Nahşilirida alämçä sšygü…

0
198 ret oqıldı

Bu künlärdä Q.Ğoҗamiyarov namidiki dšlät akademiyalik Uyğur muzıkiliq-komediya teatri yenidiki «Nava» fol'klor ansambliniŋ solisti, Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän artisti Marat MÄMÄTBAQİEV 70-baharini qarşi almaqta. Şu munasivät bilän Uyğur teatri Mätbuat hizmitiniŋ rähbiri Gülbahar NASİROVAniŋ sän°ätkar bilän bolğan sšhbitini diqqitiŋlarğa havalä qilivatimiz.

– Marat aka, gezithanlirimizğa sizni tonuşturuşniŋ haҗiti bolmisa keräk. Talantliq sän°ätkar süpitidä ismiŋiz alliqaçan hälqimizniŋ qälb tšridin orun alğan. Sizniŋ nahşiliriŋiz qälblärgä arambähş dämlärni beğişlap, yaşliqniŋ җoşqun hararitini hädiyä qilidu. «Marat Mämätbaqiev» degändä aldi bilän uyğur estrada janriniŋ däsläpki qaliğiçi bolğan «Yaşliq» ansambliniŋ kšz aldimizda gävdilinidiğini eniq. Mäzkür ansambl'niŋ iҗadiy yüksilişidä sizniŋ tutqan orniŋiz alahidä, älvättä. Esil nahşiliriŋizniŋ biridä: «Eriqtiki lay sudäk, štüp ketidu yaşliq…» däp eytqiniŋizdäk, häqiqätän şu yaşliq dävir šttidä, kätti. 70 yaş – insan ottura yeşiniŋ uzaqliği bilän selişturğanda, az yaşmu ämäs. Lekin sizniŋ çirayiŋiz, sirtqi kšrünüşiŋiz, täbässüm äyligän huş käypiyatiŋizğa qariğanda, “bu ançimu çoŋ yaş ämäs ekändä”, däpmu qalidu kişi. Sizçä qandaq?
– (Külüp) Mänmu šzämniŋ yap-yaş turup, 70kä kelip qalğinimğa häyranmän. Moşu äsnada monu lätipä esimğa çüşüvatidu: «Bir ayal çiş dohturiğa beriptu. Davaliniş җäriyanida dohturniŋ çehridin qaçandu-bir çağlarda mäktäptä billä oquğan sinipdişini tonup qaptu. Lekin ayal içidä: «Yaqla, heç mümkin ämäs. Çaçliri aqirip, üzliri purlişip kätkän bu qeri adäm nädin meniŋ sinipdişim bolsun…» – däp oylaptu. Biraq, här halda, uniŋ isim-näsibini soraptu. Dohtur šzini tonuşturğandin keyin, ayal tehimu tääҗҗüplinip: «Vayäy, siz meniŋ sinipimda oqudiŋizma?» – desä, hiҗalätçiliktä qalğan dohtur: «…Käçürisiz hädä, siz bizgä qaysi pändin däris berivediŋiz?» – degidäk. Şuniŋğa ohşaş, šzimizgä bilinmigini bilän, jillar ğuyuldap štüveridekän, hä, bizniŋ qälbimiz, jürigimiz zadila qerimaydekän. Özämni, huddi tünügünla Uyğur teatriğa işqa kälgändäk, yaş his qilimän. Lekin kšzni jumup açqiçä yerim äsirgä yeqin hayatim moşu teatrda çaqmaq tezligidä štüp ketiptu. Şuniŋ üçün män härdayim yaş artistlarğa: «Vaqtiŋlarni bekarğa štküzmäy, härbir däqiqini ünümlük paydiliniŋlar. İzdiniŋlar, sähnigä intiliŋlar, tamaşibinniŋ ehtiramiğa erişişni büyük mähsät qiliŋlar”, däp qayta-qayta nesihät qilimän.
