Qanliq qirğinçiliqqa nemä säväp boldi?

0
122 ret oqıldı
10/12/1915-Execution of Austrian spy by Serbian Gendarnes. --- Image by © Bettmann/CORBIS

Ötkän jilniŋ may eyida Qazaqstanniŋ uyğur җamaätçiligi “Atu” qanliq paҗiäsiniŋ yüz jilliğiğa beğişlanğan härhil çarä-tädbirlirini štküzdi. 1918-jilniŋ may eyida M.Muraev rähbärligidiki qizil armiya otryadi Ğulҗa yoli boyiğa җaylaşqan birnäççä uyğur yeziliriniŋ ahalisini oqqa tutti. Uyğur җamaätçiliginiŋ küç çiqirişi bilän mäzkür yezilarda paҗiä qurvanliriğa yadikarliqlar ornitilip, näzir-çiraqlar berildi. Ammiviy ähbarat vasitiliri qanliq paҗiägä bağliq tarihiy materiallarni elan qildi.
Äynä şularniŋ arisida meniŋmu birnäççä maqaläm bar. “Uyğur avazi” gezitida yoruq kšrgän ikki maqalämdä män keŋäş dävridä qeliplaşqan mäzkür җinayätni qizil armiya niqavi astida “kontrrevolyutsionerlar ämälgä aşurdi” degän çüşänçini rät qilişqa tiriştim. Maŋa arhivtiki materiallarni oqup-üginiş vä tählil qiliş asasida “atu” “qizil terrorniŋ” äŋ däsläpki härikätliriniŋ biri bolğanliğini kšrsitiş mümkin boldi (1930-jillardiki Stalin täqipliri qizil terrorniŋ çoqqisi boldi). Şuniŋ bilän bir vaqitta tarihiy vaqiälärgä birtäräplimila baha berişqa bolmaydiğanliğini etirap qilğan durus. Sävävi, insaniyätniŋ hayati muräkkäp häm kšpqirliq. Һärqandaq tarihiy vaqiä birla ämäs, birnäççä säväplärgä egä boluşi, şundaqla birnäççä amillarniŋ nätiҗisi boluşi mümkinğu. Şundaq ekän, Yättisudiki uyğurlarni qiriş vaqiäsini helä käŋ tarihiy kontekstqa qoyup tehimu käŋ qaraşqa bolidu.
Atu säväplirini izdäş 1917-jildiki oktyabr' inqilavidin keyin yeŋi dävirniŋ başlanğanliği toğriliq ideyani keŋäş tarihşunasliğida hškümranliqqa egä bolğanliği bilän bayqilidu. Keŋäş ideologiyasi Oktyabr' inqilavini yeŋi dävirniŋ başlanğanliği bilän täsävvur qilidu. Ular tüp yiltizidin yoq qilinğan “kona duniyaniŋ” orniğa “yeŋi duniyani” quruş oyida boldi. Mäzkür ideya Keŋäş tarihiy pänidä yarqin bayqilidu. Bol'şeviklar oktyabr' inqilavini duniya tarihida “yeŋi” dävirniŋ başlinişi däp elan qildi (Mundaq dävirlärgä bšlüş Keŋäş İttipaqidin başqa җayda bolmiğan). Şundaq ekän, keŋäş tarihşunasliğida 1917-jilğiçä tarih vä uniŋdin keyinki tarih otturisida çoŋ boşluq moҗut. İnqilapqiçä vä uniŋdin keyin Yättisu uyğurliriniŋ tarihida ikki vaqiä yüz bärdi: bu 1916-jildiki qozğilaŋ vä 1918-jildiki “Atu” vaqiäsi. Ottura Aziya häliqliriniŋ qozğiliŋiğa uyğurlarniŋ arilişişi keŋäş tarihşunasliğida Rus Türkstan yärlik häliqliriniŋ milliy-azatliq härikätliriniŋ bir qismi süpitidä qaralsa, uyğurlarni qiriş häqqidä heç gäp qilinmaydu. Ändi keyiniräk bu inqilapqa qarşi küçlärniŋ härikiti süpitidä berilidu. Şundimu bu ikki vaqiäni bari-yoqi ikki jil bšlüp tursimu, ularniŋ arisida bälgülük alaqä moҗut. Mäzkür alaqini män Büyük Britaniyaniŋ Mangester universitetida yoruq kšrüş aldida turğan käŋdairilik maqalida bayqidim. Män ämgigimdä 1917-jilqi oktyabr' inqilavi bšlgän Yättisu uyğur ahalisiniŋ hayatida orun alğan ikki vaqiäniŋ bir-birigä bağliq ekänligini vä u Rossiya imperiyasiniŋ kolonizatorluq säyasitidin kelip çiqqan iҗtimaiy toqunuşqa täälluq ekänligini kšrsitişkä tiriştim. 1918-jilqi uyğurlarni etiş başqa säyasiy väziyättä yüz bärsimu, uniŋda 1916-jilqi qozğilaŋ asasida yatqan iҗtimaiy toqunuşni bayqaşqa bolidu.
