Һäykältaraşliq

0
38 ret oqıldı

Uyğurlarniŋ budda diniğa etiqat qilğan mäzgilliridä intayin zor utuqlarğa erişkänligi kšpçilikkä yahşi mälum. Keriyä nahiyäsiniŋ Qara harabisidin qezivelinğan bäşinçi äsirgä tävä Tathagana budda häykili, Hotändiki Yotqan harabisidin tepilğan sapal quş, Turpandin bayqalğan lay qonçaq, räŋlik lay at häykili, Samavi hanğa tählit qilinğan räŋlik yağaç häykäl, Qaraşähärdin qezivelinğan yağaçtin oyulğan Vajra palvan häykili, yänä laydin yasalğan är kişiniŋ beşi qatarliq tepilmilar sšzümizgä ispat bolalaydu. Özgiçä uslub vä milliy alahidilikkä egä qedimiy uyğur häykältaraşliği asasän gäj, polat çiviq, mata, pahal vä tuhum qatarliq yärlik mähsulatlarni hamäşiya qilip kälgän.
Gäj – süzük kristall halättiki aq, aç seriq, şaptul çeçigi räŋgidä yaki kül räŋ kelidiğan anorganik birikmä. Adättä, u benakarliq quruluşlirida, häykältaraşliq, näqqaşliq sahalirida nurğun paydilinilidu. Uni şundaqla teŋiqçiliqta, yäni sunğan yaki çiqqan ustihanlarni gipslaşta işlitidu. Gäj «beliq gäj» vä «tom gäj» däp ikki türgä bšlünidu. Birinçisi, uzunçaq häm çidamliq kelidu. Keyinkisi, uyul häm yoğan bolidu.
Uyğur häykältaraşliri kšpinçä beliq gäjni işlitidu. Uni täyyarlaş üçün aldi bilän gäjni tonurda pişirip, soqup-talqanlap ägläktin štküzidu. Andin mälum miqdardiki gäjni suğa selip, doğap halitigä kältüridu. Liğirlap turğan issiq qan uyutmisidäk qatqandin keyinla, uni işlitişkä bolidu.
Һäykältaraşlar häykäl yasaştin aval polat çiviq arqiliq uniŋ asasini muqumlaşturuvalidu. Andin liğirlaq halitidä qatqan gäjni hšl vaqtida uniŋ üstigä sugaydu. Gäj mälum qelinliqqa yätkändä puştigärdan, burändägärdan, norkäşgärdan, ziqçigärdan vä iskinägärdan qatarliq häykältaraşliq äsvapliri bilän saymanlarniŋ yardimidä qiriş, yonuş arqiliq häykälniŋ taşqi kšrünüşini qurup çiqidu. Һäykäl pütkändin keyin tuhumniŋ eqini mata bilän häykäl üstigä sugap siliqlaşturidu. Tuhum eqi bilän häykälni pärdaz qilğanda häykäl paqirap, siliq halätkä kelidu. Ävzili, u issiq-soğda häm yamğur-yeşinda yerilmaydu, yäni nämlikni qobul qilmaydu. Şundaqla uzaq muddät topa astiğa kšmülüp qalsimu, šziniŋ äsli halitini saqlap qalidu.
Uyğur häykältaraşliri šz maharätlirini asasän benakarliq sän°itigä beğişlap, tam-torus, derizä-işik girväklirigä, mehraplarğa, munar-gümbäzlärgä härhil gäj oyma näqişlärni sizğan. Ularda gül ğunçiliri, mevä-çevilär, buğa-marallar, türlük çalğu äsvaplar, šy bisatliri vä hšsnihätlär šz äksini tapqan.
Uyğur häykältaraşliği bügünki kündimu qaytidin җanlinip, täräqqiyat yoliğa çüşti. Juquri bädiiy qimmätkä egä nurğunliğan häykällär ana diyarimizniŋ härqaysi җaylirida qäd kštirip, şähär-käntlärniŋ hšsnigä hšsün qoşup turmaqta.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