– Sizni biz štkän äsirniŋ 80-jilliri, «Nahşamda sän» namliq nahşiŋizdin keyin tehimu yahşi kšrüp kättuq. Bu nahşidin läzzätlinip ülgärmäyla, «Almuta ahşimi», «Pak muhäbbät», «Yarim kälsä», «Yol bolsun», «Satarim» käbi nahşilarni täğdim qildiŋiz. Şu jilliri muhäbbät quçiğida ärkiläp jürgän yaşlar üçün bu häqiqätän esil soğa boldi, ularni keçä-kündüz tiŋşap zerikmättuq. Sizniŋ nahşiliriŋiz yezilğan gramplastinkilar dukanlarda çaqmaq tezligidä setilip ketätti, izdäp jürüp tapattuq. Demäk, moşu nahşilar sizni sän°ätkar süpitidä hälqimizgä tonutti. Sizniŋ heçkimgä ohşimaydiğan avaz diapazoniŋiz, çirayliq tembr, iҗra qiliştiki juquri maharitiŋiz repertuariŋizdiki älliktin oşuq lirik nahşilarda šz ipadisini toluq tapti desäm, mubaliğä bolmaydu. Siz teatrimizdiki paaliyitiŋizni äslidä «Nava» ansamblida başliğan ediŋiz…
– Toğra. 1971-jili härbiy hizmätni štäp, Almutiğa qayttim. 1973-jili Çaykovskiy namidiki muzıkiliq uçiliöesini tamamlidim. Şu jili «Nava» ansambliniŋ bädiiy rähbiri Zäynullam aka Setäkov meniŋ avazimni tiŋşap kšrüp, ansambl'ğa qobul qilğan edi. Däsläp «Zohra җanim», «Tänlirim yapraq», «Һur elim», «Dilbirim» nahşilirini iҗra qildim. Andin Murat Ähmädievniŋ täşäbbusi bilän «Yaşliq» estrada ansamblida iҗadiyätni qizğin başlavättuq. 1979-jili «Yaşliq» ansambliniŋ Leningradta (hazirqi Sankt-Peterburg) Vİ estrada artistliriniŋ pütkülittipaqliq konkursida, Erevanda štkän pütkülittipaqliq säyasiy nahşilar konkursida, Yaltida štkän sotsialistik hämdostluq älliri nahşiliriniŋ konkursida diplomant atilişida nurğun mehnät qilduq. Keyiniräk ansambl' Qazaqstan Lenin komsomoli mukapitiniŋ laureati ataldi. Biz u jilliri qandaqtu-bir җoşqun iҗat, qaynaq ilham bilän ansambl' repertuarini yeŋilaşqa tirişattuq. Moşu turğidin, Murat Ähmädiev meniŋ üçün Taşpolat Namätovniŋ şeiriğa yezilğan «Nahşamda sän» nahşisini yazdi. Nemişkidu, män başta bu nahşiğa ançä qiziqmidim. Lekin Murat häliqniŋ sšyümlük nahşisiğa aylinişi, amma arisiğa tez tarqilip ketişi üçün bu nahşini päqät meniŋ iҗra qilişim lazimliğini täkitläp turuvaldi. U hatalaşmiğan ekän. «Nahşamda sän» häqiqätänmu kšpçilikniŋ sšyümlük nahşisiğa aylandi vä ta hazirğiçä uni tamaşibin qiziqip tiŋşaydu.
– Marat aka, sizniŋ avaziŋiz Rumıniya, Vengriya, Bolğariya ohşaş mämlikätlärniŋ çoŋ sähniliridä yaŋridi. Mänmu siz bilän talay gastrol'larda, kontsertlarda billä boldum, tamaşibinlarniŋ alqişliri sadasida çäksiz hšrmät-ehtiramğa bšlänginiŋizni šz kšzüm bilän kšrdüm. Äynä şundaq hasiyätlik uluq säpär – 1992-jili ana- Vätinimizgä bolğan säpär, älvättä. Esiŋizdimu, u yaqniŋ barliq vilayät, käntlirini arilap, säpirimizni 8-sentyabr' küni näşpütniŋ tür-türi bilän äqlimizni lal qaldurğan Aqsu şähiridä davamlaşturduq. Biz äŋ aldi bilän Aqsudiki «Qarasaqal» qäbirstanliğiğa barduq. Mähsitimiz – ot-jüräk şairimiz Lutpulla Mutällipniŋ mäqbärisini ziyarät qiliş. Şu çağ «qäbirstanliqniŋ gšrkarimän» däp šzini tonuşturğan mštivär bizgä şu bir qähritan jilliri yüz bärgän vähşiliklär, şairimizniŋ dähşätlik šlümi, keyiniräk uniŋ moşu yärgä qandaq däpin qilinğanliği häqqidä täpsiliy eytip bärdi. U äşu vaqiälärni hekayä qilğinida, kšzliridin taramlap aqqan yaşliri appaq saqallirini juyup çüşmäktä edi. Biz kšpni kšrgän mštivärgä şair rohiğa atap dua-tägbir oquşini štünüp, hämmimiz qäbir aldida tiz püktuq. Käçqurunluği bolğan kontsertta siz iҗra qilğan «Zohra җanim» nahşisini aqsuluq tamaşibinlar orunliridin turup, güldiras alqişlar sadasida billä iҗra qilişqan edi. Bu vaqiäni küzätkäç, nahşa qudritiniŋ näqädär büyüklügini yänä bir qetim his qilduq. «Zohra җanim» avam häliqniŋ qälbini äynä şundaq partlavätkän edi! Bir hazağiçä sizni sähnidin qoyup bärmigini helimu kšz aldimda.
