Märipätçi ailisiniŋ särgüzäştiliri

0
59 ret oqıldı

Yarkänt täväsidä Keŋäş hakimiyiti ornitiliştin ilgirimu jutdaşliri arisida ilim-märipät çiriğini yeqiş yolida härikät qilğan täräqqiypärvär kişilär bolğan. Ularniŋ qatarida Äkräm Äzizov vä Lutpulla Aznibaqievniŋ isimliri pähirliniş bilän tilğa elinidu. 1895-jili Äkräm Äzizov šz šyi yenida açqan mäktäpkä biraz yaşlarni җälip qilip, šzi vä siŋlisi däris beridu. Ularğa märipätçi Lutpulla Aznibaqievmu qoşulup, ata-anilar arisida balilirini päniy mäktäplärdä oqutuş toğriliq täşviq işini jürgüzidu. Biraq ularniŋ hayatiğa hovup tuğulidudä, här ikkisi Yarkäntni taşlap yaqa jutlarğa ketişkä mäҗbur bolidu.
Lutpulla Aznibaqiev Yarkänt täväsiniŋ ğärbiy täripidiki Altunämäl teğiniŋ etäklirigä җaylaşqan Aqşi, Basşi, Aydarli, Qoŋüršläŋ vä başqimu yezilarda yaşavatqan qazaq qerindaşlarniŋ balilirini oqutuş bilän şuğullinidu. Öziniŋ diniy vä päniy җähättin härtäräplimä savatliqliği, qiraitiniŋ täsirçanliği, aliy insaniy päzilätliri tüpäyli Altunämäl täväsidä “Bulbul qari” atilip kätkän. Bu yärdä on jildin oşuq ustazliq qilip, kšpligän yaşlarniŋ dilini bilim nuri bilän yorutidu.
1918-jili Yarkänt täväsidimu Keŋäş hakimiyiti ornitilidudä, hayatta šzgiriş-yeŋiliqlar yüz beridu. Җümlidin savatsizliqni yoqitişqa, yaş ävlatqa bilim berişkä çoŋ ähmiyät berilidu, җay-җaylarda mäktäplär eçilip, yaşlar oquşqa җälip qilinidu. Һämmä yärgä muällimlär havadäk keräk edi. Şularniŋ biri Lutpulla Aznibaqievmu Yarkänt şähirigä çaqirtilip, bu yärdä eçilğan keŋäş-partiya mäktividä oqutquçi bolup işläydu. 1921-jili kšrnäklik märipätçi Һebib Zakiriy bilän hämkarlişip, şähärdä däsläpki uyğur başlanğuç mäktivini uyuşturup, muällimlik işini davamlaşturidu. Bilim därgahliriniŋ, oquğuçilarniŋ sanini aşuruşqa säpärvär bolidu.
Bu häqqidä şu jilliri näşir qilinğan gezit, jurnallarğa hävär-maqalilar yezip, tärğip-täşviq işinimu davamliq jürgüzidu. Mäsilän, “Kämbäğällär avazi” gezitiniŋ 1923-jil 31-yanvar'diki sanida besilğan maqalisida mundaq däp yazğan ekän: “Yarkänt şähiridiki uyğur mäktäpliridä bultuqi jilida 180 bala oquğan. Biyil bolsa, 242 balini 5 muällim oqutmaqçi edi. Ändi birmunçä balilarniŋ kiyimliri yalaŋ, šyi jiraq häm ağriqliri bolğaçqa, hazir 194 bala oquvatidu. Pütün şähärdiki oltirişliq uyğurlarniŋ sani altä miŋğa yetidu. Şuŋlaşqa kälgüsi jili üç mäktäp eçiş çarisini kšrüşimiz keräk…”.
