Talğatniŋ uçqiniğa – 25 jil

0
46 ret oqıldı

Şšhrät MÄSİMOV,
«Uyğur avazi»

Buniŋdin çaräk äsir ilgiri, yäni 1994-jili 1-iyul' küni «Soyuz TM-19» ekipajiniŋ tärkividä Qazaqstan šziniŋ yänä bir väkilini –bortinjener Talğat Musabaevni kosmos säpirigä atlandurğan edi. Äslidä birinçi qazaq kosmonavti Tohtar Äubäkirov. Biraq Talğat Musabaev suveren Qazaqstanniŋ tunҗa kosmonavti bolup hesaplinidu.

Umumän, Talğat Musabaevniŋ kosmosqa munasivätlik hayati kšpligän ästä qalarliq vaqiälärgä tolup-taşqan desimu bolidu. Mäsilän, 1994-jili, yäni birinçi qetim uçqinida, u ekipaj bilän billä «Mir» orbital stantsiyasini “qutulduruşqa” qatnaşti. 1998-jili «Soyuz TM-27» kemisidä ämälgä aşurğan ikkinçi qetimqi säpiridä bäş qetim oçuq kosmosqa çiqti. Ändi 2001-jili bolsa, «Soyuz TM-32» kemisidä däsläpki kosmos turisti –amerikiliq mul'timillioner Dennis Titoni elip çiqip, bizçä eytqanda, uniŋ ustazi, ğämhorçisi boldi. Һämmimiz bilimizki, Talğat Musabaev ikkinçi qetim uçuşidila ekipaj komandiri bolğan edi. Jutdişimiz kosmos boşluğida, җämläp alğanda, 341 kün 9 saat 48 minut 41 sekund boldi. Oçuq kosmosta bolsa, 42 saat işligän. Bu duniyadiki oçuq kosmosqa çiqqan barliq kosmonavtlarniŋ arisida üçinçi kšrsätküçtur.
Oçuq kosmosta bolğan birinçi qazaq jigiti u yärdä quruq bolupla qalmay, bälki işligänligini eytidu. Uniŋ täkitlişiçä, nahayiti muräkkäp şaraitta muhim operatsiyalärni orunlaşqa, җiddiy avariyadin keyin «Mir» stantsiyasiniŋ işini äsligä kältürüşkä toğra kälgän. Kosmonavt här qetim Yärgä qaytqinida, Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti –Elbası Nursultan Nazarbaevqa šzi bilän kosmosqa elip çiqqan dšlitimizniŋ Bayriğini, qazaq diyariniŋ topisi selinğan qutini vä muqäddäs Qur°an Kärimni tapşurğan edi.
Talğat Musabaev birinçi qetim oçuq kosmosqa çiqqanda «Mir» orbital stantsiyasi näq Qazaqstan territoriyasiniŋ üstidä uçqan ekän. Şu çağda kosmonavt Uçuşni başquruş märkizigä: «Qazaqstan üstidin uçup štüvatimiz», däp doklad qilğan edi. Keyin jurnalistlarğa bärgän sšhbätliriniŋ biridä Balqaşni, Alitağni, Almuta vä Aral deŋizini eniq kšrgänligini eytidu.
– Män nahayiti hayaҗanlanğan edim, – däp äsläydu u. – Kosmos boşluğiğa däsläpki çiqqinimda goya Vätinim ekipajimizğa dua bärgändäk täsirat ilkidä bolğan edim.
Kosmonavt pat-patla birinçi uçqandin keyin nurğunliğan hayatiy qädriyätlärni qaytidin çüşinip, tamamän başqa adäm bolup qaytqanliğini eytidu. Uniŋ täkitlişiçä, Yär kosmostin nahayiti kiçik kšrünidu. Stantsiya bortida ular Yär şarini bir yerim saat içidä uçup štkän. Egizliktin tağ-deŋizlar, ormanlar, kšl-däriyalar oçuq kšrüngän. Novättiki qetim uçqinida 3-4 jilniŋ içidä säyyarä qiyapitiniŋ näqädär šzgärginigä, Aral deŋiziniŋ, Balqaş kšliniŋ tamamän başqiçä kšrünüvatqanliğiğa diqqät ağdurğan.