– Һämmisi yadimda. Aqsu hälqi, vilayät rähbärliri bizni alahidä qarşi elişqan edi. Nahşamni eytip tügitişimgä, hayaҗanlanğan bir yaş jigitniŋ sähnigä kštirilip äҗayip şeir bilän jürigimizgä ot selip qoyğinimu esimda.
– U – şair Ärkin Turdi edi. Şu şeir ta heliğiçä meniŋdä saqlaqliq. Uniŋdiki:
Җäm bolduq ana yurtta,
Hälqimniŋ salamini hälqimgä elip kätkin.
Bir diyarda tšrälgän qan tomurdaş oğlan biz,
Huş nava nahşaŋ bilän jüräkni çekip kätkin.
Saqliduq biz şunçä jil didarlişiş päytini,
Avamniŋ armanini diliŋda bilip kätkin.
Şatliğim alämçä bar, qälbimdä miŋ bir piğan!
Eytişqa amalsizmän… pat-pat
bir kelip kätkin.
Yollar jiraq bolsimu qälbimiz bolsun yeqin,
Arminim şu, sšzümni diliŋğa uyup kätkin… –degän misralar yadiŋizda bolsa keräk.
– Älvättä. Şuniŋdin keyin ana-Vätinimizdikilärniŋ arisida män häqqidä sšz bolup, «qaysi Marat?» desä, «Zohra җanim Marat!» deyişidiğan boptu. Ataqliq Paşa İşanmu šz täsiratliri bilän bšlüşüp, «Marat ukam, sizniŋ qälbiŋizdä äҗayip bir «hemirturuç» bar ekän. Ägär siz biz yaqta ikki-üç ayğa qalsiŋiz, män sizdin äҗayip bir uyğur «nenini» yeqip çiqar edim», – degän dil sšzlirini eytip, maŋa šz duasini bärgän edi.
– Gezithanlarni sizniŋ sän°ät yolini qandaq tallavalğiniŋiz qiziqturidu…
– Ailimiz – sän°ätkarlar ailisidin. Apam rämiti Praskof'ya Timofeevna 1940-jili Novosibirsk vilayitiniŋ Barabinsk şähiridä 3-sinipni tügitip, keyin parovoz maşinisti mutähässisligini egiligändin keyin, 1939-jili Qazaqstanğa kšçüp kätkän ata-anisiniŋ arqisidin Almuta vilayiti Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Taştiqara yezisiğa kelidu. 1941-jili uruş başlanğanda, apamğa etizda traktor, kombayn haydaşqa toğra kelidu. Sibir'din kälgän rus qizi Praskof'ya Timofeevna Kiryuşkina bilän moşu yeziniŋ uyğur jigiti Mamut Mämätbaqievniŋ yultuzi yenip, ailä quruptu. Bäş pärzäntni tärbiyiläp qatarğa qoşqan ata-animiz sän°ätni җan-dili bilän sšyidiğan äҗayip dilkäş insanlar edi. Dadam skripka çalsa, apam gitariniŋ «quliğida oynatti». Nahşinimu zor iştiyaq bilän eytidiğan. Һär ikkilisi uzun šmür kšrdi, ularğa qarap biz, pärzäntlärmu, sän°ätkä aşiq bolup šstuq. Dadam rämitiniŋ eytişiçä, män üç yeşimdin tartipla nahşa eytiptekänmän.
– Siz eytqan nahşilarda ana-Vätän, tuğulğan jut, Ana, sšygü-muhäbbät mavzuliri asasiy orunni egiläydu. Nahşiliriŋizda artistniŋ tamaşibin bilän bolğan sämimiy, illiq munasiviti besim. Siz zaldikilär bilän muŋdişişni bilisiz, içki hissiyatliriŋizni, täşvişliriŋizni, hoşalliğiŋizni mahirliq bilän ipadiläysiz. Һeçkimni aldimaysiz, sizdä sün°iylik yoq. Äŋ ävzili, siz nahşiliriŋizni «җanliq» avaz bilän iҗra qilisiz. Sizmu šziŋizni ayap, fonogrammini qoyup, ağziŋizni midirlitip qoysiŋiz boliverätti. Lekin sizniŋ vijdaniŋiz uniŋğa yol qoymaydu, bilimän. Çünki sähnidä «җanliq» avaz bilän nahşa eytişni sän°ätkä, tamaşibinğa bolğan hšrmitiŋiz däp bilimän.
