Anamniŋ hekayiliri

0
29 ret oqıldı

Һeyt-ayäm künliri, bala-çaqa, kelin-katäk, nävrä-çävrilär җäm bolğanda, animiz qin-qiniğa patmay, hoşal bolup ketätti. Һärqaysimizni ayrim-ayrim ärkilitip, hal-ähvalimizni soriğanda, arimizda birimiz: «Apa, çävrä kšrgän baliliriŋizni, huddi kiçik balidäk, ärkilitip kättiŋizğu?!» däp qoysaq, apam: «Meniŋ üçün hämmiŋlar äşuniŋdaqla» däp jügräp jürgän nävrä yaki çävrisini kšrsitidiğan. Mundaq vaqitlarda animizğa qoyidiğan soal-soraqlar yeğip ketidiğan. Uniŋ beşidin käçürgän käşmişlirini aŋlap birdä külüp, birdä jiğlap ketättuq. Yeşi tohsändin alqiğan animizniŋ šz kšzi bilän kšrgänliri bir äsirgä yeqin vaqitni šz içigä alatti. Barliğimiz җäm bolğan künlärniŋ biridä: «Apa, beşiŋizdin štkän vaqiälärdin sšzläp beriŋa» däp turuvalduq. Apam eğir uh tartip: «Uniŋ qaysi birini eytip beräykintaŋ, balilirim? Bu hayat degänniŋ oyman-çoŋquri, qir-davanliri, qayğu-häsriti kšp bolidiğan närsä ekän…» däp hekayisini başlatti:
— Dadam İskändär haҗim bilän apam Ayimhan Abdulätip Çimahan, İpahan, Mahinur, Rabiyäm, Ablemit vä Abdureşit isimliq yättä pärzänt tapidu. Һämmimizniŋ tuğulğan yeri – Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Yeŋişär yezisi. Biz kiçik çağlarda Yeŋişär bolusluq hesalinip, şähär hesavidiki çoŋ jut bolidiğan. Yezida 12 meçit bolup, җümä, heyt namazliri bizniŋ «Şäriçi» däp atilidiğan mälimizdiki çoŋ meçitta oqulatti. Meçitniŋ munarisidä üç kün nağra, karnäy-sünäylär sadasi yaŋrap, heyt vä başqimu märikilär şu yärdä štätti. Һäptisigä ikki qetim kšçmä bazarlar uyuşturulatti. Amma bu hatirҗämlik uzaqqa sozulğini yoq.
Män helila esimni bilip qalğan vaqit edi. Bir küni dadam rämiti šŋ-süri yoq kirip kelip, “Mälidikilärgä çättin adämlär kelip, qandaqtu-bir qäğäzni elişqa buyruq qiptu. U qäğäzni almiğan adäm җazalanğidäk” dedi. Däl şu aridila šygä Abdulätip akam kirip käldi. Qolida bir närsä yezilğan qäğizi bar. Şu vaqitta dadam bilän akamniŋ arisida bolğan gäp tehila esimda. Bu nemä qilğan qäğäz, balam?” däp dadam sorivedi, akam heliqi «eliveliŋlar» degän qäğäz ekänligini eytti.
Dadam bir balani säzgändäkla: “Buni bekarğa apsän, balam. Ätä u jiğiliŋlar degän yärgä barmay qoyayli, kšŋlüm änsirigändäk qilivatidu”, – dedi. Akam bolsa:
“ Ändişä qilmaŋ, dada. Biz җinayätçi ämäsqu? Alğanlarniŋ barliği addiy puhra, dehanlar” dedidä, şuniŋ bilän sšhbät ayaqlaşti.
Ätisi dadam bamdat namizini šydila oqudi. Andin yoqap kätti. Keyin uquşsaq, baliliriğa eytmayla edänniŋ astiğa mšküvalğan ekän.
Abduletip akam Ğoҗamiyar ahunda (Quddus Ğoҗamiyarovniŋ dadisi) oquvatatti. U oquşta uqumluq, zeräk bala edi. Äŋ ilğar taliplardin bolğan ekän. Akam 15 yaşqa tolğanda bir çüş kšrüptu. Çüşidä bir aqsaqalliq aq kiyim kiygän kişi šzini: «Män Hizir bolimän, balam. Sän 18 yaşqa tolğanda şeyit bolisän!» däp kšzdin ğayip boptu. Bu çüşini ätigändä bamdat namiziğa barğanda Ğoҗamiyar ahunğa eytip beriptu. Ahunum: «Җin Hizir bolup çüşkä kirmäydu. Һärqandaq qilğan sovapliq işiŋğa şeyit bolğan adämniŋ sovavini bärsun!» däp meçit qomi bilän dua bärgän ekän.
