Häliq danaliğiniŋ bebaha mänbäsi

0
57 ret oqıldı

Dana äҗdatlirimiz bizgä miras qaldurğan maqal-tämsillärdiki nahayiti štkür vä ihçam filosofiyalik pikir vä gšzäl bädiiy alahidilik – uyğur häliq eğiz iҗadiy täpäkküriniŋ däl nişanğa tegidiğan, äynän, ihçam vä obrazliq ipadisi ekänligini qäyt qiliş orunluqtur. Maqal-tämsillärdä hayatniŋ barliq tarmaqliri, eytayluq, häliqniŋ asasiy iş-käsipliri, duniyağa kšzqarişi, arzu-armini, tiläk-hahişi, urpi-aditi, müҗäz-hulqi vä hakazilar nahayiti ihçam vä danaliq bilän namayän qilinğan.
Maqal-tämsillär bizni hayatniŋ aççiq täҗribiliridin ibrät elişqa, šzimizni çüşinişkä, hayatqa bolğan qät°iy täläpçanliq rohimizni tehimu ulğaytişqa dävät qilidu, adämniŋ çäklik hayatiniŋ qimmitini his qilduridu.
Til – kişilärniŋ bir-biri bilän alaqilişiş qurali. Şuŋa balilar mäktäptä šz ana tilini üginişi üçün alahidä tärbiyilinidu, bilim alidu, til qabiliyitini yüksäldürüşkä nişan qilinidu.
Uyğur häliq maqal-tämsilliridä til qabiliyitini šstürüş vä çirayliq sšzläş häqqidä mundaq bayan qilinğan:
Yahşi sšz bilän qiliç qinğa kirär,
Yaman sšz bilän ilan inidin çiqar.
Dana äҗdatlirimiz bu maqalda eğir-besiq, kämtar bolup, oylap sšzläş keräkligini bayan qilsa, ändi:
Tiliŋ bilän diliŋni bir tut, —
deyiş bilän kişilik munasivättä sämimiy, dostanä boluş, yäni tiliniŋmu, diliniŋmu gšzäl boluşini täläp qilidu.
Bäzi ähvallarda pärzäntlär ayrim qälb sšzlirini ata-aniliriğa eytişqa petinalmasliği mümkin.
Ata-anaŋğa deyälmigän gepiŋni
Mora beşiğa yezip qoy.
Mana bu maqal arqiliq äҗdatlar pärzäntlärniŋ šz ata-aniliriğa muddiasini qandaq yätküzüşkä işarä qilğanliğini kšrüvelişqa bolidu.
Uyğur maqal-tämsilliridä qälbi gšzäl bolmiğan, tili qopal kişilärni:
Däräq şehidin sunar,
Adäm gepidin sunar.
deyiş arqiliq yahşi sšzlük boluşqa çaqiridu.
Äҗdatlirimiz gšzäl til bilän sšzläş, şundaqla paydisiz quruq, qopal, äzmilik sšzlärni qilmasliqqimu çaqiridu:
Adäm tilidin ketär,
Һayvan – müŋgüzidin.

***
Ağzimğa käldi däp dävärmä,
Aldimğa käldi däp yävärmä.
***
Aval oyla, andin sšzlä.
***
Bir gepi ziq, bir gepi miq.
***
Puttin jiqilğan turar,
Tildin jiqilğan turalmas.
***
Tuzsiz gäp qulaqta turmas,
Tuzsiz nan – tonurda (turmas).
***
Tilğa ihtiyar bärsäŋ,
Älgä etivarsiz bolisän.
***
Tili bilän tikkän terilğu ağzi bilän orulidu.
***
Käpidä qilğan gäpni sarayda qilğili bolmas.
***
Sšzni qil siğar yärgä,
Suni säp siŋär yärgä –
qatarliq maqal-tämsillär arqiliq dana äҗdatlirimiz sšzni җayida qilişni, җayida işlitişni, qilivatqan sšz qaidilik, gšzäl boluşi keräkligini täkitligän vä sšzligän päyttä imkanqädär gšzäl ibarilär bilän siliq-sipayä bolup, vaqirap ünlük vä qopal sšzlimäslikkä dävät qilğan.
Öz pikrini gšzäl vä çirayliq, mänilik sšzlär bilän ipadiläş, älvättä, sšzligüçigimu paydiliq, uni aŋliğan kişiniŋmu diliğa hšzür beğişlaydu. Sšzni bemäna qopal qiliş aŋliğan kişigä yaqmaydu, sšzligüçigimu ziyanliqtur.
