Birlik bilän bärikät tapqan jut

0
56 ret oqıldı

Sabiräm ÄNVÄROVA,
“Uyğur avazi”

Taştiqarisu. Bu yeza Uyğur nahiyäsiniŋ märkizi – Çonҗa yezisiniŋ şimaliy-ğärbigä taman 25 çaqirim jiraqliqta, yäni Çarin däriyasi bilän Uluq İpäk yoliniŋ boyiğa җaylaşqan. Bügünki kündä Taştiqarisu yezisiniŋ 3202 turğuni bar. Tarihi uzun, täbiiti gšzäl, birlik bilän bärikät tapqan jutta qazaq, uyğur, rus, çeçen, šzbäk, tuŋgan, tatar millitiniŋ väkilliri, huddi bir ailiniŋ pärzäntliridäk, iҗil-inaq yaşap kälmäktä.
Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisidiki «Tuğan jer» programmisini näzärdä tutqan halda, bu novät tağ bağridiki jutlarğa ämäs, nahiyäniŋ tšvänki qismida orunlaşqan yezilarğa qarap yol alduq.
Taştiqarisu yeziliq okruginiŋ hakimi Qadirjan Bağbaevqa mähsitimizni çüşändürginimizdä, bäkmu hursän boldi. Şu arida u jut çoŋliri bilän җamaätçilik işliriniŋ aktivistlirini çaqirdi, «Kelişip tikilgän ton kaltä bolmas» demäkçi, hakim bilän häliqniŋ ziç munasivitidin taştiqarisuluqlarniŋ šmlügini, birligini bayqiduq. Kšp štmäy yeza hakiminiŋ bšlmisigä jigitbeşi Mirzalim Turğanov, mäktäp mudiri Berikbay Atageldiev, şundaqla jut çoŋliri, җämiyätlik işlarniŋ täşäbbuskarliri Vel'sim Mšmünov, Nuralim Semätov, İsmayil Amatov, Sadir Mäŋsürov, gezitimizniŋ nahiyädiki җankšyäri Gülminäm Tohtaeva yetip käldi.
Hoş, sšhbitimiz Taştiqarisu jutiniŋ tarihidin başlandi. Jut mštivärliriniŋ täkitlişiçä, 1860-jilliri şu çağdiki rus padişasiniŋ agrarliq reformisiğa muvapiq, diyarimizğa asta-asta kšçüp kelişkä başliğan ruslar däriya boyiğa oltiraqlaşqan ekän. Şu çağda päyda bolğan jutlarniŋ biri – «Bogoslava» däp atiliptu. Mal šstürüşkä, dehançiliq bilän şuğullinişqa täbiiti qolayliq makanğa ruslar bilän billä qazaq-uyğur millitiniŋ väkillirimu kšçüp kelidu. Taşliq häm suluq yär bolğaçqa җaylaşqaçqa, keyiniräk «Bogoslava» juti qazaq vä uyğurlarniŋ eğizida «Taştiqarisu» däp atilip ketiptu. Şundaq qilip, birligi yaraşqan taştiqarisuluqlar taşliq yärni bağu-bostanğa aylanduridu.
1931-jili kolhozlanduruş säyasiti jürgüzülüvatqan päyttä bu yärdä «Yeŋi yol» kolhozi qurulup, uniŋ däsläpki räisi bolup Vasiliy Melkov saylanğan ekän. Şuniŋdin keyin uzaq jillar mabaynida mäzkür kolhozğa S.Pojarnitskiy, G.Davıdoviç rähbärlik qilidu.
Uluq Vätän uruşi başlanğanda Taştiqarisu yezisidin 290 äzimät mäydanğa atlinip, 90gä yeqini җäŋ mäydanida kšz jumuptu. 1954-jili «Yeŋi yol» kolhozini Kirov namidiki kolhozğa qoşup, Taştiqarisu yezisi 1966-jilğiçä şu kolhozniŋ bšlümçisi bolğan bolsa, keyin mal bodaş sovhozi bolup qayta quruluptu. Uniŋ başçiliri bolup Qadir Suranşiev, Säule Abdreşev hizmät qilğan ekän.