Oçuq kosmosqa çiqiş – alahidä hayaҗanğa bšläydiğan vaqiä, älvättä. Biraq şuniŋ bilän birqatarda, bu eğir vä naqolay iş. Mähsus himayisiz hayat yoq boşluqta adäm däm elipmu ülgirälmäydu vä birnäççä sekundniŋ içidila qisim pärqidin šlüp ketişi mümkin. Oçuq kosmosqa çiqiş üçün nurğunliğan qatlamlardin ibarät skafandrlarni oylap tapqan. Äynä şu qatlamlar adämgä lazim bolğan qisim, temperatura vä hava bilän kosmonavt üçün hayat mänbäsini barliqqa kältüridu.
Ändi oçuq kosmosta işläş bolsa, kosmonavtniŋ eytişiçä, päqät nurğun äqliy küç vä bilimnila ämäs, bälki nahayiti nurğun җismaniy küçnimu täläp qilidekän. Kosmosqa bir çiqqinidila adäm 3 — 5 kilogramm salmiğidin ayrilidu, säkkiz saat tamaq yemäydu, hätta, sumu içmäydu. Şuŋlaşqa kosmonavt sağlam, җismaniy җähättin küçlük, çidamliq boluşi keräk. Uniŋ üstigä rohiy zärbä – hayat yoq boşluqtin seni päqät skafandrniŋ qatlamlirila ayrip turidu.
Jutdaş kosmonavtniŋ sšhbätliriniŋ biridä täkitlişiçä, skafandr – nahayiti muräkkäp tehnikiliq, mundaq eytqanda, inşaät. Uni kiçigiräk kosmos kemisi desimu bolidu, biraq härikätkä kältürgüçi qurulmisisiz. Nahayiti yoğan vä eğir, huddi şkaftäk. Şuŋlaşqa kosmonavtlar uni kiymäydu, bälki içigä çüşidu, degän toğra. Skafandrda işläş nahayiti eğir. Mäsilän, päläyni bir qetim qisişniŋ šzi 16 kilogrammğa baravär küçni täläp qilidu. Uniŋdin sirt härhil operatsiyalärni orunlaş, gayka-boltlarni burap kirgüzüş, türlük äsvaplardin paydiliniş keräk.
– Oçuq kosmosqa çiqişqa hämmisigila ruhsät qilivärmäydu, – däp äsläydu Talğat Musabaev. – Һämmisiniŋla ähvali, җismaniy imkaniyiti yar berivärmäydu. Oçuq kosmosqa çiqiriş toğriliq qarar dšlät komissiyasi täripidin qobul qilinidu.
Umumän, juqurida täkitliginimizdäk, Talğat Musabaev kosmosta birnäççä qetim kütülmigän, šzliriniŋ tili bilän eytqanda, ştattin sirt ähvallarğa dahil bolğan. Mäsilän, 2001-jili birinçi kosmos turistini elip çiqqanda, däsläpki ikki kündä uniŋ salamätligi sir berip, Talğat Musabaev ukol selip, äsligä kältürgän ekän. Biraz yahşi bolğan Tito foto-videoğa çüşiriş bilän bänt bolup jürginidä, salmaqsizliq şaraitida šz tenini başquralmay, beşini uruvalidu. Ekipaj komandiri uniŋ җarahitini dorilap, tikip qoyğan.
Һämmimiz bilimizki, mustäqil Qazaqstan grajdininiŋ däsläpki uçuşi ayaqlaşqanda, Tunҗa Prezident kosmonavtni yärgä qonuş apparatiniŋ kapsulisi aldida qarşi alğan. Bu uluq vaqiä edi, çünki biz kosmosqa šz yerimizdin šz adimimizni ävättuq vä uni šz yerimizdä kütüvalduq. Ändi Nursultan Nazarbaev bolsa, Bayqoŋur kosmodromida šz kosmonavtlirini uzitipla qoymay, bälki kosmos apparati qonğan җayda ularni kütüvalğan duniyadiki birdin-bir Prezidenttur.
2007-jili Qazaqstanda kosmos paaliyitini täräqqiy ätküzüş mähsitidä Dšlät rähbiriniŋ qarari bilän Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Milliy kosmos agentliği qurulup, uniŋ räisi bolup Talğat Musabaev tayinlinidu.
Täkitläş keräkki, Talğat Amangeldioğlimu 2007 – 2016-jillar ariliğida agentliq räisi lavazimida elimizdä kosmos sahasini täräqqiy ätküzüş üçün barliq bilim vä täҗribisini särip qildi.
Talğat Musabaev 2017-jildin Parlament Senatiniŋ deputati süpitidä paaliyät elip berivatidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