Sšzniŋ qädir-qimmiti vä uni toğra paydiliniş häqqidä mundaq bir hekayät bar: Padişa Һarun är Räşid (Һarun är – Räşid (786 — 809) – äräp hälipisi. Uniŋ dävridä hind, iran, grek tilliridin meditsina, matematika, astronomiya, mäntiqä vä başqa pänlärgä ait kitaplar tärҗimä qilinğan – Ya.S.) Bağdatta bir keçisi çüş kšrüptu, çüşidä ağzidiki çişliriniŋ hämmisi çüşüp kätkänmiş. U bir salahiyätlik alimni çaqirtip, bu çüşiniŋ täbirini soraptu.
– Bu çüşniŋ täbiri şuki, – däptu täbirçi alim, – barliq tuqqan-qerindaşliriŋiz sizdin ilgiri vapat bolidu.
Һarun är Räşid bu alimniŋ täbiridin ränҗiptu vä täbirçini 100 qamça uruşqa pärman qiptu. Andin uniŋğa hitap qilip mundaq däptu:
– Һäy, sšz bilmäs nadan! Sän kim ediŋ, meniŋ bu çüşümgä qarita üzümdin-üzümgä qopalliq bilän şundaq dämsän: qom-qerindaşlirim mändin ilgiri šlüp kätsä, u vaqitta meniŋ halim nemä bolidu? Duniyadin maŋa nemä läzzät-rahät kelidu?
Padişa ätisi ikkinçi bir täbir alimini çaqirtip, uniŋğa šz çüşini sšzläp beridu.
– Һäy, hälipä, – däptu ikkinçi alim, – bu çüşniŋ täbiri şuki, häzrätliri barliq qom-qerindaşliridin uzaq šmür kšridekän.
Hälipä Һarun är Räşid bu alimniŋ sšzini huş kšrüptu vä mundaq däptu:
Äqilniŋ yoli bir. İkki sšzniŋ mänasi bir. Lekin ibariliri başqidur, däptu vä täbir alimiğa 100 sär altun mukapat berişni buyruptu.
Birinçi alimniŋ täbirimu şu mänada edi, amma u qopal täläppuz qilğaçqa 100 qamça yedi. İkkinçi alim gšzäl sšz-ibariliri bilän bayan qilip, 100 sär altun mukapat aldi. Demäk, sšz bilän sšzniŋ pärqi bar degän mana moşu.
Çişim sunmisun desäŋ, tiliŋni tart.
Häliq mana bu maqal arqiliq paydiliq sšzlärni qilişniŋ zšrürlügini çüşändürüp, kšp sšzläş, paydisiz sšzlärni qiliş ahirqi hesapta başqa bala bolidiğanliğini yaqqal kšrsitip beridu.
Rast sšzlisäŋ qutularsän,
Yalğan sšzlisäŋ tutularsän.
***
Beşiŋğa qiliç kälsimu, rast gäp qil.
***
Beliq – sazaŋğa, käklik danğa aldinar.
***
Toğra sšz taşni yarar,
Ägri sšz – başni (yarar).
***
Qäsämhorniŋ šmri qisqa.
***
Һeligärdin tuhum alsaŋ, içidin seriği çiqmas.
Dana äҗdatlirimiz bu maqal-tämsillär arqiliq rast sšzläşniŋ ähmiyitini çoŋqur mänaliq ibarilär bilän çüşändürgän. Yalğançiliqniŋ yaman aqivitini namayän qilip, kişilär otturisidiki šzara munasivättä, başqilar bilän çiqişişta lävzidä turmasliq, sämimiy bolmasliq, yalğan sšzläş, qäsämhorluq bilän mäkkarliq qiliş ohşaş illätlärniŋ insaniy päzilät vä ädäp-ählaqqa yat ekänligini, bolupmu yalğan sšzläşniŋ adämni iҗtimaiy ädäp-ählaq җähättin qädirsiz, işänçisiz kişigä aylandurup qoyidiğanliğini yaqqal misallar arqiliq çüşändüridu. Şu arqiliq häliqni dayim rastçil, esil päzilätlik boluşqa ündäydu.
Qedimiy bay mädäniyätkä egä uyğur hälqidä ilim-pänniŋ paydisi häqqidä eytilğan nahayiti mäzmunluq maqal-tämsillärmu az ämäs. Ularda dana äҗdatlirimizniŋ märipätpärvärlik rohi ipadilängän bolup, hälqimizni bilim elişqa, hünär üginişkä ilhamlandurup kälmäktä. Mäsilän:
Alim bolsaŋ – aläm seniŋki.
