Tez yardämgä täyyar insan

0
118 ret oqıldı

Buniŋdin birnäççä jil ilgiri Qaraturuq jutiniŋ hšrmätlik ziyaliy kişiliri Şerivahun Baratov, Savut Abdurahmanov, Qähriman Ämätov, Zäynidin Nurdunov, Qasim İsmayilov härqandaq toy-tškün, näzir-çiraqlarda bolup qalsa, šyniŋ tšri bärikätkä tolatti. Muyum, märasimlar qiziqqa tolup, kšŋül şatliqqa bšlinätti. Vaqit yaşlarniŋ jigitligini alğinidäk, bu kişilärniŋ birnäççisiniŋ šmrini elip kätti.
Bayqiğan bolsaŋlar, juqurida ismi atalğanlar arisida birla kişi untulup qalğandäk. Һätta moşu maqalini yezivatqan män çeğimda Zäynidin akamni «tez yardäm» maşinisiniŋ addiy şoferi däp ta moşu kämgiçä oylap kelivatattim. Başqilirimu şundaq oyda boluşi sšzsiz. Bügün mana şu adalätsizlikkä çekit qoymaqçimän.
Zäynidin aka äsli Yarkänt täväsiniŋ Çuluqay yezisidinkän. 1933-jili 5-iyul' küni duniyağa käptu. Amma baliliq, yaşliq dävri Ğulҗiniŋ Dšŋmälä yezisida štkän. Atisi Nurdun bilän anisi Mehiräm orunlaşqan šyniŋ bağ täripidä daŋliq Ğeni batur, yan täripidä yazğuçi Mäsimҗan Zulpiqarov bilän hoşna oltarğan. On bäştin aşqan bala Şärqiy Türkstan Azatliq armiyasiniŋ işliridin biraz bolsimu häviri barliği mana moşu hoşnidarçiliqqa munasivätlik bolsa keräk. 86 yaşqa kälgän Zäynidin aka şu vaqitniŋ tarihiy vaqiälirini sšzläp bärsä, hatirisiniŋ roşänligigä häyran bolisän.
1949-jili Dšŋmälidiki «Roşän» mäktivini tamamliğan Zäynidin bir jilliq militsiya mäktividä bilimini davam qilidu. Kadr tapçilliğiğa munasivätlik eçilğan bu mäktäpni pütirişi bilän vilayätlik arhiv bšlümigä işqa ävätilidu. Keyin 1955-jilğiçä Ğulҗidiki şähärlik saqçilar bšlümidä işläp, şu jili Qazaqstanğa kšçüp çiqidu. Däsläp Oral dalalirida bolidu. Üç aydin keyin uruq-tuqqanlirini, җümlidin Ayup, Teyip Mäŋsürovlarni Qaraturuqtin tepip, kšçüp kelidu.
1957-jili Zäynidin çapinini mürisigä artip Almutiğa iş izdäp maŋidu. Җihaz yasaş fabrikisiğa işqa orunlişidu.
– Mäzkür fabrikida Vätändin çiqqan yüzligän yaşlar işlätti. Һämmimiz rus tilini bilmäymiz. Päqät uyğurçä vä arilap qazaqçä sšzlişimiz. Arimizdin bir şetiliraq bala çiqip: «Balilar, Almutida «TsK» degän yär bar ekän. Şu yärgä ärizä yazsaq, bizniŋ haliğan arminimiz orunlinidekän. Hät yazmaymizmu» däp qaldi. Yärlik bir qazaq jigitini tepip, «Sän bizgä bir hät yezip bärsäŋ. Monu çegara atlap çiqqan balilar şoferluq kursta oqumaqçi. Kursni moşu fabrika yenida qazaq tilida eçip bärsä, oqattuq. Şundaqla, yänä bir şärtimiz, biz kündüzi işta bolğaçqa, kurs keçilik bolsa» däp uniŋğa çüşändürduq. Hätkä atmişqa yeqin bala, arisida qizlarmu bar, qol qoyup beridu. Yerim ay štmäy TsKdin җavap kelip, fabrika yenida kurs eçilip, uni qazaq kişi elip baridu. Äsli kursta üç ay oquş keräk ekän. Balilar rus tilini bilmigäçkä, maşinilarniŋ kšpligän qisimliriniŋ namliri rusçä bolğaçqa, kursta altä ay oquydu. Ahiri, qolumizğa şoferluq guvanamä alduq.
