Däsläpki bilim därgahliriniŋ biri

0
65 ret oqıldı

(Zärvat mäktivigä – 100 jil)

Һazir nemila demäyli, elimizdä keŋäş hakimiyitiniŋ ornitilişi äsirlärdin zulmättä vä qaraŋğuluqta yaşap kelivatqan kšpligän häliqlärniŋ ihtisadiy vä iҗtimaiy-mädäniy hayatida oyğiniş, intiliş päyda qilip, nurğunliğan yeŋiliq-šzgirişlärni elip kälgänligini iqrar qilimiz. Җümlidin zaman eqimidiki şu yeŋilinişqa uyğur hälqimu paal arilaşti. Hälqimizniŋ aŋliq, päm-parasätlik väkilliri yeŋiliq, bärpakarliqniŋ qaynam otturisida bolup, savatsizliqni yoqitişqa, mädäniy-aqartiş işlirini rivaҗlanduruşqa, yaş ävlatqa zamanğa layiq tärbiyä, bilim berişkä җiddiy kšŋül bšldi. Şu җümlidin җay-җaylarda yeŋi pänniy mäktäplär käyni-käynidin eçilip, yaşlirimizniŋ bilim elişiğa käŋ mümkinçiliklär yaritildi.
1919-jilniŋ may eyida Almuta şähiridä eçilğan Zärvat mäktivi şularniŋ däsläpkiliridin boldi. Uniŋğa biyil 100 jil toluptu. Mäzkür mäktäpniŋ eçilişiniŋ şu çağda milliy mädäniy maaripimiz tarihida çoŋ hoşalliq vaqiä bolğanliği häqiqät. Şu päyttä bilim elişqa qol yätküzälmäy jürgän uyğur qämbäğälliri baliliriniŋ bähti eçilğan edi.
Bu yärdä şunimu eytip štüş keräkki, Oktyabr' inqilavidin burunmu Yättisu uyğur yaşliriniŋ arisida yeŋiçä oquşqa intiliş härikiti bolğan. Nätiҗidä 1902-jili Almutida birinçi qetim “Usul җädditi” mäktivi eçilip, uniŋda helä yaşlirimiz bilim alğan. Mäzkür bilim därgahi 1917-jilqi fevral' inqilaviğiçä paaliyät jürgüzüp kälgän. Uniŋ täsiri uyğurlar ziç җaylaşqan Yarkänt, Çeläk, Yeŋişär vä başqa yärlärgimu yätkän. Mundaq mäktäplärni täminläşni uyğur ahalisi šz zimmisigä alğan.
Zärvat mäktivi däsläp başlanğuç (tšrt sinipliq) bolup, İsmayil Tayirov uniŋ mudiri hizmitini atqurğan. Keyin uniŋ işini Burhan Qasimov davamlaşturdi. Mäzkür mäktäp uyğur җamaätçiliginiŋ yardimi nätiҗisidä tehimu käŋiyip, däsläp yättä keyiniräk toqquz jilliq mäktäpkä aylinidu. Däsläpki jilliri mäktäpni maddiy җähättin täminläş degändäk bolmidi. Muräkkäp jillarda u eğir ähvallarğa duç käldi. Mäsilän, mäktäp 1921 – 1922-oquş jilliri uniŋ benasini paydiliniş mümkin bolmiğanliqtin, uyğur baliliri bir jil oquşsiz qalğan. Uyğur җamaätçiligi kelär oquş jiliğiçä šz mäbliği hesaviğa mäktäpni җšndäp, yahşilap, qaytidin açqan. Maarip bšlümi vä häliq täripidin kšrsitilgän yardäm tüpäyli bilim därgahi šz işini җanlandurup, oquğuçiliri vä muällimliri jildin-jilğa kšpiyidu. Oquğuçilarniŋ yerimini degidäk yeza baliliri täşkil qilip, ular yataqhana bilän täminlinidu.