***
Bilim – äqil çiriği.
***
Bilimlik ozar, bilimsiz tozar.
***
Bilimsiz adäm – mevisiz däräq.
***
Qiliçniŋ küçidin qälämniŋ küçi artuq.
***
Ataŋdin duniya qalğiçä, hünär qalsun.
***
Är kişigä yätmiş türlük hünär az.
***
Bilgän bilimigä işinär,
Bilmigän – nemisigä (işinär)?!
***
Bilginiŋni äldin ayima.
***
Bilim almiğan yaş –
Tam tüvidiki taş.
***
Bilim – dšlät, kiyim – sšlät.
***
Bilimlikniŋ bahasi yoq,
Bilimsizniŋ sahasi yoq.
***
Bilim – yenip turğan çiraq,
Һünär – eqip turğan bulaq.
***
Biligi çoŋ birini yäŋsä,
Bilimi çoŋ miŋni yeŋär.
Dana äҗdatlirimiz yaratqan maqal-tämsillärdä şundaqla qährimanliq vä hoşiyarliq, zeräklik häm päm-parasätlik, märtlik hislätlärni uluqlaydu, horunluq, qorqqançaqliq, tšhmäthorluq, läyğäzällik käbi sälbiy qiliqlarni qät°iy qamçilaydu. Mäsilän:
Batur bir qetim šlär,
Qorqqançaq – miŋ qetim.
***
Batur – җäŋdä, horun – kaŋda.
***
Toşqandäk yüz jil yaşiğiçä,
Yolvastäk bir jil yaşiğan äla.
***
Qorqqançaqniŋ tumiği bolğiçä,
Baturniŋ çomiği bol.
***
Qorqqançaq häsäthor bolar,
Namärt – qäsämhor (bolar).
***
Märt sšzidin qaytmas,
Yolvas – izidin.
***
Til kiçik bolsimu, duniyani buzup tüzäydu.
Dana äҗdatlirimiz mundaq maqal-tämsillär arqiliq tilniŋ yüksäk rolini muäyyänläştüridu. Til arqiliq bilim alğili, härqandaq işni ämälgä aşurğili, җämiyätni täräqqiy ätküzgili, hätta duniyani tutup turğili bolidu, degän faktnimu çüşändürüp beridu.
Häliq maqal-tämsilliri – bädiiy ädäbiyatimizniŋ ammibapliğini, eğiz nutqimizniŋ bayliğini tehimu yüksäldüridiğan, tilimizğa alahidä eniqliq vä gšzällik, üzviylik beridiğan muhim ähmiyätlik til bayliğimizdur. Mäsilän, yärgä äҗir qilip tirişip işläşniŋ ähmiyiti toğrisida kšp sšzläşniŋ orniğa:
Äҗir qilsaŋ taşqa,
Ağziŋ tegär aşqa, –
degän maqalni işlätsäk, gepimiz ihçam vä muhimi, mäzmunluq bolidu.
Uyğur hälqi uruq-tuqqan, qerindaşlar, holum-hoşnilar häqqidimu kšpligän ibrätlik, äzäldin ta hazirğiçä šz ähmiyitini yoqatmiğan, härqandaq bala-qaza kälgändä uruq-tuqqan vä qerindaşlarniŋ, sadiq holum-hoşnilarniŋ kişigä yar-yšläk bolidiğanliği toğrisidimu maqal-tämsillärni yaratqan.

Yağ jutqanda yat, qan jutqanda qerindaş.
***
Uyniŋ müŋgüzigä ursa, tuyiği siqiraydu,
***
Tuqqandin yamanliğan äqilniŋ yoqluği,
Tamaqtin yamanliğan qosaqniŋ toqluği.
***
Tuqqanlar jiraq bolsa kişnişidu,
Yeqin bolsa – çişlişidu.
***
Qaliğaç qaliğaçqa dan beridu,
Qerindaş qerindaşqa җan beridu.
***
Hoşna bolsaŋ yšläk bol,
Bolmisa bšläk bol.
***
Hoşnaŋ saŋa baqmisa,
Sän hoşnaŋğa baq.
***
Hoşnaŋ jiğliğanda, sän külmä.
***
Otni koçilisaŋ šçär,
Hoşnini koçilisaŋ kšçär.
***
Jiraqtiki tuqqandin,
Yeqindiki hoşna äla.