1916-jildiki qozğilaŋniŋ kštirilişigä yär mäsilisi asasiy säväp boldi. Mäzkür mäsilä 1906-jili Stolıpin islahiti elan qilinğandin keyin rus dehanliriniŋ Ottura Aziyagä ammiviy kšçirilişi bilän tehimu käskinläşti. Şuni eytiş keräkki, turmuşi naçar slavyan dehanliriniŋ Yättisu vilayitigä ammiviy kšçirilişi buniŋdin helä ilgiri başlanğan. Buniŋğa kšçirilgän dehanlarniŋ täpsiliy sani toğriliq statistika guvaliq qilidu.
İhtiyariy kšçmänlär toğriliq mälumatlar asasida kšçmänlärniŋ qançilik miqiyasliq bolğanliğini täsävvur qilişqa bolidu: atap eytqanda, Yättisuğa 1907-jili 24 700 adäm; 1908-jili – 30 003 adäm, 1910-jilğa qädär ularniŋ sani 65 000 adämgä yätkän. Ular hškümättin kolonialliq yär fondini quruşni җiddiy täläp qilişqa başlidi. Mäzkür mäsilini päqät vilayätniŋ yärlik ahalisi, yäni qazaqlar vä qirğizlar hesaviğa yeşiş haҗät boldi. Şundaq qilip, Yättisuda ahaliniŋ üç topiniŋ mänpiyiti duç kelip qaldi: kšpligän yärlärgä egä häm turmuşi yahşi kazaklar, kšçmän rus dehanliri vä qazaqlar. Yättisu vilayitidä uyğurlar vä tuŋganlar ziç yaşaydiğan җaylarda (şu çağda Yättisu vilayitiniŋ tärkivigä zamaniviy Qazaqstanniŋ päqät şärqiy-җänubila ämäs, bälki Şimaliy Qirğizstanmu kirätti) juqurida nami atalğan ahaliniŋ üç topiğa uyğurlar häm tuŋganlarmu qoşuldi.
1881-jilniŋ Dala qaidisi boyiçä ahaliniŋ päqät ikkila kategoriyasi – Ottura Aziya vä Qazaqstanniŋ päqät yärlik ahalisi vä rus kšçmänliri – yär eliş hoquqiğa egä bolğan. Uyğurlar päqät 1899-jilila İmperatorniŋ tohtamiğa benaän, yärlik ahali statusiğa egä bolup, hoquq boyiçä qazaqlarğa häm qirğizlarğa täŋşäldi. Şuniŋğa qarimay, yärdin paydiliniş mäsilisidä uyğurlarniŋ mäsilisi ançila yahşilinip kätkini yoq. Buniŋğa tšvändiki mälumatlar yarqin ispat bolalaydu: 1902-jili ottura uyğur egiligi 12,2 desyatina yärgä, slavyan kšçmänliri 32,2 desyatina, kazaklar 48 desyatina yärgä egä bolup käldi.