1968-jili Taştiqarisu yezisida «Taştiqarisu» gürüç sovhozi täşkil qilinip, uniŋ mudiri bolup Vladimir Lim tayinlinidu. Egilikniŋ yär mäydani 2,0 miŋ gektarğiçä kšpiyip, qoy 10 miŋ başqa yetidu. Şu jilliri yeziniŋ täräqqiyati tez sür°ättä ilgiri sürüp, yol boyiğa yeŋi šylär selinişqa başlidi. 1973-jildin başlap «Taştiqarisu» sovhoziğa K.Mäsütov mudirliq qilip, yeziniŋ rivaҗlinişiğa kšp küç çiqarğan. U başçilik qilğan jilliri Taştiqarisuda süt fermisi, Mädäniyät šyi, soda-setiq märkäzliri, ottura mäktäp, dohturhana, balilar bağçisi qatarliq yeŋi quruluşlar qäd kštirip, egilik mäydani 3,0 miŋ gektarğa, qoy sani 15 miŋğa, iriqara 4,0 miŋğa, ilqa 500 başqa yätti. Nätiҗidä «Taştiqarisu» sovhozi Almuta vilayiti boyiçä aldinqi säptiki sovhozlar qatariğa qoşuldi. 1993-jili Taştiqarisu sovhoziniŋ mudiri bolup Qasimahun Mähsätov tayinlanğan.
1976-jilniŋ aprel' eyida Taştiqarisu yeziliq keŋişi qurulğan päyttin başlap, här jilliri Munar Zilavdunov, Kermahın Muhametjanov, Valintina Dobınina, Arsen Merekeev, Talğat Mustapaev, Qasen Qurbanniyazov, Ämirdin Davutov qatarliq şähslär räislik qilğan bolsa, 2011-jildin 2018-jilğiçä Renat Merekeev yeziliq okrugniŋ hakimi väzipisini atquruvatidu. Jutdaşliriniŋ täşäbbusi bilän Bahar yeziliq okruginiŋ hakimi bolğan Qadirjan Bağbaev 2019-jildin başlap Taştiqarisu yeziliq okruginiŋ hakim lavazimiğa yštkilip, yeŋidin paaliyät elip barmaqta.
Hulläs, tarihi uzun jutniŋ bügünki näpäsi bilän yeziliq okrug hakimi Qadirjan Bağbaev tonuşturdi:
– Taştiqarisuluqlarniŋ asasiy käspi – yeza egiligi. Yeziliq okrugta 2 işläpçiqiriş kooperativi, bir ҖÇY vä 135 dehan egiligi iş elip barmaqta.
«Taştiqarisu» işläpçiqiriş kooperativi süt fermisiniŋ işini җanlanduruş mähsitidä yeza egiligi nesiyä korporatsiyasidin nesiyä elinip, «Alatau» näsillik siyirlar setivelindi. 2018-jili yeziliq okrug boyiçä 500 tonna oğutqa 17 million täŋgä, 400 litr gerbitsidqa 1 million 300 miŋ täŋgä, 20 tonna kšmüqonaq sorti setivelinğini üçün 7 million 600 miŋ täŋgä, şundaqla mal näslini yahşilaş boyiçä 599 baş iriqara malğa 5 million 99 miŋ täŋgä hškümät täräptin subsidiya berildi. Şuniŋ bilän billä selektsiyalik näsilländürüş boyiçä 9 çarva egiligi 567 siyirğa 6 million 270 miŋ täŋgä subsidiya aldi.
Yeziliq okrugta ihçam vä ottura tiҗarätni rivaҗlanduruşqimu kšp kšŋül bšlünmäktä. Bügünki kündä yezimizda 2 toyhana, 11 dukan bar. Buniŋdin başqa 1 tügmän, 4 yäm tartidiğan agregat ahaliğa hizmät kšrsätmäktä. Һazirqi vaqitta jutumizda tiҗarät sahasida 148 adäm iş elip berivatidu. Pursättin paydilinip, moşu yärdä yeziniŋ täräqqiyatiğa salmaqliq hässä qoşup kelivatqan tiҗarätçilär Nurnisa Rähmätҗanova, İsmayil Kamazaev, Katya İdimova, Şahrul Davutovniŋ ismini atap štmäkçimän.