Ämgäkçan uyğur hälqini qulluq vä äriksizlikkä muptila qilğan yat basqunçi-zoravanlarniŋ, zomigär bay-manaplarniŋ çekidin aşqan zorluq-zombiliqliriğa nistäbän iҗat qilinğan maqal-tämsillär aççiq ğäzäp-näprät, štkür tänqit vä kinayilärgä tolup-taşqan. Mäsilän:
Gäp qilma — tiliŋni kesimän,
Qarima — kšzüŋni teşimän.
***
Begiŋgä yätkiçä beliŋ uştulur.
***
Bäg bilän elişip bolmas,
Däräq bilän – çelişip (bolmas).
***

Boğuzlaydiğan çağda qoymu tepirlaydu.
***
Puli barniŋ, gepi oŋ,
Puli yoqniŋ, gepi toŋ.
***
Han bilän elişsaŋ, beşiŋ ketär,
Bay bilän elişsaŋ, meliŋ ketär.
Җapakäş uyğur hälqiniŋ kšpäsirlik tarihiniŋ sähipiliridä çät äl basqunçiliriğa qarşi elip barğan küräşliriniŋ yarqin kšrünüşliri az ämäs. Äynä şuniŋ üçünmu äҗdatlirimizniŋ šz vätinigä sadiqliğini, muhäbbitini izhar qilidiğan, ana-Vätängä nisbätän çäksiz hšrmät-ehtiramniŋ ipadiläydiğan maqal-tämsillär az ämäs. Mundaq maqal-tämsillär šziniŋ ana-Vätängä nisbätän sadiqliğini, vapadarliğini nahayiti çoŋqur, heçkimni pärvasiz qaldurmaydiğan oy-pikirliriniŋ intayin salmaqliq vä qayil qilarliqliği bilän päriqlinidu. Mäsilän:
Ana jutuŋ aman bolsa,
Räŋgi-royuŋ saman bolmas.
***
Ana-Vätiniŋ — altun bšşügüŋ.
***
Ärniŋ särhili äl arisida,
Gülniŋ särhili gül arisida.
***
Älniŋ ğemini yegän är šlmäs.
***
Tuğulğan yärniŋ teşi gšhär, süyi kävsär.
***
Kişiniŋ jutida sultan bolğiçä,
Öz jutuŋda ultaŋ bol.
Duniyaniŋ äŋ qedimiy mädäniyät oçaqliriniŋ biri bolğan Märkiziy Aziyadiki türkiy häliqlärniŋ tili häqqidä tarihta birinçi bolup büyük mutäpäkkür Mahmut Qäşqäriy täkşürüş-tätqiqat işlirini elip barğan. Uluq tilşunas alim šziniŋ çoŋ ilmiy-tätqiqat işiniŋ yäkünini šziniŋ mäŋgü šlmäs “Türkiy tillar divani” degän qamusiy äsäridä royapqa çiqarğan. Uniŋda berilgän dana, hekmätlik sšzlär, maqal-tämsillär 200din aşidu. Mundaq hekmätlik sšzlär vä maqal-tämsillär uyğur hälqiniŋ duniyağa vä mäişätkä qandaq munasivättä bolğanliğini bildüridiğan, hälqimizniŋ jiraq štmüştiki iҗtimaiy ädäp-ählaq normilirini, räsim-qaidilirini ipadiläydiğan mäzmunlarğa egä ibarilär bolup, qedimiy uyğur hälqiniŋ turmuş filosofiyasini namayän qilğanliği bilän tolimu ähmiyätliktur. Bolupmu äsärdä berilgän maqal-tämsillärniŋ qandaq şaraitta, qandaq ähvalda, kimgä yaki nemigä qaritip eytilidiğanliğini vä ämäliyatta qandaq uqumni bildüridiğanliğini täpsiliy izahlişi bizni şu dävirdiki äҗdatlirimizniŋ duniya qarişi, türlük hadisilärni küzitiş vä ular häqqidä täpäkkür qiliş җähättiki tirişçanliq äҗrigä apirin demäy mümkin ämäs.
Tšvändä büyük alimniŋ “Türkiy tillar divanida” bayan qilinğan birnäççä maqal-tämsilini diqqitiŋlarğa havalä qilivatimiz:
“İşçanliqniŋ erini (levi) yağliq, horunniŋ beşi qanliq”. İşçan adäm tirişip işläp, yahşi tamaqlarni, semiz gšşlärni kšp yegäçkä, kalpugi yağlişidu; horun adäm šziniŋ erinçäkligidin iştin qeçip, tayaq yäp beşini qanitidu.