1916-jili kšçmän slavyanlar saniniŋ käskin šsüşi ularni yär bilän täminläşkä bağliq väziyätni tehimu käskinläştürdi. Moşuniŋğa bola, ändi qazaq häm qirğizlardinla ämäs, bälki uyğur häm tuŋgan ahalisidin yärlärni tartiveliş imkaniyätliri qaraşturuluşqa başlidi. Keŋäş hakimiyitiniŋ däsläpki jilliri rus hakimiyitiniŋ uyğur dehanliriniŋ yärlirini tartivalğanliği toğriliq mäsilä birnäççä qetim kštirilgän. Bol'şeviklar dävridiki yär komitetiniŋ işida ruslar uyğur häm tuŋgan dehanliriniŋ yärlirini tartivalğanliği toğriliq kšpligän şikayätlärniŋ kelip çüşkänligi häqqidä eytilidu. 1918-jili 1-fevral'da Yär komitetiniŋ novättiki mäҗlisidä Talipov familiyalik uyğurniŋ dokladida äynä şundaq ärizä qaralğan. U “keyinki jillarda” uyğurlardin vä tuŋganlardin tartivelinğan yärlärni qayturup berişni soriğan: “Uezdniŋ tarançi ahalisiniŋ väkili Talipov hävärdar qilidu, ular rus kšçmänliri keliştin helä ilgiri moşu yärdä yaşap, dehançiliq bilän şuğullanğan, keyinki jillarda ulardin šzläştürülgän häm suğirilidiğan yärlärniŋ kšp qismi tartivelindi, hazirqi kündä ular hayat käçürüşkä mümkin bolmiğan yärgä egä. Uezdniŋ tarançi-tuŋgan ahalisi az yärgä egä däp etirap qilinip, tartivelinğan yärni qayturup berişni soraydu. Qolda bar yärniŋ kšp qismi iҗarigä elinğan. Ändi tarançilar yärni iҗarigä elişqimu ümüt qilalmaydu. Çünki rus ahalisi täripidin yärgä degän täläp šsti. Dokladçi vilayätlik yär komitetiniŋ sessiyasidin Yarkänt uezi tarançi-tuŋgan ahalisiniŋ yärgä degän ehtiyaҗini äskä elişni vä hayatini yenikläştürüşni soraydu” (Yättisu vilayätlik yär komitetiniŋ 1918-jil 1-fevral'diki 2-sessiyasiniŋ protokoli) (Almuta vilayitiniŋ dšlät arhivi F.136 t 1. i. 19 sv, 1 b. 1-10).
Moşu hildiki şikayätlär hesapqa elinip Türkstan Җumhuriyiti Keŋişiniŋ 9-qurultiyi qirğiz, tuŋgan, tarançi ämgäkçi ahalisiğa 1916 — 1921-jillar ariliğida tartivelinğan vä hususiylaşturulğan barliq yärni qayturup beriş qararini qobul qilidu. Bu ihtiyariy, mandat boyiçä vä şu dävirdiki hškümät organliriniŋ qarariğa bağliq ämälgä aşurulsun (“Pravda” geziti. (Vernıy şähiri) 5- fevral' 1921-jil).
Rus kšçmänlirigä yärni tartip beriş 1916-jildiki qozğilaŋniŋ asasiy säväpliriniŋ biri bolsa, padişa hškümitiniŋ 25-iyun'diki yärlik ahalini arqa säptiki ämgäkkä (laşmanliqqa) çaqirtiş toğriliq pärmani uniŋğa banä boldi.
Mälumki, qozğilaŋ Rus Türkstaniniŋ barliq territoriyasini vä imperiyaniŋ başqimu šlkilirini šz içigä aldi. Qozğilaŋ basturulğandin keyin Yättisu vilayitiniŋ qazaq häm qirğiz ahalisiniŋ kšp qismi hoşna Hitayğa qeçişqa mäҗbur boldi. “Padişa hškümiti qirğiz ahalisinimu makanliğan җayliridin mäҗburiy kšçiriş planinimu qaraşturğan” degän guvaliqlarmu moҗut.
Yättisu uyğurliriğa kelidiğan bolsaq, päqät Yarkänt šlkisidinla miŋğa yeqin är kişi laşmanliqqa ävätildi. Bu vaqiä uyğur laşman qoşaqlirida täpsiliy eytilidu. Keyiniräk yüz bärgän ikki rus inqilavi qozğilaŋ aqivätlirini tehimu eğirlaşturdi. Laşmanliqqa elip ketilgän uyğurlarniŋ kšpçiligi kšmür haŋlirida vä tšmür yollardiki eğir işlardin kšz jumdi. Öyigä aman-esän qaytqanlar bolsa, grajdanlar uruşiğa җälip qilindi.
Yättisuda keŋäş hakimiyiti ornitilğiçä vä kšp štmäy 1918-jili Vernıyda kazaklarniŋ qozğiliŋi yüz bärgiçä bu yärdiki iҗtimaiy munasivät heçqandaq šzgärmidi. Kazaklar, slavyan kšçmänliri vä yärlik ahali qazaq, qirğiz, uyğur vä tuŋgan otturisidiki iҗtimaiy käskinlik saqlinip käldi, ändi yär mäsilisi bolsa, äŋ hayatiy muhim mäsililärniŋ biri petiçä qaldi. Moşuniŋ šzidä bol'şeviklar yärsiz slavyan kšçmänlirigä yardäm kšrsitip turdi, ändi halliq kazaklar, bolupmu ularniŋ keŋäş hakimiyitigä kšrsätkän qarşiliqliğidin keyin ançila yahşi kündä qalmidi.
