Bir qoşuq talqan җenini saqlap qalğan

0
477 ret oqıldı

Peşqädäm märipätçi Savut Kebirovniŋ tuğulğiniğa — 100 jil

Һär qandaq insan ata-anisiniŋ, andin qalsa, muällimniŋ qolida tärbiyilinidu. Şuŋlaşqa adäm hayatida ustazniŋ egiläydiğan orni bšläkçä. Savut Kebirovniŋ Almuta şähiriniŋ Dostluq mähällisidä istiqamät qilivatqan ottura boğum ävlat üçün äynä şundaq ustaz bolup sanilidiğanliği talaşsiz. Öziniŋ aŋliq hayatini milliy maaripimizniŋ täräqqiyatiğa beğişliğan, mäzkür mähällidä uyğur mäktivini eçişniŋ täşäbbuskarliriniŋ biri bolğan, peşqädäm ustazniŋ tuğulğiniğa biyil 100 jil toluvatidu. Şuniŋğa munasivätlik käynidä yahşi iz-nam qaldurğan märhum häqqidä maqalä yeziş mähsitidä uniŋ çiriğini yandurup kelivatqan pärzäntlirigä yoluqqan eduq. Ular atisiniŋ här bir süritini, tärҗimihalidin deräk beridiğan hšҗҗätlärniŋ hämmisini iditliq rätläp, jiğip qoyğan ekän. Şundaqla Savut aka hayat vaqtida magnitofon lentisiğa šziniŋ äslimilirinimu yezip qaldurğan ekän. Ular bizniŋ peşqädäm ustazniŋ besip štkän şanliq hayat yolini gävdiländürüşimizgä asas boldi.

U 1912-jili Almuta vilayitiniŋ İli nahiyäsigä karaşliq (hazirqi Talğir nahiyäsi), Sofiyskaya stanitsa yezisida (hazirqi Talğir şähiri) duniyağa kälgän ekän. Atisi Kevir mäzkür juttiki meçitniŋ imami bolğan. Ailisidä ikki qizdin keyin oğul duniyağa kälgändä, hoşalliği qiniğa siğmiğan Kevir ata zamanniŋ daŋliq diniy šlimasi, qoramliq Savutahunumni täklip qilip, Savut däp isim qoydurğan ekän. Savut däsläp diniy mäktäptä tähsil kšridu. Amma u yättä yaşqa tolğanda atisidin, säkkiz yaşqa kirgändä anisidin jitim qelip, çoŋ hädisi Gülrozhanniŋ qolida qalidu. Savutniŋ yänä bir hädisi Aminbüvi bilän inisi İbäydullamni momisi beqivalidu.

1931-jili Almutiğa kšçüp kelip, şähärdiki pedagogikiliq tehnikumğa oquşqa çüşkän u bu därgahni 1935-jili tamamlap, Almutidiki 17-mäktäptä šz ämgäk paaliyitini başlaydu. Moşu jillarda җämiyätlik işlarğa paal qatnişip, hälqimizniŋ munävvär pärzändi A.Rozibaqiev ohşaş şähslär bilän yeqin munasivätlärdä bolidu. Şularniŋ tävsiyäsi bilän İli nahiyäsiniŋ (hazirqi — Talğir nahiyäsi) Qizil Ğäyrät yezisidiki mäktäpkä mudir bolup tayinlinidu. Moşu yärdä Savut Kebirovniŋ hayat vaqtida eytip bärgän äslimiliridin üzündä kältürüşni toğra kšrüvatimiz. Uniŋ hämmisi magnitofon lentisiğa yezivelinğan ekän: «1937-jili 7-noyabr' küni Oktyabr' inqilaviniŋ 20 jilliğini štküzüş täräddutini kšrüvatattuq. Mäktäp hoylisiğa uzun qara plaö kiygän, atliq adäm kirip käldidä, meniŋ isim-familiyamni atap çaqirivaldi. Türi nahayiti җiddiy. Şu päytlärdä, «Mundaq kiyingän adämlärniŋ hayatiŋizda päyda boluşi heç bir yahşiliqniŋ bälgüsi ämäs edi. U kişi meni därru šygä apirişimni täläp qildi. Öyniŋ içini tintip, heç nemä tapalmiğandin keyin, meni harvuğa besip elip maŋdi. Soğ çüşüp qalğan käç küz mäzgili. Män bolsam yalaŋla kiyimdä. Talğirğa kälgändä, aldimizdin şu şähärdä turidiğan Abdullam tağam çiqip qaldi. Meniŋ halimni kšrüp, šziniŋ kiyivalğan җugisini yeşip bärdi. Türmigä kälgändä, meni elip kälgänlär üstümdin «äksil inqilapçi», «molliniŋ balisi», «tätür täşviqatçi» degän mäzmunda yezilğan ärizä çüşkänligini eytip, şähsän šzämniŋ ularni iqrar qilişini täläp qilip, qiynaşqa başlidi. Adäm çidiğusiz qiynaşlar. 17-noyabr' küni, yäni bari-yoqi on kün içidila, NKVD «üçlügi» meni 58-stat'ya bilän on jilğa ärkinligimdin ayriş toğriliq hšküm çiqardi. Däsläptä Almutidiki türmilärniŋ birigä elip kelişti. Türmilär nahäqtin-nahäq sotlanğanlar bilän tolup kätkän. Kamerilarda adäm şunçilik җiq ediki, yetip uhlaş bu yaqta tursun, hätta oltiriş mümkin ämäs edi. İkki kündin keyin, hämmimizni poezda, Krasnoyarsk şähirigä elip maŋdi. Bu yärgä kälgändin keyin ormanda qariğay kästuq. Qişta adäm çidiğusiz soğ. Yazniŋ küni bolsa, paşa, kumuta aram bärmäydu. Künigä bizgä beridiğini 400 gramm nan bilän biz «balanda» däp ataydiğan tamaq. Һoşiyar bolmisiŋiz, bu tamaqnimu, ätrapiŋdikilär tartivalidu.