“Atu” bolğan küni ätigändila koçilar adämlärgä liq toldi. Һelimu esimda, säpniŋ ikki täripidä qural tutqan rus soldatliri maŋdi. Säpniŋ aldida lozungni tutqan ikki soldatni kšrdüm. Sällisi çugulup, mürisigä çüşkän kişi uniŋ yenida ketip baridu. Üzi gšşlük kälgän, saqilini yeŋila aq ariliğan adäm qara tärgä çüşüp ketiptu. Üniniŋ bariçä bir nemilärni däp vaqirap ketip baridu. Şundaq qilip, bu adämlärni «Uçun» däydiğan yärgä apirip, oqqa tutuptu. Һeliqi soldatlar u yärdin qaytip mälini arilap, qalğan ottuzçä adämni hazirqi mal fermisiniŋ qeşidiki qoruqqa haydap apirip atidu. Aqivitidä gayibir aililärdä ärkäk tuhumi qalmayla qirilip kätti. Bu dähşätni täsvirlimisimu, çüşinişlik.
Dadamniŋ birnäççä balisi çaçirap ketiptu. Abduletip akamni 12 yaşqiçä çeçini çüşärmäy, irim qilip beqiptu. Şuniŋdin keyinla ailimizdä balilar turup qalğan ekän. Akamniŋ kšrgän çüşi ämäliyatqa eşip, äşu bir tarihiy vaqiäniŋ şeyitiğa aylandi. Şu küni keçisila bizni dadam Juqarqi Talğirğa äpqeçip kätti. Ömüläp, mškünüp, tiqilip jürüp, dadamniŋ bir qazaq ağinisiniŋ šyigä orunlaştuq. Özliriniŋ turmuşiniŋ naçarliğiğa qarimay, bizgimu teriq, süt vä qetiq bärdi. Anam rämiti rohiy azapta šrtäldi. Saraŋ misali halätkä käldi. Biz üç bala qalduq: hädäm 12 yaşta, qalğanlirimizniŋ yaş ariliği ikki jildin. Anam rämiti keçäyu-kündüz jiğlap, tamaq içiştin qaldi. Çeçini çugup, kšksini yärgä yeqip, tinmay bozlaydu. Haltilarni qoliğa elip: «Balamniŋ süyigini terip kelimän» däp Yeŋişär täräpkä qarap qaçidiğan boluvaldi. Ahiri dadam, ilaҗiniŋ yoqidin, «kšzdin neri – kšŋüldin neri» bolamdekin däp ailimizni Ğulҗiğa kšçirip kätti. U vaqitlarda çegara oçuq bolğanmekin, äytävir, at-uliği bar adämniŋ barliği oŋayla berip- kelätti. Biz u yaqta ikki-üç jil turup, yänä qaytidin jutumiz Yeŋişärgä kšçüp kälduq.
Şundaq qilip, bir vaqitlarda avat jut bolğan Yeŋişär harabiliqqa uçrap, tul makaniğa aylanğan edi. Aman qalğanlarniŋ tolisi çegaridin štüp kätkän bolsa, ayrimliri başqa şähärlärgä kšçti. Һayat qalğanlar bilän tul hotun, jitim gšdäklär tirmişip jürüp, turmuşini yeŋila tiklävatqan bir päyttä ikkinçi bohran – kollektivlaşturuş başlinip kätti. Dehanlarniŋ yär, su vä malliri otturiğa elinip, «qazan vä başqiliri ortaq bolğidäk» degän miş-miş gäplärdin ändişä qilğanlar yänä çegariniŋ neri täripigä ketişti. U jillardiki açarçiliqni til bilän eytip yätküzgüsiz. Yäydiğini yoq, açliqtin işşip, җan täslim qilğanlar intayin kšp boldi. Çişqa besip, gekitäktin štkidäkla närsini yeduq. Naresidilär nädin çüşänsun: «nan, nan» däp qahşap, tirik ärva bolup kätti.
