Rämçi

0
23 ret oqıldı

Dildär Janısbayqizi Mamırbaeva, 1957-jili Uyğur nahiyäsiniŋ Podgornoe (hazirqi Qirğizsay) yezisida tuğulğan. Mäzkür juttiki ottura mäktäpni pütirip, QazDUniŋ jurnalistika fakul'tetida tähsil kšrgän.
Ämgäk paaliyitini 1979-jili Җambul vilayitigä qaraşliq Krasnogor nahiyälik gezitida bšlüm başliği hizmitidin başliğan. Andin җumhuriyätlik «Qazaqstan mektebi» jurnalida, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Yeza egiligi ministrliginiŋ «Auıl» gezitida bšlüm başliği, muhärrirniŋ orunbasari, baş muhärrir, җumhuriyätlik psihologiyalik «Wlağat» jurnaliniŋ baş muhärriri, «Jaŋa ğasır» jurnaliniŋ bšlüm başliği, Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ «Jwldız» jurnalida bšlüm muhärriri boldi. Bügünki kündä «Özin-šzi tanu. Samopoznanie» jurnaliniŋ baş muhärriri.
Qazaqstan Jurnalistlar vä Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqliriniŋ äzasi.
«Ömirdiŋ ağı men qarası», «Örnekti šrim», «Qoş bol, balalıq», «Mahabbattıŋ aq jauını», «Jetim qwlın» qatarliq proza janrdiki toplamlarniŋ muällipi. Şundaqla birnäççä hekayiliri rus tiliğa tärҗimä qilinip, «Çistıy rodnik» jurnalida näşir qilinğan.

Dildär MAMIRBAEVA

(Һekayä)

Qälbini ugilavelip, zediläşkä başliğan guman Qatirani saraŋ qilip qoyay dedi. Җenini azapqa salğan bu därtkä yä dava, yä silkip taşlivätkidäk därman bolsiçu, kaşki. “Tevip, rämçi, bahşi” desä imani qiriq gäz uçidiğan. Şu qetim qandaqlarçä bu ayalğa duç kelip qelivedekintaŋ. Özi juqumluq, sšzi salmaqliq edi kasapätniŋ.
Adil, aq kšŋül, kšrüngängila işiniveridiğan adäm ekänsiz, – dedi u qumlaqlirini yeyivetip.
Yahşi sšzgä kim erimisun, Qatiraniŋ kšŋli yayrap qaldi.
Altä… yaq biri yoq, bäş baliŋiz bar. Biri qaytiş boptu.
Qatira käynigä uçup kätkini tasla qaldi.
Һal-oqitiŋiz äl qatari. Müҗäziŋiz eğir. Ala quyundäk tez šzgiridekän. Һalal mehnät bilän kün kšrüp jürisiz. Biraq birävlärgä oŋayla işinip, pikriŋizni tez šzgärtisiz. Yeniŋizda dayim aq periştä aylinip jüridu. Buni uniŋ šzimu iqrar qilivatidu. Känҗä oğluŋiz 4-5 aydin keyin, bäşkä tolidekän.
Qatirada äs qalmidi. «Tovva!» Buni tuqqan anisidinmu yahşi bilginimu? Dävatqininiŋ hämmisi rast, häq gäp. «Bu meni aldin-ala täptişläp, hämmini uqivalğandu» däp guman qilişqimu orun yoq. İlgiri-keyin uçrişivatqini moşu. “Ağzimdin çiqip kättimu?” däy desä, tehi lam däp eğiz açqini yoq.
Qatira rämçigä üzül-kesil işinişkä başliğan edi.
Balamniŋ keläçigi qandaq bolarkin? Şuniŋğa bir qumlaq selip berämsiz? – däp iltimas qildi Qatira. Avazi yelinğandäk çiqti. Rämçi ayal üzigä lap etip qaridi. Huddi, täğdir Hudaniŋ qolida ekänligini bilip turup, “rämçidä nemäŋ bardi?! däp kayiğandäk.
Uğu şundaqqu.
Һäy, moşu qazaqniŋ hotunlirini zadila çüşänmäymän. Yeşi yetip qalğini bilänmu kari yoq, – ğuduŋşidi ayal. Qatira uniŋ nemä demäkçi ekänligini birdin çüşändi. Adättä kälsä-kälmäs aççiği kälmäydiğan, bu qetim šzini tutalmidi.
Һayat degän hškümätmedi, hämmini plan bilän işläydiğan! – dedi aççiğida.
Ayal taşlirini çaçti. Qayta jiğivelip, yänä çaçti. Alaqzadä boluşqa başlidi.