Vernıyda häm uniŋ ätrapida yaşap kälgän uyğurlarniŋ kazaklarniŋ qozğiliŋini qollap-quvätlişi teçliqta yaşavatqan uyğur dehanliriğa bala-qaza elip käldi. Vernıydiki kazaklar qozğiliŋini besiş üçün kälgän komissar Mitrofan Muraev rähbärligidiki qizil armiya otryadi asasiy işini tamamlap, Ğulҗa yoli boyidiki uyğur yeziliriniŋ addiy turğunlirini qanğa miläp qirişqa kirişti. Muraevniŋ uyğurlarğa qarşi qanliq härikitidä kšçmän slavyanlar yardämçi boldi. Ular otryad sepigä qoşulğanni az däp uyğurlar ziç yaşaydiğan yezilarniŋ ahalisi etilğandin keyin mülkini bulap-talidi. Buniŋğa arhiv hšҗҗätliri guvaliq qilidu. Ularniŋ biridä mundaq deyilidu: “Kšçüp kälgän slavyan dehanliridin därhal ikki yüz adämlik qizil armiyasini quruŋlar. İnqilapqa qarşi adämlärniŋ barliğini qamaqqa eliŋlar. Boysunmiğanlarni şu yärdä etip taşlaŋlar. Taşkänttiki Muraevniŋ җazalaş otryadi Kopal, Lepsinsk, Bahtı vä Sergiopol' yšnilişidä yolğa çiqti. Vernıy uezidiki kazaklarniŋ, qirğizlarniŋ vä tarançilarniŋ isiyankar bandiliri uҗuqturuldi, bir qismi qeçip kätti. Ändi toluq hatirҗämlik vä tärtip hšküm sürmäktä” (AVDA, F.489, t. 1, i.91, sv.7, b.21).
Arhiv hšҗҗätliridä җazaliğuçi otryadtin aman qeliş üçün uyğurlar taşlap kätkän boş yezilarda nemä yüz bärgänligi häqqidä hävärlär bar. Mäsilän, 1921-jilida Yättisu vilayätlik yeza egiligigä yardämlişiş komitetiğa kälgän dokladta mundaq deyilidu: “Qarisu-Tarançi šlkisi 1918-jili toluq talan-tarajğa selinip bulap-talanğan… Ahali addiy yeza egiligi qural-saymanlirini eytmiğanniŋ šzidä, adättiki turmuş buyumliridin toluq mährum qilinğan. 1918-jili altinçi ayda etizda taza aşliq jiğişturuş päytidä җenini saqlap qeliş üçün Hitayğa qeçişqa mäҗbur boldi. Tärgän aşliq şu petiçä etizlarda qaldi. Yezilarda ayallar bilän kiçik balilarla qalğan. 661 egiligi bar (1559 adäm) Yeŋişär yezisida birmu egilik qalmidi, yezini Almuta uezdiniŋ başqa yeziliridin kälgän dehanlar egiläp, aşliqni jiğişturuvelip, yärni keyinki ikki jil davamida paydilandi `(1919 vä 1920-j.) AVDA f. 370. t. 1, i. 426, sv. 34, b. 1-4). Yänä bir hšҗҗättä mundaq deyilgän: “Yeŋişärdiki 661 uyğur ailisidin 41 ailä qalğan, ularniŋ besim kšpçiligi ayallar vä balilar”, bäzilär Vernıyğa ketip qalğan, äpsus, 400 ailiniŋ makan-җayi namälum” (AVDA, f.79, t.1, i.4, sv. 1, b. 2-4).
Juqurida atalğan hšҗҗätlärniŋ däsläpkisidä birnäççä yeziniŋ ahalisi vä 1917 vä 1920-jilliridiki Qarasu-Tarançi šlkisiniŋ terilğu mäydani häqqidä mälumatlar berilgän. Buniŋda šlkidä terilğu mäydaniniŋ 1917-jil bilän selişturğan 1920-jili 55 payizdin oşuq qisqarğanliği bayqilidu. Şundaqla ahali sani 1917-jil bilän selişturğan 1920-jili ikki hässigä qisqarğan. Mäsilän, 1920-jili Yeŋişär yezisida 1600 adäm bolğan. Atudin keyin yezidin uyğur ahalisiniŋ barliği ketip qaldi degän hävär tarqiğanliğini hesapqa alğanniŋ šzidä, 1600 adämniŋ besim kšpçiligini Rossiyaniŋ Evropa qismidin kälgän slavyan-dehan kšçmänliri täşkil qildi. Hävärdä mundaq hulasä çiqirilğanliğimu diqqätkä sazavär: “1920-jildin keyin ahirqi üç jil içidä tarançilarniŋ egiligi üzül-kesil yahşilanmidi”. Şuni qoşumçä qiliş keräkki, keyiniräk 1923-jili Karasu šlkisidä açarçiliq orun aldi.
