bir yaş jigit yardäm qiliş üçün jügräp kälgän boyi bovayniŋ üsti-beşidiki çaŋ-topini qeqişturup “Tovva, bu adämlärniŋ jürigi taş bolup kätkänmu nemä!. Sizni urğan jigit kim, tonattiŋizmu?” – däp soraptu. “U meniŋ balam – däptu bovay. — Beridiğan qärizi bar edi, şuni qayturdi”.
Yaş jigit heçnemä çüşänmäy turğanda, kšzigä yaş alğan aqsaqal şundaq däptu: “Moşuniŋdin 50 jil muqäddäm qimarğa pul eliş üçün män däl moşu yağaçniŋ tüvidä dadamni urup azapliğan edim. Ata-anaŋğa nemä qilsaŋ, bäribir bir küni šzäŋgä balaŋdin qaytidekän”.
Buni aŋliğan yaş jigit bovayğa eçinip, “maşiniğa oltiriŋ, šyüŋizgä yätküzäy” degän ekän. «Rähmät, balam, dadam meniŋdin tayaq yegändä säntürülüp šyigä piyadä kätkän, mänmu piyadä barimän. Yol üsti atam qäbrigä berip, Yasin-şärif beğişlap, Alla taaladin, andin dadamniŋ rohidin käçürüm soray» – däp ketiptu”.
Äziz ana, moşundaq dana pändi-nesihätlärni hazirqi yaşlarniŋ qulaqqimu qismay ketivatqini bäk eçinarliq. Adämlärgä yamanliq qilip jürüpmu, җännättin tama qilidiğanlar kšpiyip barmaqta, Ana. Bizni kiyindürüş üçün keçä-keçilärdä çiraq yoruğida kiyim-keçigimizni yamap, šzäŋniŋ mehir-muhäbbitiŋ bilän issitattiŋ. Җozimiz addiy bolsimu, kšŋlimiz bay edi. Sän iştin kälgiçä hoşnilirimiz “käl balam, qosiğiŋ açqandu, apaŋ iştin kälgiçä bir çinä çay içival”, – däp çaqiratti. Hoşalliğimizda uçqandäk berip, dästihanğa oltirip, ätkänçayğa nanni toşturup selip içivalattuq. Put-qolliriŋ çäk-çäk yerilğan, sän harğiniŋğa qarimay, onimizğa tamaq täyyarlattiŋ. Käçtä herip-eçip dadam kelätti. Һämmimiz hoşal-horam seniŋ ätkän tamiğiŋni talişip içättuq. Һoyla aram gül, šyümiz taza, tamiğimiz täyyar, kiyimimiz pakiz. Һazir oylisam, şuniŋ hämmisigä qandaqmu ülgärgänsän, җenim ana? Mundaq mäşäqätkä tšmür bolsimu çidimas edi. Amma sän bärdaşliq berip, hämmimizni qatarğa qoştuŋ. Är kişi çidimaydiğan eğir işlarda işlidiŋ.
Seniŋ tärbiyä toğriliq yänä bir esil sšzüŋ bar edi. Dayim kelinliriŋgä «Balini bšşügidin tärbiyilä» – deyiş bilän billä ularni härbir nävräŋgä milliy tärbiyä berişkä, ana tilida sšzläşkä ündättiŋ. Şu tärbiyäŋni qulaqqa qisqanliqtin bolar, šmürboyi anatilliq mäktäplärni qollap, yardäm qolumni sunuş bilän billä, pärzäntlirimnimu ana tilida bilim elişqa, ailidä ana tilida sšzläşkä dävät qilip kelimän, Ana. Sän bizgä «uyat” degän sšzni intayin juquri bahalaŋlar, u balilarni yamanliqtin, yalğançiliqtin, haramliqtin tohtitidiğan uluq küç- qudrät”, degän ediŋ. “Män uyiti yoq balidin ümüt kütmäymän”, dättiŋ. “Uyiti bar adäm näpsini teҗäläydu, uyatliq insanda – iman bolidu”, däp dayim täkrarlap turattiŋ. Mana, biz, on balini, äşundaq filosofiyalik çoŋqur mänaliq sšzlär bilän tärbiyiläp šstürdüŋ. Älgä, hälqimizgä җan-dilimiz bilän hizmät qilişqa kiçigimizdin tartip dävät qildiŋ. Sän biz üçün häqiqiy ustaz – Ana bolalidiŋ.
Nemä üçündur, päyğämbär yeşidin aşqansiri seni kšp äsläp oyumda, çüşümdä seniŋ bilän muŋdişidiğan boldum. Bumu bir täbiätniŋ qanunidur. Mana sän kšrgän bostan çaçlirim aqirip, şalaŋlaşti. Bäzidä nävrilär “bova, çeçiŋ nemä üçün appaq”, däp soraydu. Şu päyttä bir yärdin aŋliğan misal yadimğa çüşüp, külüp qoyimän.