– Fonogramma häqqidä pat-pat sälbiy pikirlärni aŋlaymiz. Һäqiqätän, šzini häm tamaşibinni hšrmätligän nahşiçi «җanliq» avazi bilän nahşa eytidu. Bäzidä orkestr bolmiğan yärdä, fonogramma işlitişkä mäҗbur bolimiz. Lekin undaq çağlarda nahşa eytqandäk bolmaymän, kšŋlüm päqät su içmäydu. Estrada janridiki nahşilar fonogrammiğa yezivelinğan bolsimu, män bu künlärdä paaliyät elip berivatqan «Nava» ansamblida nahşini pütünläy җanliq iҗra qilimiz.
–70 yaşliq davanğa kštirilgiçä hayatniŋ kšp sinaqliridin sürünmäy štüp ketip barisiz, iradilik insansiz. Besip štkän yollarğa näzär taşliğanda, bu hayatniŋ qädir-qimmiti nemidä, qandaq oylaysiz?
– Һayatniŋ šzi bir täҗribä häm tepişmaq ekän. Nurğun işlarni kšŋlimizgä pükimiz, lekin bu tepişmaq šmürdä ätiki künimiz nemä bolidiğinini eniq bilmäydekänmiz. Äynä şundaq hayat bilän mamat arisida kürişiştäk sinaqlarda yoruq duniyada yaşaştäk uluq nemätniŋ qädrigä tehimu yetidekänsän. Һayatniŋ insan üçün näqädär şerin ekänligini çüşinidekänsän. Män yol halakitidin aman qalğan, «bir šlüp, qayta tirilgän» adämmän. Buniŋdin on tšrt jil burun, 2005-jili 30-may küni ätigänligi işqa avtobusta ketip barimän. Jeltoqsan häm Qarasay batır koçiliriniŋ qiyilişida avtobustin çüştüm. Piyadä meŋişqa molҗalanğan yolda ketip barğinimni bilimän. Şu päyt qayaqtindu çaqmaq tezligidä kelivatqan maşinidin šzämni çätkä elipmu ülgirälmidim. Uniŋdin keyinki bolğan işlarni bilmäymän. Aridin biraz vaqit štkändin keyin kšzümni täsliktä eçip ätrapqa baqsam, pütün tenim çidiğusiz däriҗidä şiqirap ağrimaqta edi. Ornumdin turuş bir yaqta tursun, ağzim sšzgä kälmäydu. Keyin dohturlarniŋ eytişiçä, meni «Tez yardäm» maşinisida hoşsiz halda elip kälgän ekän. Juquri ildamliqta maŋğan maşininiŋ zärbidin on bäş metr yärgiçä uçup çüşüptimän. Şu yatqinimçä bir jil ağriqhanida, andin šydä davalandim. Birinçidin, uluq Allaniŋ, andin dohturlarniŋ yardimi bilän saqiyip putumğa turdum. Һalakät yüz bärginidin hävär tapqan qädinas ağinäm Murat Ähmädiev därru tegişlik orunlar bilän alaqilişiptu. Äŋ küçlük dohturlar operatsiya qilip, qeşimdin bir minutmu ketişmäy ähvalimni nazarät qilip, yahşi davalidi. Dost-buradärlirimdin, Uyğur teatridiki hizmätdaşlardin, muhlislirimdin çäksiz minnätdar boldum. Һär küni ağriqhaniniŋ yenidin kätmäy aman-esän saqiyip ketişimni Alladin tiläp dua qilişti. Kšridiğan künüm, yäydiğan risqim bar ohşaydu, aman qaldim. Bu künlärdä yär dässäp jürginim üçün Yaratquçimizğa çäksiz minnätdarmän. Uzun jillardin beri yenimda yar-yšläk bolup, aman-esän putumğa turup ketişimdä barliq şaraitni yaritip berivatqan räpiqäm Ğälbinurniŋ barliğiğa hoşalmän. İş qilip, pärzänt, nävrilärniŋ arisida bügün hatirҗäm yaşavatimiz. Sän°ät yolida qilğan işlirim hškümät täripidin juquri bahalandi. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän artisti atiğiğa muyässär boldum, “Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ Pähriy grajdini” ataldim. Demäk, ämgäk behšddä kätmäptu, däp oylaymän.
– Bügünki sizniŋ mäyrimiŋiz – u bizniŋmu mäyrimimiz, muhlislar mäyrimi. Tävälludiŋiz mubaräk bolsun! Sağlam salamätlik, uzaq šmür yar bolsun. İҗadiyitiŋiz tehimu egiz šrläp, dilraba nahşiliriŋiz bilän bizni hoşal qiliveriŋ.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