Äşu ihtisadi eğir jilliri mäktäp bir jil byudjetqa elinğan bolsa, yänä bir jili uniŋdin çiqirilip turğan. Amma härdayim uyğur ämgäkçiliri, җankšyär-aktivistliri mäktäpkä ğämhorluq qilip, yardimini ayimiğan. Şuniŋ üçün uniŋ paaliyitidä üzülüş bolmiğan. Һätta yatidiğan җayi, ğämhorçisi bolmiğan oquğuçilarni ayrim aktivistlar šylirigä orunlaşturup, ğämhorluq qilip oqutqan ekän. Mäzkür mäktäpkä bolupmu “Mehnät birligi” kooperativi vä “Dehan birligi” arteli härqaçan maddiy җähättin yardämlişip turğan.
Zärvat mäktiviniŋ on jilliğini uyğur җamaätçiligi käŋ türdä täntänilik nişanlap štti. Buniŋğa munasivätlik “Kämbäğällär avazi” gezitiniŋ 1929-jilqi 6-mayda çiqqan sanida Zärvat mäktividin maarip mäydaniğa yeŋi küçlär” särlävhilik kšlämlik maqalä berilgän. Uniŋda “Һazir Zärvat mäktivini bilmäydiğan uyğur ämgäkçiliri yoq, härbir uyğur balisi uni pähirliniş vä mäğrurliniş bilän tilğa alidu, uniŋda oquşqa intilidu. Mana şu mäktäp bügün šziniŋ 10 jilliq toyida on yättä maarip hadimini täyyarlap yetiştürdi. Uniŋ üçi rus baliliri, qalğanliri uyğurlar. Bügün uyğur ämgäkçiliri üçün mädäniy-maarip mäydanida nahayiti çoŋ hoşalliq toy. Zärvat mäktivigä ümütni tehimu çiŋitidiğan kün. Sävävi, birinçidin, mäktäp on yaşqa kirdi, ikkinçidin, uyğur yaşliridin 14 küç mädäniy inqilap mäydaniğa tavlinip, raslinip çiqti. Bu az ğenimät ämäs, bizniŋ hazirqi mädäniy-maarip hizmitimizgä nahayiti muhtaҗ bolup, ussap turğan bir çeğimizda tolimu çoŋ oŋuşluq” däp yazğan ekän. Һäqiqätänmu yeganä mäktäp uyğurlar hayatida muhim rol' oynidi, märipätni, bilimni tärğip qilişniŋ märkizi boldi.
Zärvat mäktivi šz hayatida nurğunliğan kadrlarni täyyarlap çiqti. Ularniŋ içidä başqa millät väkillirimu bar. Bizdä şu jilliri yetilip çiqqan ziyalilirimizniŋ hämmisi degidäk, mäzkür mäktäpniŋ şagirtliri ekänligini aŋlap jürimiz. Bu yärdä kšpligän ünümlük işlar ämälgä aşurulğan. Gezit mälumatliriğa yänä diqqät ağdurayli: “Bu mäktäp