Bir adämniŋ balisi qayta-qayta tärtipsizlik qilip, mäktäptin qaçiveridekän. Çidimiğan dadisi balisiğa qarap “Sän çoŋ boluvatisän, ändi äqillik boluşuŋ keräk. Һär küni tärtipsizlik qilivärsäŋ, çeçim kün sanap aqirip ketivatidu. Maŋa içiŋ ağrisun” desä, balisi “Ändi bildim, bovamniŋ çeçi nemä üçün appaq desäm, uni siz şunçilik qahşitipsizkändä”, degän ekän.
Esiŋdimu, Ana, sän birdä maŋa qerindaşni kšrsitip “bala tärbiyisidä moşu qerindaştäk bol”, degändiŋ. Män çüşänmäy “u addiy qerindaşniŋ nemä hasiyiti bar?”, däp soridim. “Uniŋ bäş alahidiligi bar”, däp bir-birläp sanap çiqqan ediŋ:
Birinçisi, qerindaş bilän alamät närsilärni yasaşqa bolidu. Biraq uni qol başqurup yolğa selip turidu, balaŋmu şu, yolğa selip turmisaŋ, šzi bilgän sarayni salidu.
İkkinçisi, nemä yazsaŋmu qerindaşni uçlap turuşuŋ keräk. Buniŋğa azap bolğini bilän nätiҗidä u uçluq bolup yahşi äsärlärni äkilidu. Balaŋmu şu, seniŋ tärbiyäŋ başta eğir täkkini bilän keyin halavitini kšridu. Qiyinçiliqqa çidam vä tšzüm keräk.
Üçinçisi, qerindaş bilän hata yazsaŋ, uni šçirişkä bolidu. Amma šmürdä bala tärbiyisidä hatalaşsaŋ, uni tüzitälmäysän.
Tšrtinçisi, qerindaşniŋ äŋ alahidä yeri sirti ämäs – içi. İçi taza qerindaşniŋ yazğan äsärliri miŋ jillap saqlinidu. Balaŋmu şu, yahşi tärbiyä alğan pärzänt ävlatniŋ abroyini kštiridu.
Bäşinçisi, qerindaştin iz qalidu. Sänmu şu, härbir basqan qädimiŋdin iz qalidu. İlaҗä bolsa, käyniŋdin yahşi iz qalduruşqa tiriş”.
Җenim Ana, käynimdä qandaq iz qaldurup, šmür yolida ketip barğinimniŋ bahasini hälqim berär. Seniŋ äqil-parasitiŋgä apirin äyläp, bu šmürdä ilaҗä bolsa, dana sšzliriŋgä ämäl qilip yaşaşqa tirişip kelivatimän. Җenim Ana, “Pütkül tartqan mäşäqätliriŋniŋ äҗri Alladin yansun!” – däp tiläymän. Qançä jügrisäkmu, qançä büyükkä kštirilsäkmu, ahiri hayat yolumizniŋ bir yärgä kelip tirilip tohtaydiğanliği – häqiqät. Buniŋğa eniq kšzüm yätti. Seni qançilik qädirlidim, uni bir Alla bilär. Monu qolumdiki dästä gül seniŋ tikkän ätirgülliriŋniŋ yaş bärgidin çiqip eçilğan. Dadam ikkiŋlarniŋ qäbrini moşu güllär bilän yapay. On pärzändiŋdin nävrä-çävrä, ävrilär kšpiyip, yiltizimiz yeyildi. Bizdiki bayliq şu, җenim ana.
Öydä heçnemä šzgärmidi. Tšrdä ornuŋ turidu. Һämmimiz huddi kiçik balidäk seniŋ oltarğan ornuŋni talişip ketimiz, ana. Mäyli bizniŋ sanimiz qançigä yätsun, seniŋ yoqliğiŋ jillar štkänsiri bilinmäktä. Tšvänki jüräk sšzüm – meniŋ saŋa bolğan çäksiz muhäbbitimniŋ ipadisidur.
Jilni qoğlap aylar štti, җan ana,
Һäsrät, nida šrtimäktä dilimni.
Bir җoziğa jiğilattuq hämmimiz,
Seğindimğu äşu ğämsiz künümni.

Dadam bilän quvalişip, äzizim,
Baqi duniya bağlirida jürgänsän.
“Anilarniŋ rohi hağda” däydekän,
Saŋa eytar sirlirim kšp, bilgänsän.

Maŋa mädät bolğaç dana sšzliriŋ,
Җudaliqniŋ azavini säzmidim.
Ana, sändin җuda bolğan künümdin
Qenipqina birär märtä külmidim.

Käldim mana šzäm šskän çoŋ šygä,
Jürigimgä sançilğandäk hiҗran-oq.
Dästihanda oltirimän tälmürüp,
«Balam käldi» däp bağaşlar šzäŋ yoq.

Aççiq yaşlar juydi neçün yüzümni,
Һäsrätlirim taŋliyimda taştügün.
May eyiniŋ illiq gšzäl künidä
Tuğulupsän, qädirdanim, sän bügün.

«Şäräpät» däp atap uluq namiŋni,
Dua bilän güllär qoydum qäbriŋgä.
Beşim qoysam šzäŋ yatqan tupraqqa,
Һiҗran oti lavlap yandi qälbimdä.

Dilmurat KUZİEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