1937-jili başlanğan dähşätlik täqipläşniŋ qara borini aldi bilän ziyalilarni šz qoyniğa aldi. Ularniŋ qatarida yarkäntliq märipätçi Lutpulla Aznibaqievmu bar edi. “Matäm” kitavida u toğriliqmu yezilğan ekän: “Lutpulla Aznibaqiev 1887-jili Yarkänttä tuğulğan. Şu yärdä yaşiğan. Ottura mäktäpniŋ muällimi. 1937-jili 3-noyabr'da Almuta vilayätlik UNKVD tribunali täripidin sotlanğan. 1937-jili 4-noyabr'da etilğan. 1960-jili 28-oktyabr'dä Almuta vilayätlik sot prezidiumi täripidin aqlanğan”.
Buniŋğa näzär taşlisaq, märipätçi soal-soraqsiz tutulğan künniŋ ätisila etivetilgän. Bu jili u hayatiniŋ 50-davaniğa kštirilgän ekän…
Balayu-apät uniŋ ailisi beşiğimu çüşüp, ularni qattiq gaŋgiritivätti. Räpiqisi Büzirihan (u yaq Velivayniŋ oğli Nurum bolusniŋ qizi) ana üç qiz, üç oğliniŋ täğdirini oylap, šksüp-šksüp jiğlidi. Ularniŋ qaysi birliri bu eğir ähvaldin hävärsiz edi. Çoŋ qizi Raviyäm Aznibaqieva Änҗan peduçiliöesini pütirip, Özgän balilar mähkimisidä işlävatatti. Näsrullam bolsa, Özgän nahiyälik maarip bšlümidä inspektorluq väzipisini atquruvatatti. Raziyäm bolsa, şu jili bir top yarkäntlik dostliri bilän Uyğur nahiyäsidiki Çoŋ Aqsu mäktiviniŋ oninçi sinipida oquvatatti. Qalğan baliliri anisi bilän turatti. Ularğa 24 saat içidä Yarkänttin ketiş buyruği berildi. Buni aŋliğan Raviyäm tez yetip kelip, ularni miŋ җapalar bilän Çeläkkä äkelip, biriniŋ hoylisidiki bir eğiz šygä orunlaşturup, keyin yolini tepip, Özgängä äkivalidiğanliğini eytip, ketip qalidu. Ailiniŋ eğir künliri başlinidu. Һeç yärdä işqa almaydu. Һaliŋ neçük, däydiğan adämmu yoq. Elivalğan azdu-tola ozuq-tülügimu pütüşkä başlaydu. Tehi šgisi qatmiğan Sülhi uniŋ, buniŋ işlirini qilip, anisiğa yardämlişidu. Şundaq künlärniŋ biridä šy egisi ularniŋ yeniğa kirip: “Silär “häliq düşmininiŋ” bala-çaqiliri ekänsilär, bu yärdä turuvatqiniŋlarni organ rähbärligi bilip qalsa, maŋimu җaza qollinidu, birär җayni tepip kätsäŋlar yahşi bolatti”, däydu. Büzirihan ana bir jük maşinisini tepip, bar närsilirini besip, Qoŋüršläŋ yezisidiki hädisi Gšhärhanniŋ šyigä kelip çüşidu. Ana residä bolup qalğan qizi bilän egilikniŋ härhil sahalirida işläydu. Sülhi mäktäpkä berip oquydu. Yoldişiniŋ därdi, baliliriniŋ ğemi, eğir җismaniy ämgäk Büzirihan aniniŋ salamätligigä dähil yätküzüp, ağriqçan bolup qalidu. U Yarkäntni kinäp jiğlatti. Şundaq künlärniŋ biridä, baliliri uhlap qalğanda, Gšhärhan ana siŋlisiniŋ yeniğa kirip, eğir näpästä: “Eytmaqqa ilaҗim yoq, Büzirihan, silär bu yärdin kätmisäŋlar bolmaydekän, yeziliq keŋäş başliqliri “häliq düşmininiŋ ailisi” ekänligiŋlarni bilip qaptu. Näsrullamğa tez hävär yätküzäyli, silärni elip kätsun”, däp kšz-yaş tškidu. Şundaq qilip, bu yärdimu ularniŋ “orni issimaydu”. Qerindaşni qerindaş bilän, dostni dost bilän arilaşturmaydiğan qähärlik zaman edi u…
Kšp keçikmäy Näsrullam Aznibaqiev kelip, qerindaşlirini Özgän şähirigä elip ketidu. Şundaq qilip, ular bu yärgä turaqlişip, ğäm-täşviştin säl selikkändäk bolidu. Bu jili Näsrullam Özgän şähärlik iҗraiy komitetiniŋ räisi hizmitini atquruvatatti. U hämmini ğämhorluğiğa aldi, siŋillirimu mäktäplärgä işqa orunlişidu. Sülhi ändi šzbäkçä mäktäptä oquşini davamlaşturdi. U kšp štmäy akisiniŋ mäslihiti bilän käçki mäktäpkä avuşup, kündüzi nahiyälik häliq soti idarisidä işläydu. Büzirihan ana davalinidu.