ikkinçi baldaqqa aylanğandin keyin, yäni 1924 – 1925-jilliridin 1928 – 1929-jilliriğiçä kšrüngän nätiҗilär, qilinğan işlar mundaq: bäş jilniŋ içidä 193 miŋ 400 täŋgä 78 tiyin häşlängän. Buniŋdin başqa älniŋ qilğan 5-6 miŋ täŋgä yardimi bar. Bäş jil içidä oquğan balilar sani – 1478, uniŋ 50 payizi yeza baliliri, ularniŋ içidä qizlar – 213, yerimi yeza qizliri. Bäş jil içidä 84 muällim işligän. Bularniŋ gayi birliri bir-ikki jil işläp çiqip kätkän. Muällimlärniŋ kšpçiligi oruslar, andin uyğurlar, qalğanliri tatar, başqurtlar”.
Juquridiki maqalida yänä mundaq faktlar kältürülidu: “Bäş jil içidä ädäbiy šsümi bayqalğan, 150 dana “Ölkini üginiş” degän kitap besilğan. Bir nomer “Oktyabr' gülliri” namliq jurnal çiqqan. Yänä bu jili mäktäpni pütirip çiqidiğanlar qatnişişi bilän on jilliq toyğa atap, 100 danä kitap besilğan, 29 qetim “Yaş küç” tam geziti häm 13 qetim “Yeŋi küç” tam geziti çiqqan; “Kšk kšynäk” täripidin 500 danä maqalä yezilğan, mäktäpniŋ ipäk qurutini beqiş yolidiki ämäliy täҗribiliri toğriliq bir kitap, uyğur mäktäpliri üçün rus tili kitavi, oquşluq kitavi yezilğan, uyğur mäktäpliri üçün tšrt jilliq programma hazirlandi vä başqimu qilinğan işliri bar”.
Mana şu çağdiki ustazlarniŋ qançilik izgülük işlarni ämälgä aşurğanliğiğa apirin äylidim. Şuni alahidä täkitläş keräkki, här jili bu bilim därgahini tamamliğan ot jüräk jigit vä qizlar yezilarğa izgü arzu-armanlar bilän atlinatti. Ularni adämlärmu intizarliq bilän kütüvalatti. Yaş kadrlar üçün här yärdä iş yetip-aşatti. Ular җoşqun ilham, iradä bilän yaş ävlatniŋ çaŋqiğan jüräklirini bilim buliği bilän suğirişta iҗadiy ämgäk qilip, mehir-eqidisini tškti. Şundaqla egilik boyiçä ideologiya sahasidiki asasiy şähslärdin hesaplinip, ahali arisida savatsizliqni yoqitişta, täşviqat-çüşändürüş işlirini elip bardi. Ularniŋ arisidin kšrnäklik täşkilatçilar, mädäniyät hadimliri, yazğuçi-şairlar yetilip çiqti. Şularniŋ biri, talantliq şair Һezim aka İskändärov “Kämbäğällär avazi” gezitida yoruq kšrgän “Saŋa maŋdim” namliq şeirida hoşalliğini mundaq täsvirläydu:
Käŋ azat meni kütkän ärkin yezam,
Seğinip esimdin seni çiqarmidim.
Näççä jil oquş oqup, bilim elip,
Һur yezam işläş üçün saŋa yandim.