Çüşmäyvatidu, taşlar sšzlimäyvatidu, – däp gunakar adämdäk mäŋdäp-tenäpla qaldi.
Çüşmigini nemisi, – Qatira qorquşqa başlidi.
Bäş yaşniŋ nerisi qaraŋğu. Çüşänsäm buyrimisun?!
Nemişkä?
Bilmäymän? Şu küni bir yahşi, bir yaman hävär aŋlaysiz, – rämçi taşlirini tez jiğişturdidä, bärgän ahçinimu almay ketip qaldi.
Vayim bilän muŋ-qayğuni quçaqlap Qatira qaldi. Yä šlük, yä tirik ämäs. Putliri sšrilip, zorğa aran qädäm taşlaydu. Öz šyigä kiriştinmu äyminip turidu. Esäŋgiräp hoyliğa qulaq saldi. Tiniç. Asta šygä kirdi. Çirayi tatirip, šŋi šçüp kätsä keräk, uni kšrgän qizliri çšçüp ketişti. Bir top qizniŋ arisida çoqçiyip oğli turidu. Bayatin bir-biri bilän elişip oyniğan ohşaydu. Üz-kšzliri qizirip, çaçliri hürpiyip ketiptu. Bäkmu hoşal, kšŋüllük.
Җenim qozam, – däp oğlini bağriğa basti.
Umu boyniğa yepişip: “Ändi heçnägä kätmiginä”, däp Qatiraniŋ üzigä toymay sšyätti.
Җenim, җenim, – dätti ana ağziğa başqa sšz çüşmäy. Andin šzini tutalmay jiğiğa tägdi. Yä, kšz-yeşi tohtisiçu…
Nemä kšründi. Yänä ahça oğrilattiŋmu, nemä? – yoldişi uniŋ hä desila ahça jütiridiğanliğidin toyğan edi.
Buniŋdin ahça jütärginim ävzäl edi! – dätti u ändikip aran tili sšzgä kälgän halda.
U çağda nemä boldi?
Һeçnärsä!
Andaqta bevaq jiğlap, päyliŋmu buzma!
Yoldişi «qattiğiraq eyttimğu» degini bilän, üni säl dirildäviräk çiqti. Umu bir bähitsizlikniŋ şäpisini sezivatqandäk edi. Qatira artuq çidalmidi. Rämçi ayalniŋ sšzini yoldişiğa tügäl eytip bärdi. Һämmisila goya dohturniŋ ahirqi sšzini aŋliğandäk җim qetip qelişti. Päqät gšdäkla duniyadin beğäm.
Şu kündin başlapla Qatira aramini yoqatti. Künlärni, aylarni sanaydu. Ular şildirlap aqqan sudäk bir hil, tiniç štkini bilän Qatirani iç-içidin yäp ketivatqandäk edi. «Tovva, nemigä kün sanap jürimän?», däp nagila bolidudä, yänila rämçiniŋ sšzini esiğa elip, ğalildap titiräp, quşqaçtäk җeni hazirla uçup kšzdin ğayip bolğandäk halğa çüşidu. Bäzidä: «Һäy, moşu män Allaniŋ näpritigä uçrap qaldimmekin?», – däp puğan çekidu.
Moşu tšrt-bäş ayniŋ içidä rämçi, palçi, bahşi, molla, tevip dämsän – hämmisi toğriliq bar uçur-ähbaratlarni izdäp tepip, zehin qoyup oqudi. Kallisini miŋ oy çšgiläp, hiraman bolup qalğaçqa, oquğanliriniŋ birini çüşänsä, biri zadi beşiğa qonar ämäs. Oğli bolsa, kündin-küngä tatliq qiliqliri, ärkiligi bilän aniliq mehrini tehimu aşurup šsüp kälmäktä.
Qatiraniŋ qeyininisi Erjandimu keyinki künliri tevipliq hisliti darip, älni bir ubdanla davalaydiğan bolğan. Ahiri, kšŋliniŋ arami bolmiğandin keyin, paypaslap şuniŋ aldiğa jügärdi.
Ukam, eytqina, sän moşu häqni qandaq davalap jürisän? – däp soridi.