Zäynidin aka Qaraturuqqa qaytip barğinida egilik rähbiri Avut Sattarov uni quçaq yeyip qarşi alidu. Çünki şoferlar egilikkä havadäk haҗät edi. Zäynidinniŋ akisi Şähi Nurdunov u jilliri qolida guvanamisi bolmisimu maşina haydap, Çeläk bilän Malovodnoeniŋ ariliğida işäşlik jürättekän. Çünki u täripini Avut Sattarov GAİ hadimliri bilän kelişip, Şähigä yol eçip qoyğan ekän. Amma Şähi şähärgä baralmatti. Çünki oquşni pütärgänligi häqqidä guvanamisi yoq.
Mundaq ähvalda Almutiğa jük toşuş, elip keliş işliriğa guvanamisi bar Zäynidinni ävätättekän. Şundaq qilip, bir maşinida aka-uka birsi kündüzi, yänä birsi keçisi işläp, risqa-näsibisini tepip yaşiğan. Tehnikiniŋ keçä-kündüz tohtalsiz işlişi üçün egilik rähbärliri moşundaq quvluqlarğa maŋğan. Ahirättä adämlärniŋ kšŋli käŋ, niyiti pak, jürigi qazandäk bolğaçqimu, u jilliri yaşiğanlarniŋ turmuş paravänligimu asta-asta kštirilişkä başliğan.
Zäynidin 1962-jili Qaraturuq yezisidiki ağriqhaniğa bšlüngän «tez yardäm» maşinisiğa oltiridu. Ayali Härnisäm bolsa, yezida bir gektar tamakini bolaveliş usulida elip ämgäk qilidu. Bir ayal üçün bir gektar tamakiniŋ hšddisidin çiqiş üçün qançimu iradä, çidamliqni täläp qilidu desiŋizçu! Buni tamakida işläp, җapasi bilän halavitini täŋ kšrgän qaraturuqluqlar yahşi çüşinidu.
– Ağriqhaniniŋ, bemarlarniŋ hiҗalitidin çiqidiğan tehnika u çağlarda ätivaliq hesaplanğan birla «Moskviç – 403» markiliq maşinisi edi. Mana şuni, keyiniräk yeŋi çiqqan maşinilarni haydap, ağriqhanida top-toğra ottuz jil işläp, hšrmätlik däm elişqa çiqiptimän, – däydu u štkän künlärni äsläp. — Qasim Qadirov u jilliri ağriqhaniniŋ baş dohturi bolidiğan. Baş dohtur ağriqhanida qattiq tärtip ornitip, җavapkärlik, birinçi novättä, işlävatqan tibbiy hadimlardin, mäyli u vraç yaki hämşirä bolsun, täläp qilinatti. Bizniŋ härbirimizniŋ qan topimiz yezilğan mälumat ağriqhaniniŋ dälizigä esiqliqla edi. Bu nemä üçün keräk desäŋlar, mabada ağriqlarğa qan keräk bolup qalsa, nahiyä, şähärdin elip kälgiçä bizdin elinatti. Bu – härbirimiz üçün qanun edi. “Ägär buniŋğa kšnmisäŋ, seniŋ işiŋ, hizmitiŋ ağriqhanida ämäs”, dätti Qasim Qadirov.