Şu bir eğir jilliri Yeŋişärdiki çoŋ meçitniŋ imami – dadamniŋ dadisi Ärşidin ğoҗa meniŋ dadam İskändär haҗim bilän quda boluş niyitidä älçi ävätiptu. Şu jili dadaŋlar Buzurhan ğoҗa bilän šylük-oçaqliq bolduq. Dadaŋ diniy mälumatqila egä bolup qalmay, İläkvär ahunniŋ täsiri bilän hazirqi paydilinivatqan kirillitsa häripini oqup, rus tilida yazatti. U vaqitlarda mundaq savatliq adämlär kam bolğanliqtin, undaqlarniŋ helila qädir-qimmiti bar edi. Uniŋ üstigä rus tilida mähsitini yätküzüp, sšzini ubdanla çüşändüridiğan. Yeŋi kolhoz qurulğandin tartip helä jil dukanda işlidi. Qazaqstanda Keŋäş hškümiti qurulğandin keyin hazirqi Avat yezisiniŋ orni vä etizliqliri yoqsul dehanlarğa bšlüp berildi. 1924-jili qara yol boyidiki Qäynäzär seyiniŋ boyida «Savran bayniŋ mälisi», «Qara yol mälisi» däp atilip kälgän mälä bolidiğan. Bu yärdiki šylärniŋ tolisi gämä šylär edi. Mana hazirqi Avat yezisiniŋ däsläpki turğunliri – äşu mälidin kelip orunlaşqanlar. 1924-jili 27 ailigä šy selişqa šlçük yärlär berildi. Bäş-altä jilda ottuzçä ailä soqma tam šylärni selip, orunlaşti. 1929-jili Talğirdiki bir yağaç šyi musadirä qilinip, uniŋdin çiqqan yağaç-taştin yeziğa ihçamğinä ikki qävätlik mäktäp benasi selindi. Keyin mälä җamaiti birlişip, meçit saldi vä Sopi Zärvatov mäktivini tamamliğan Abdumeҗit Yüsüpoğli mäktäpkä kelip, ustazliq qildi. Savatsizliqni yoqitiş bilän billä u mäktäptä häväskar sän°ätkarlarni toplap, «Kškkšynäkliklär» šmigini qurdi. Oquştin keyin kolhoz rähbärlirigä yardäm qildi. Täräqqiyatni çüşänmigän hurapiylar ustazni etip šltürivetip, qeçip kätti. Bu 1927-jili edi.
Dadaŋlar ikkimiz 1929-jildin 1932-jilğiçä Avatta turduq. Dukinimiz bar edi. Andin dadaŋlarni Talğirğa işqa ävätidu. Bu yärdä birqançä vaqit işligändin keyin uni Yarkänt täväsiniŋ Çoŋ Çiğan degän yezisiğa taşlidi. U yärdä u kolhozda zavhoz bolup işlidi. Män taŋ sähärdin kšz bağlanğiçä etiz-eriqta işläp, kündiki normamni 1,5-2 hässä orunlidim. Qişniŋ künliri qar astida qalğan pahta ğozäklirini putimiz bilän qarni çapçip terip, plan štküzättuq. İş häqqimizgä arpa nenini berätti.
1936-jili bolsa eğizimiz helila aşqa yetip qalğan edi. Bir-ikkidin qoy, siyir, tohu-tumanliq bolup qalğan eduq.
Andin täqipläş jilliri başlandi. Kšzi oçuq, bilimi bar, hizmiti bar adämlär bir keçidila yoqap kätti. Şundaq bir keçidä işigimiz çekildi. Män qorqup kättim. Dadaŋniŋ bir yeqin ağinisi ekän. U: «Bügün taŋ atqiçä kšzdin ğayip bolmisaŋ, «Ğoҗiniŋ balisi» däp seni tutqunğa elip ketidiğan boptu» dedi. Şu keçisila dadaŋlar tänha çegara atlap, Ğulҗiğa štüp kätti. Keyiniräk mänmu silärni elip kirdim. Akamniŋ şeyit bolğiniğa 20 jildäk vaqit bolup qalğan edi. Uniŋ oti helila besilip, apam šzigä kelivatatti.
U çağlarda Ğulҗidimu namratçiliq hšküm sürgän vaqit ekän. Däsläp Ğulҗiniŋ Boynikesik yerigä orunlaştuq. İҗarigä šy elip turduq. Keyiniräk “Sayboyi” degän yärdin šlçük yär elip, šy selivalduq. Bizniŋ šyniŋ qeşida bedä baziri bolidiğan. “Tškülgän, çeçilğan bedä häşäklirini qalisammu yetidekänğu”, däp šydä nan yeqip sattim. Özämniŋ heridarlirim bar edi. Dadaŋ rus tilini bilgäçkä, keŋäş eliniŋ uçquçliri hizmät qilidiğan aerodromda brigadir bolup işlätti. Biz 1955-jili kindik qenimiz tškülgän jutumizni kinäp, Avatqa qaytip kälduq. Adil ämgäk qilip, paravän turmuş käçürduq. Silärnimu aman-esän qatarğa qoşuvalduq…
Bu – apamniŋ ahirqi hekayiliriniŋ biri. Dadam Buzurhanğoҗa 1986-jili, apam İpahan 2002-jili duniyadin štti. Ular tapqan säkkiz balidin 40tin oşuq nävrä, 100gä yeqin çävrä taridi. Dšlät bärgän imkaniyätlärdin paydilinip, adil ämgäk qilip, paravän yaşavatimiz. İlahim, ata-animiz tartqan җapalarni hazirqi ävladimiz kšrmisun!
Şeripҗan haҗim Buzurhanğoҗaoğli.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