Yäŋgä rastimni eytaymu, – däp küldi u. Biraq akamğa çiş yarğuçi bolmaŋ. Tağdin ilanni tirik tutup kelimän. Avaylap uniŋ tilini juluvalimän. Andin aliqinimğa validolni bilinär-bilinmäs yeqip, ilanğa yeqinlatsam boldi – u җanivar beşini tik kštirip, meniŋ härikitimni qaytilaydu. İlla-billa, nemişkä undaq qilidiğanliğini šzämmu bilmäymän. Kälgän bemarni oŋdisiğa yatquzup qoyup, ilanniŋ «ussulini» kšrsitimän. U bayquşlar aŋ-taŋ bolup «meniŋ küçümgä» işinişkä başliğanda toŋlatqudiki soğ suğa çilap qoyğan inçigiräk ağamçini elip, bädinidä juquri-tšvän soylitimän. Mana, şu bari. Äsäblirigä täsir qilamdu, bilmäymän, äytävir, šzlirini yenik sezip, rähmitini eytişidu. Һä, ändi “palçi, rämçi” degänliriŋiz här sšzini adämniŋ huy-päyli, zaman-väziyätkä qarap tähminlisä keräk.
Uniŋ šz käspigä berilip, işinip kätkini şunçä, “birsigä egiz-päs sšzläp ränҗitivetärmänmu?” däp hüdüksiniş tamamän yoq. Qeyininisiniŋ gepi Qatiraniŋ ümüt uçqunini püvdisimu, bäribir rämçiniŋ avazi quliğiniŋ tüvidä ğuŋuldapla turatti.
Ändi ay-künlär štüvatamdu, yä ornida turamdu, uniŋ bilän heç karimu bolmidi. Uhlavatqan pärzändini bağriğa mäkkäm basidu. Tün yerimda ohinivelip, beşida çoqçiyip oltirip, üzigä toymay qaraydu. Puşuldap tatliq uhlavatqinini kšrüp, kšŋli imin tapqandäk bolidu. Quş uyqisidin diŋŋidä çšçüp ohinidudä, yänä balisiğa qaraydu.
Bala degän adämniŋ tomurini oŋayla tutuvalidiğu. Özigä bolğan çäksiz ğämhorluq vä ärkilitişlärdin tehimu äŋgiz boluvaldi. Һä, desila «šzämniŋ rast» däp šyni beşiğa kiyidu.
Ätä tuğulğan küni degändä, tünni aran taŋğa ulidi. Baliniŋ uçtumtut harariti kštirilip, anisini helila häläykümgä saldi. Dohtur çaqirtti.
Һeç gäp ämäs, boğuziğa soğ štüp qaptu, – däp dohtur qäğäzğä dorilarniŋ tizimini yezivatidu. Qatirada җan qalmiğan. Ölük bilän tirikniŋ arisida.
Anginidin adäm šlämdu? – üni bir türlük ğäliti çiqti. Çirayida qan yoq.
Dohtur lap etip ayalğa qaridi. Şuan telefon änsiz җiriŋlap kätti. Nogiyini qizi aldi. Eri bir oyundin mol ahça utuvaptu. Şuni eytqili qoŋğuraq qiptu. Jürigi җiğla qilip, җan-imani çiqti.
Keräk ämäs! Undaq huş hävärniŋ haҗiti yoq, – däp ünlük vaqiridi. Kšzliri aliyip, äs-hoşini yoqitişqa başlidi. Dohtur tiniçlanduridiğan ukol salğandin keyinla, šzigä käldi.
Kšŋli bearam aniniŋ oğliniŋ tuğulğan künini nişanlaş esigimu kirip çiqmiğan. Biraq käçkä yeqin bir top җoriliri är-ayal boluşup, besipla kelişti.
Vay, Alla, monu hotunniŋ duniyadin beğäm çalvaqap oltarğinini qaraŋlar! – ayallar birdin çuruldaşti.
Özimu ğälitiliğu, – däp häyran qelişti ärliri. Öy içidä dürridä külkä kštirildi. Qatira alman-talman dästihan yeyişqa kirişti. Läzzät yeŋini türivetip, uniŋğa häplişip jüridu. Özi kšŋüllük, kšzliri sirliq oynap, üzidä täbässüm җilvä qilatti. Qatira uniŋğa soal näzäridä baqti.
Ötkändä bir rämçi: «Däl moşu küni bähtiŋni tapisän» devidi. Şuŋa bir türlük boluvatimän», – Läzzätniŋ ağzi-ağziğa tägmätti.
Qaysi rämçi? – soridi Qatira.
Aqsaydikiçu. Uni pütün Almuta bilidu. Ğälitila ayal. Künigä birla saat qumlaq açidu. Uniŋdin keyin altun bärsäŋmu tiräҗäp turuvalidu. Amma eytqini däl kelidu, – Läzzät başqilarğa sšz berär ämäs.