Bir küni qiziq boptu. Nurahun degän kişiniŋ ayali qattiq ağrip, uni tez Çeläkkä yätküzüş keräk bolidu. Amma uniŋ içidin qan ketip, tohtitiş päqät uttur qan quyğandila ämälgä eşişi mümkin ekän. Tohtatmastin turup uni yolğa elip meŋişqa bolmaydekän. Ayalniŋ qan topiğa heçkimniŋ mas kälmäy, päqät Zäynidindin elişqa toğra kelidu. Qan tohtitilip, ayalni «tez yardäm» maşinisida Çeläkkä yätküzidu. Äsli, qanun boyiçä, tomuridin 200 gramm qan elinğan adäm äŋ bolmiğanda bir kün däm elip yetişi, şuniŋdin keyinla işqa kirişişi keräkqu?! Bu qanunğa ämäl qilmiğanliqtin Zäynidin qaytqinida hoşini yoqitip qoyidu. Amma maşinida birär saat uhliğandin keyin, yolini davam qilip, šyigä saq-salamät yetivalidu.
Jigirmä jildin oşuq šmrini hitay türmiliridä štküzüp, jutiğa qaytip kälgän Savut Abdurahmanov vapatidin keyin uniŋ qäbrigä yadikarliq ornitiş täşäbbusini Zäynidin aka kštärgän ekän. Bir küni u tšrt ağinisini jiğivelip: «Ağinilär, Savut ağinimiz tonulğan şair, vätänpärvär insan edi. Ailisiniŋ qoli qisqa, bilisilär. Şuŋlaşqa uniŋğa yadikarliq ornitişni biz qolğa alsaq. Meniŋ vä Qasimniŋ baliliriniŋ qolida bar. Şuŋlaşqa ikkimiz 500 dollardin taşlayli. Qalğinini Zerip sän qolğa elip, moşu işniŋ beşida turup bärsäŋ», däydu. Qalğan ağinilärmu qolidiki barini taşlap, Dostluq yezisiniŋ çoŋ jigitbeşi İnämҗan Hudaybärdievqa muraҗiät qilidu. İnämҗan bolsa jutni, şundaqla qolida bar inavätlik kişilärni bu sahavätlik işqa җälip qilip päqät yadikarliqnila ornatmay, jutqa çoŋ näzir beriş bilän Savut Abdurahmanovniŋ ämgäk paaliyitini hatiriläp štüş jiğinini uyuşturidu. Yänä, şundaqla, Savut Abdurahmanovniŋ kitavini çiqiriş vaqtidimu täşäbbuskarliq kšrsitip, ianä jiğişqa aktiv arilaşqanliğini jut ağzidin aŋlidim. Aŋliğanlirimni Zäynidin akiğa eytip, rast-yalğanliğini biliş niyitimniŋ barliğini yätküzivedim, u kişi külüp kätti.
– Uka, män yaşliğimda bir hataliq štküzgän edim. Şuni tüzäş päyti ändi kälgänligigä kšzüm yetip, moşundaq işlarğa maŋğinim rast. Bilämsän, yazğuçi, şair degän kündila tuğulmaydu. Ändi Savut talanliq şair. Ğulҗidiki arhivta işläp jürginimdä uniŋ däsläpki bir toplimini oqup, maŋa yeqip qalğan. Uniŋ türmilärdä uzaq yatidiğinini bilgän bolsam, äşu toplamni oğrilap bolsimu elivalar edim. Äpsus, keyin puşayman qildim. Һazir u toplam heç yärdä yoq. Ändiliktä Savutniŋ ismi äŋ bolmiğanda märmär taşta bolsimu saqlinip qalsun degän niyättä moşu yolğa maŋğinim rast, — däp Zäynidin aka jut ağzidin aŋliğanlirimni tästiqlidi.
Mana, maqalimizniŋ beşida atalğan ağinilärniŋ biri — Zäynidin Nurdunov moşundaq äҗayip aq kšŋül, kiçik peyil, päyti kälsä, qolda kštirip päpiläydiğan insan. Yänä kelip, iҗatkarlarni, җümlidin yazğuçi, şair, alimlarni qollap, kitapliriniŋ çiqişi, isminiŋ mäŋgülük qelişi üçün küç salğan insanni biz mädhiyilimisäk, kim mädhiyiläydu!?

Avut MÄSİMOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