Bol'şeviklarniŋ җazalaş härikätlirigä slavyan-kšçmänliriniŋ qatnaşqanliği uyğur häliq nahşiliridimu täkitlinidu. Ularda mundaq misralarni tepişqa bolidu: “Muraevlar çiqqanda, izvuşkilar qetildi” (Uyğur häliq qoşaqliri. Almuta: 1977, b. 71). Şu närsä diqqätkä sazavärki, nahşilarda “hohollar” alahidä äskä elinidu: uyğurlar bu sšz bilän kšçmän-slavyanlarni kazaklardin (rus-kazak) päriq qilatti: “Uçastkiniŋ haholini pada qilip bağsiçu, näyzä sançiğiçä, miltiq bilän atsiçu”, “Musulmanni šltürüp, hahol toydi olҗiğa, (Olҗa alğan hahollar tšyligän tähtekän), Parsilditip atqanda hä däp җanlar çiqsekän” (A.Älahunov. Җudaliq qoşaqliri. Arzu, 1993, b 83).
Şuni täkitläş keräkki, grajdanlar uruşi vaqtida bol'şeviklarniŋ düşmänliri ahaliniŋ u yaki bu toplirini šz täripigä җälip qiliş üçün yär mäsilisini paydilinişqa urunğan. Mäsilän, keŋäş hakimiyitiniŋ härhil däriҗidiki düşmänlirini šz lageriğa topliğan admiral A.Kolçak Qizil terrordin zärdap çäkkän Yättisuniŋ uyğur ahalisinimu šz täripigä tartişqa tirişqan. U 1919-jili 16-iyul'da “Tarançi hälqigä yolliğan yarliğida” uyğur-tarançilirini bol'şeviklarğa qarşi kürişi üçün mahtiğan vä ularğa mundaq vädä bärgän: “Yättisu bol'şeviklardin tazilanğandin keyin Yär ministrligi tarançilarğa dšlät yär fondidin Yättisu vilayitiniŋ dehanliri üçün bälgülängän normilar boyiçä yärlärni beridu. Ägär tarançilar Yättisu kazak äskärliri qatariğa kirsä ularğa kazaklarğa berilidiğan yär normisi boyiçä yärlär berilidu” (Rossiya Federatsiyasiniŋ Dšlät arhivi, f. 10073, t. 2, i. 589, l. 1).
Kältürülgän misallar 1918-jili uyğurlarni ammiviy etişta päqät ularniŋ säyasiy (partiyaviy) täälluqluğila ämäs, bälki iҗtimaiy-ihtisadiy säväplärniŋmu bolğanliğiğa yarqin guvaliq qilidu.
Biz “Atu” paҗiäsini qizil terrorniŋ däsläpki härikätliri däp bahalaymiz, şundimu bol'şeviklarniŋ җazalaş härikätliri yärsiz slavyan-kšçmänliriniŋ qollap-quvätlişi tüpäyli mümkin boldi. Ular terilğu yärlirini hätta qan tšküş usulliri bilänmu elişqa mänpiyätdar bolğan. Bol'şeviklarniŋ “atu” ohşaş vähşilik җazalaş operatsiyalirigä qatnişip, kšçmän-slavyanlar yär eliş ehtiyaҗini qanaätländürüş imkaniyitigä egä boldi. Şundaq qilip, 1918-jilniŋ may eyida yär mäsilisi ikki ilgärkidäk säyasiy vaqiälärniŋ yänä bir amiliğa aylandi. Ägär padişa hškümiti 1916-jilqi qozğilaŋ vaqtida qazaqlarni vä qirğizlarni qolliğan uyğurlarni tegişlik җazalalmiğan bolsa, bu işni bol'şeviklar ämälgä aşurdi. Şundaq qilip, 1918-jilqi “atu” paҗiäsi uyğurlarniŋ 1916-jilqi qozğilaŋda qazaqlarni vä qirğizlarni qolliğanliği üçün җazasi boldi. Arhivtiki hšҗҗätlärniŋ biridä täkitlinişiçä, “bu qaraniyätlik işqa җälip qilinğan addiy, lškçäk, lekin teçliqpärvär ahali – tarançilar qattiq zärdap çäkti”.
Ablät KAMALOV,
tarih pänliriniŋ doktori.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