Öygä jiğilğanlarniŋ arisida uni bilmäydiğan ayal yoq ohşaydu. Һämmisi täräp-täräptin rämçini häşlärgä kštirip mahtap, bir-birigä sšz bärmätti.
Öz dävridä Baltiq boyidiki ällärniŋ biridä bilim alğan küçlük psiholog ekän. Abroyluq bir mähkimidä hizmät qilğan deyişidu. Uniŋ astrotähminliri däl kelip, talay apätlärniŋ aldini alğan kšrünidu. Häqniŋ gepigä qariğanda, birdä uni başliği çaqirivelip, räqivini indäkkä kältürüp berişni štüngän ekän. Uzä: «Öziŋiz yeqinda hizmättin ketisiz. Buniŋ sizgä haҗiti yoq» däp üzüpla eytiptu. Şuniŋdin keyin başliği häqiqätänmu iştin haydiliptu, – däp Läzzät šziniŋ uniŋ bilän yeqinçiliği barliğini ipadiläşkä tirişatti. Bäzi gäpliri bir qisimla, äqliŋgä siğmaydu. «Adämniŋ genliq kodini tepiş arqiliq härqandaq ağriqni davalaşqa bolidu. Һätta adäm injeneriyasi sahasi täräqqiy etip, yeŋi iqlim insanlar topini duniyağa äkelidu», degän yoqilaŋ gäplärni qilidu. Yenida uzaq oltiriştin qorqisän.
Һäy, gäp qilmisaŋ, ayal kişi degän ağziğa kälgänni bilҗirlaveridu, – dedi ärlärdin birsi.
Qatira bolsa gäpara, hä desila, balilar oynavatqan bšlmigä jügräydu. Paŋşiŋ oynavatqan oğliniŋ ağziğa üzüm tiqip, qoliğa şirnä botulkilirini tutquzidu. Yenip, yenip sšyidu.
Moşu hotunğa nemä kšrüngän, balisini yeŋi kšrüvatqandäk? – däp kotuldaydu ayallar täräp.
Ahşam ağrip qelivedi, şuŋa änsirävatimän, – däydu Qatira salqinla.
Çoŋliriniŋ ağriğiniğa qarimay, toy-tškündin qalmattiŋ. Bayquş qerivatqan ohşaysän, – däydu yänä biri.
Bähtiŋni tapisän, yoluŋ bolidu, biraq keyinki künliriŋgä qumlaq çüşmäyvatidu devidi, şuni zadila çüşänmidim, – Läzzät kona hamanni yänä soruşqa başlidi.
Qatira tağdin tiriş taraş çüşkändäkla işikni eçip kirip kälgän mehmanni kšrüp häyran qaldi. Oğliniŋ tuğulğan künigä ilgiri heçqaçan vaqit tapalmaydiğan sinipdişi kälgän edi. Ataqliq sportçi. Rus qiziğa šylängän. Biraq ayiği yaraşmay, uruş-җedäldin baş kštärmätti. Ötkändä uzunqulaqtin aҗraşqini häqqidä aŋlivedi. Rast ohşaydu. Soğisini kštirip yalğuz käptu. Burun bu šydä bolmiğan jigitni Läzzät birdinla bayqidi. Qälbidä bir sezim uçqundap, qoyğan-tutqinini bilmäy qaldi. U jigitmu mästanä, mäshuş hal çekär edi. Mehmanlar bir-birigä sirliq qarap qoyuşidu. Qançä säzdürmäy desimu, yalğuz Qatiraniŋ üzidin pärişanliq tškülüp turidu.
Uçtumtut Läzzätniŋ yanfoni җiriŋlap kätti. Bähitsiz uçur bolsa keräk, türi bozirip, ağzi aran gäpkä käldi:
Biz yeŋila pariŋini qilğan rämçi ayal qaytiş boptu. Balisi eytti.
Qatira lassidä oltirip qaldi. Kšz yeşi monçaqtäk tškülätti. Tšrt-bäş aydin beri buruqtum bolğan kšŋli payandazdäk yeyilip çüşti. Mehmanlar heçnärsä çüşänmäy aŋ-taŋ.
Qatiraniŋ kšz aldiğa: «Sizniŋ oğluŋiz 5 yaşqa tolğan kündin başlap, qumlaq sšzlimäy qoydi» degän rämçi ayal käldi. U şundaqla «Çüşängän adämgä qumlaq aldimaydu vä alҗimaydu» dävatqandäk edi.
Qatira rämçiniŋ qumliği nemä üçün «sšzlimigänligini» ändila çüşändi.

Qazaqçidin tärҗimä qilğan
Ähmätҗan İSRAPİLOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