1941-jili uruş başlanğandin keyin, bizgä berilidiğan nanniŋ normisini 250 grammğiçä qisqartti. Adämlär kšpläp šlüşkä başlidi, uniŋ bilän heç kimniŋ kari yoq. Maŋa eyiğa bir qetim hädäm Gülrozhan posılka ävitätti. Uniŋğa hädäm šzi toquğan issiq paypaq, kiyimlärni, astiğa bolsa, talqan selip qoyatti. Ätraptikilär talqanniŋ nemä ekänligini bilmäydu. Kündä ätigänligi bir qoşuq talqan alimändä, şu yärdin tepivalğan konserviniŋ qaçisiğa qaynaq su quyup, arilaşturup, yävalimän. Һädämniŋ şu talqanliriniŋ tämi helikämgiçä eğizimdin kätmäydu. Uruş jilliri, baliliriniŋ risqisini maŋa bšlüp ävätkän hädämniŋ eqidisigä moşu kämgiçä qayilmän. Ägär qädirdan hädämniŋ talqini bolmisa, meniŋ hayat qelişim ikki tayin edi…».

1947-jili Savut Kebirov ärkinlikkä çiqip, jutiğa qaytip kelidu. Keyin mälum boluşiçä, inisi İbäydullammu 1937-jili qamaqqa elinğan ekän. Türmidä uniŋdin šziniŋ akisiğa yala-tšhmät yepişni täläp qilğan bolsimu İbäydullam qät°iy baş tartiptu. Aqivättä, umu NKVD «üçlüginiŋ» hškümi bilän on jilğa baş ärkinligidin ayriliptu. 1941-jili šz ihtiyari bilän mäydanğa atlanğan u җäŋlärniŋ biridä qährimanlarçä vapat bolğan ekän.

Savut Kebirov eliğa qaytip kelip, «Stalin» namidiki kolhozniŋ (Һazirqi Dostluq mähällisi) mäktividä işläydu. Amma, täqipläşlär tehiçila davamlişivatqan şu jillarda u «işänçini yoqatqan şähs» süpitidä hškümät organliriniŋ hškümigä benaän Almutidin ketişkä mäҗbur bolidu. Şu säväptin u Җambul nahiyäsidiki çät yezilarniŋ biri, Qarakastekqa kšçüp berip, 1949 — 1958-jillar ariliğida şu yezidiki mäktäptä muällim bolup işläydu. Nahäqtin-nahäq sotlanğan Savut Kebirovniŋ yazğan ärizisigä muvapiq 1958-jili uniŋ işi qayta qarilip, toluq aqlinidu. Birätola aqlanğan ustaz 1958 — 1962-jillar ariliğida «Kalinin» namidiki kolhozniŋ (hazirqi  Tuzdıbastav yezisi) mäktividä işläydu. 1962-jili bolsa, hazirqi Dostluq mähällisigä kšçüp kelip, u yärdä 86-mäktäptiki uyğur sinipliriniŋ oquğuçiliriğa däris beridu. Şu jilliri tarihiy vätinimizdin uyğurlarniŋ kšpläp kšçüp çiqişiğa munasivätlik mähällidä uyğur mäktivini eçiş zšrüriyiti tuğulğan edi. Pärzäntlirini šz ana tilida oqutuşni arman qilğan juttiki millätpärvär şähslär bilän birliktä Savut Kebirov yezida uyğur mäktivini eçiş täşäbbusini kštiridu. Ularniŋ ämgigi zayä kätmäy, 1964-jili mähällidä 8 jilliq uyğur mäktivi šz işigini açti. Savut Kebirov 1975-jilğiçä, yäni hšrmätlik däm elişqa çiqqanğa qädär moşu yärdä ustazliq qildi. Savut Kebirovniŋ maarip sahasidiki 40 jildin oşuq paaliyiti hškümät täripidinmu juquri bahalinip, bir näççä medal' vä Pähriy yarliqlar bilän täğdirländi. Һazir bolsa, Savut akiniŋ pärzäntliri Rehimäm, Rähmitulla, Rizatulla, Niğmätulla milliy maaripimizniŋ җankšyärliri qatarida  uyğur mäktäplirigä yardäm berip kälmäktä. Kebirovlar ävladi 2010-jili Dostluq mähällisidiki A.Rozibaqiev namidiki 153-mäktäp-gimnaziya yenida Savut Kebirov namida fond täşkil qildi. Bu fondniŋ asasiy mähsiti mäktäptiki älaçi oquğuçilarni qollap-quvätläş. Şu tüpäyli hazir bu mäktäptä jiliğa ikki qetim ülgilik oquğuçilarni maddiy vä mäniviy җähättin räğbätländürüş än°änigä aylandi. Biyil bolsa, mäktäptä Savut Kebirov namidiki sinip eçildi. Bu işnimu Kebirovlar ävladi šz zimmisigä aldi. Milliy maaripimizniŋ moşundaq җankšyärliri kšpäysä, milliy mäktäplirimizniŋ istiqbali ümütländüridiğanliği şübhisiz.

Yoldaş MOLOTOV. 

 

 

Bälüşüş

Javap qalduruŋ