Bu maqal horunluqni taşlap, işçan boluşqa dävät qilidu (Mahmut Qäşqäriy, “Türkiy tillar divani”, 1-tom, 96-bät. Ürümçi, “Şinҗaŋ häliq näşriyati”, 1981-jil).
“Tikmigiçä ünmäs, tilimigiçä tepilmas”, yäni däräq tikilmigiçä ünmäydu, murat-mähsät izdänmigiçä qolğa kälmäydu. Bu maqal birär işta kšzligän mähsätkä yetiş üçün tirişiş lazimliğiğa dävät qilidu (juqarqi kitap, 2-tom, 27-bät, 1984-jil näşri).
Biz bu maqallardin qedimiy uyğur hälqiniŋ ämgäk qilip halal yaşaş, horun bolmasliqtäk yaşaş filosofiyasiniŋ ipadisini kšrimiz.
“Yalğuz ğazniŋ avazi çiqmas”. Bu maqal härqandaq işta başqilardin mäslihät yaki yardäm soraşqa ündäp eytilidu (juqarqi kitap, 3-tom, 524-bät).
“Tağ taqqa qovuşmas, adäm adämgä qovuşar” (juqarqi kitap, 2-tom, 139-bät).
“Arpisiz at qir aşalmas, yardämçisiz batur säpni yemirälmäs”.
Bu maqalmu härqandaq işta šzara yardämlişişkä, hämkarlişişqa dävät qilip eytilidu (juqarqi kitap, 1-tom, 167-bät).
“Yatniŋ yağliq loqmisidin, šzniŋ qanliq muşti yahşi. Yatniŋ yatliq tamiğidin, šz yeqinliriniŋ muş bilän urğini yahşi”.
Bu tämsil yeqin adämlärniŋ ariliri buzulğanda, ularni äpläştürüş üçün eytilidu (juqarqi kitap, 3-tom, 57-bät).
Mana bu maqal-tämsillärniŋ mäzmuniğa çoŋqur çšküp tählil qilidiğan bolsaq, qedimiy uyğurlarniŋ mäzkür mäsilidä nahayiti ilğar kšzqaraşta bolğanliğini seziveliş täs ämäs.
Һärqandaq adäm bähitlik boluşqa intilidu, älvättä. Bähitlik boluş üçün bilimlik boluş keräkligi alğa sürülidu.
“Ädäp-ärdämniŋ beşi til, çünki çirayliq sšzläydiğan kişi abroy tapidu” (juqarqi kitap, 1-tom, 145-bät).
Bu yärdä büyük alim gäp-sšzdä gšzäl boluş ämäliyatta ädäp-ählaqniŋ beşi, ählaqliq boluşniŋ muqäddimisi ekänligini täkitläydu.
Büyük tilşunas bovimiz Mahmut Qäşqäriy yolbaşçi rähbärlärni, qährimanlarni hšrmätläş, rähbärlärniŋ yol-yoruqliriğa boysunuş mäsililirigimu tohtilidu. Mäsilän:
“Ğaz topi başlamçiliq bolmas”. Bu maqal hämmä işta šzigä qariğanda yol bilidiğan kişigä boysunuşqa ündäp eytilidu (juqarqi kitap, 1-tom, 634-bät).
”Uluqni uluqlisa, bähit tapar” (juqarqi kitap, 1-tom, 400-bät).
“Baturlarni har qilma, jügrük atni yeğir, baturlarni halsizlandurma, jügrük atniŋ uçisini yeğir qilma”. Bu maqal bilän aqsaqallar bäglärgä nesihät qilidu” (juqarqi kitap, 1-tom, 187-188-bätlär).
Kšrüp turğinimizdäk, uluq alim Mahmut Qäşqäriy mana moşundaq bebaha täpäkkür җävhärlirini biz, ävlatlarğa, miras qaldurğan.
Hulasä kalam, hälqimiz arisida äŋ käŋ dairidä taralğan, häliqniŋ qimmätlik, kšpjilliq täҗribä-savaqliriniŋ yäküni bolğan maqal-tämsillär bizniŋ bebaha bayliğimizdur. Maqal-tämsillärni toplaş, rätläş vä näşirgä täyyarlaş işliri bilän şuğullanğan ädip-alimlirimizniŋ җapaliq, jiŋnä bilän quduq qazğandäk izdinip qilğan mäşäqätlik äҗrini untumasliğimiz keräk.
Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