Kšk-yeşil bostan bolup turğan yezam,
Bir bolup dostlar bilän saŋa maŋdim.
Yäŋ türüp bağriŋda biz işläş üçün,
İlimni soğa qilip saŋa yandim…
“Kämbäğällär avazi” gezitiniŋ 1929-jili 20-iyul'da çiqqan sanida besilğan monu hävärgä näzär ağdurayli: “Bu jil Zärvat mäktividä oquş bir yerim ay burun tohtiğan säväplik, oquş başlinişi 1-avgustta boluşi keräk edi. Amma mäktäpniŋ Yarkäntkä kšçüp berişi, mäktäp benalirini remont qilduruş işliriniŋ yeqin-arida tügimäsligi häm mäktäpniŋ bu jil pedtehnikumiğa aylinişi bilän buniŋğa täyyarliq işliriniŋ nurğun boluşi sävävidin oquş 1-sentyabr'din başlinidiğan boldi. Һaduq elişqa kätkän oquğuçilar 1-sentyabr'dä Yarkänttä bolmaqliri lazim” däp yezilğan ekän. Şundaqla 1929 – 1930-oquş jilliri mäzkür bilim därgahiğa 56 näpär jigit vä qiz qobul qilinidiğanliği, ularniŋ 16si Almutidin, 19 näpäri Çeläktin vä 21 bala Yarkänttin elinidiğanliği, hiraҗätlirini šzliri yaşavatqan nahiyälär üstigä alğanliği häqqidä eytilğan.
Demäk, Zärvat mäktivi šziniŋ on jilliq toyi nişanlanğan 1929-jili Yarkänt şähirigä kšçirilip, pedtehnikumğa aylandurulup, paaliyitini jürgüzgä davam qilğan. Mäzkür mäktäp asasida qurulğan hazirqi Yarkänt gumanitarliq-tehnikiliq kolledjiniŋ kollektivi şu äҗdatlar işini işäşlik davamlaşturup, ävlatlarğa zaman täläplirigä layiq ätrapliq bilim berip, mutähässislär täyyarlap, hayatqa uçum qilmaqta. Ular biyil mäzkür bilim därgahiniŋ şanliq 90 jilliq toyini nişanlap štüş täyyarliğini kšrüvatidu.
Moşu yärdä bilim därgahiğa nami berilgän Sopi Zärvatov häqqidä ikki eğiz gäp qilmay mümkin ämäs. Yalqunluq inqilapçi Abdulla Rozibaqievniŋ yeqin säpdaşliriniŋ biridin bolğan. U 1890-jili Qoramda tuğulğan. 1918-jildin partiya äzasi S.Zärvatov Yättisuda keŋäş hakimiyitini ornitiş vä mustähkämläş küräşlirigä paal qatnişidu. Şundaqla mädäniyätni, maaripni rivaҗlanduruş yolida aldinqi säptin kšrünidu. U häliq arisida šziniŋ ämäliy, izgülük işliri bilän sämimiy hšrmät-işänçigä sazavär bolidu. Äşu otluq jilliri җavapkär hizmätlärni “Qoşçi ittipaqi”, “Batraklar uyuşmisi”, “Ämgäk birjisi” başliği vä başqimu väzipilärni vijdanliq atquridu.
Äҗayip insan, häliqçil märipätçi Sopi Zärvatov 1922-jili Taşkänttä štidiğan Türkstan Keŋişiniŋ H qurultiyiğa delegat süpitidä qatnişiş üçün harvu bilän ketip barğinida, Qorday davanida halakätkä uçrap, paҗiälik vapat bolidu. Bu pütkül hälqimiz üçün eğir җudaliq boldi. Şum hävärni aŋlap adämlär matäm tutup, şairlar märsiyä yazdi. Kšrnäklik şair A.Muhämmädiy “Sunğan gül” namliq şeirida bu җudaliqni mundaq täsvirläydu:
Tuyuqsiz hävär käldi “šldi” dedi,
“Äl beğida bir qizilgül sundi” dedi.
Goyaki, yär bir gükiräp, tävräp kätti,
“Yoqsul älgä çoŋ bir matäm boldi” dedi.

Vaqitsiz bu qanliq äҗäl, qanliq šlüm,
Qandaq toymas qara täğdir dedim,
soridim.
Hiyal qildim, bir eçindim, bir jiğlidim,
Bir tohtimay tškülüp aqti
kšzdin yeşim.

Җigär bağrim, sunğan gülüm Sopi Zärvat,
Rohiŋ külsun, etiŋ seniŋ yad etäymän.
Kšŋlüm qur°anini oqup, yeşim tšküp,
Yärligiŋgä qizilgüllirimni sepäymän.
Һä, äҗayip insan, märipätçi Sopi Zärvatov bari-yoqi 32 yaşqa qariğan çeğida yoruq duniyadin mäŋgügä kšz jumğan ekän. Şuniŋdin keyin šziniŋ täşäbbusi bilän eçilğan mäktäpkä uniŋ nami berilgän. Kelär jili märipät mäş°ili Sopi Zärvatniŋ tuğulğiniğa 130 jil tolidekän. Bu hususida hazirdin oylanğinimiz lazim demäkçimän.

Abdukerim TUDİYaROV,
Qazaqstanniŋ Pähriy jurnalisti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