Һayat biraz hatirҗämlikkä çüşkändä, yäni 1941-jilniŋ yaz päslidä uştumtut uruş başlinip ketidu. Är-jigitlärniŋ hämmisi degidäk mäydanğa atlandi. 1942-jilniŋ bahar eyida šzgänliklär yänä bir top qiran jigitlirini frontqa atlandurdi. Ularniŋ arisida ändila hayatiniŋ 19-baharini qarşi alğan Sülhi Lutpullinmu bar edi. U mäydanğa kelip, 17-artilleriya polkiniŋ kiçik komandirlarni täyyarlaydiğan kursida tähsil kšrüp, җäŋgivarliq yolini başlaydu. Voronej, Stalingrad yšnilişidiki şiddätlik җäŋlärgä qatnişip, җasarät kšrsitidu. Bolupmu Tomarovka yezisi üçün bolğan qanliq җäŋlärdä qährimanliqniŋ ülgisini kšrsitip, Keŋäş İttipaqiniŋ Qährimani degän yüksäk namğa sazavär bolup, ğalibiyätkä salmaqliq ülüşini qoşti. 1945-jilniŋ avgust eyida mäydisini Altun Yultuz vä kšpligän orden-medal'lar bilän bezäp qerindaşliri yeniğa kelidu. Bu mäzgildä Büzirihan ana alämdin štkän edi.
Keyin Sülhi Lutpullin iş babi bilän Änҗan şähirigä kšçüp kelip, turaqlişip kätti. Һärhil mäs°ul hizmätlärni atqurup, ämgäk mäydanidimu җasarät kšrsätti. U 1990-jili alämdin štti.
Şu närsini yahşi bilimizki, Aznibaqievlar ailisiniŋ beşiğa çüşkän därt-älämni şu jilliri täqipläşkä uçriğan miŋliğan, millionliğan adämlärniŋ aililirimu kšrdi. Ular Qazaqstandimu az ämäs edi. Mälumatlarğa tayansaq, yüz miŋdin oşuq adäm härhil tšhmät-yalilar bilän dähşätlik GULAG lager'liriğa palinip, ularniŋ 25 miŋi etivetilgän. Şu beguna adämlärniŋ 30 – 35 payizini rähbiriy hadimlar vä ziyalilar, 40 – 45 payizini savatsiz vä çala savat yeza adämliri, qalğinini işçilar täşkil qilğan. U­­larniŋ arisida yeşi säksändin alqiğan qerilarmu, on güliniŋ biri eçilmiğan yaşlarmu bar edi. Umumän, Stalin dävridä GULAG lager'lirida 12-13 million adäm azap çäkkänligi toğriliq mälumat bar. Ularniŋ arisida uyğur pärzäntlirimu az ämäs edi.
Biraq şeyitlar untulmidi. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ 1997-jilqi Pärmaniğa benaän, här jili 31-may – Säyasiy täqip qurvanlirini hatiriläş küni süpitidä atap štülüvatidu. Bu küni ularğa ornitilğan yadikarliqlarğa güldästilär, gülçämbärlär qoyulidu. Ävlatliri ularniŋ rohi aldida baş egip, tazim qilidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