«Nätijilik iş bilän täminläş vä üzlüksiz tiҗarätçilikni rivaҗlunduruşniŋ 2017 — 2021-jillarğa beğişlanğan» mämlikätlik programmisiniŋ birinçi yšnilişi boyiçä 2 adäm qisqa muddätlik käspiy-tehnikiliq bilim egilisä, mäzkür programminiŋ ikkinçi yšnilişi boyiçä nesiyä eliş üçün 12 adäm oqup, qoliğa sertifikat aldi. Yeziliq okrugta 2018-jilniŋ šzidä 6 yeŋi iş orni eçildi. «Nätiҗilik iş bilän täminläş vä üzlüksiz tiҗarätçilikni rivaҗlanduruşniŋ 2017 — 2021-jillarğa beğişlanğan» programmisiniŋ 3-yšnilişi boyiçä җämiyätlik işqa 18 adäm tartildi. Ötkän jili ikki yaş mutähässis yeziliq okrug hakimi apparatida yaşlar praktikisidin štti.
Ändi «Balapan» mämlikätlik programmisiniŋ orunlinişiğa kälsäk, bügünki kündä Taştiqarisu yezisida 2 şähsiy balilar bağçisi bar. 2018-jili jutdişimiz Qasen Qurbanniyazov 50 orunluq «Bolaşaq» balilar bağçisini işqa qoşup, 17 adämni turaqliq iş bilän täminlisä, 2017-jili eçilğan «Malen'kaya strana» balilar bağçisiniŋ yetäkçisi Şahrul Davutov balilar bağçisiniŋ mäydanini käŋäytiş mähsitidä «Damu» programmisi bilän 6 million täŋgä nesiyä elip, 25 orunluq yänä bir topni işqa qoşup, 19 adämni iş bilän täminlidi. «Aq bwlaq» mämlikätlik programmisi boyiçä 2010-jili juttiki taza içimlik su mäsilisi iҗabiy yeşimini tapti, – däp yeziniŋ iҗtimaiy-ihtisadiy täräqqiyatiğa täpsiliy tohtaldi hakim.
47 jil bilim sahasida tär tškkän peşqädäm ustaz Vel'sim Mšmünov Taştiqarisu ottura mäktiviniŋ eçilişi häqqidä sšz qozğidi. Mštivärniŋ bayan qilişiçä, yezida 1923-jili başlanğuç mäktäp eçilip, uniŋda 2 muällim 14 oquğuçini oqutqan bolsa, 1942-jili 7 sinipliq mäktäp eçilip, 4 muällim hizmät qilip, 25 oquğuçi bilim aptu. 1976-jili ottura bilim beridiğan mäktäp eçilip, 28 muällim 634 oquğuçiğa bilim berişqa başlaptu. Mäktäpniŋ däsläpki mudiri Vitaliy Zaytsev degän kişi bolğan. 1942 — 1946-jilliri Nikolay Mel'nikov, keyin Viktor Zaytsev, Mira Molotova, Lyubov' Pleskaçova, Galina Dobrınina, Tileuhan Turğınbaeva, Şämşidin Mäsütov mäktäpkä mudirliq qiptu.
– Säksininçi jillarniŋ ahiriğiçä Taştiqarisu yezisidiki ottura mäktäp päqät qazaq vä rustilliq boldi. 1988 — 1989-jilliri Taştiqarisuda däsläpki qetim uyğur sinipi eçildi. Män u çağda mudirniŋ tärbiyä işliri boyiçä orunbasari edim. Mäktäp mudiri Galina Dobrınina bolidiğan. Jut turğunliriniŋ, bolupmu Poçunay Qurbanniyazova, Zubäydäm Adekova, Mamut Җapparov qatarliq ustazlarniŋ iqbal qilişi bilän 1-siniptin 8-sinipqiçä rus tilida bilim elivatqan 167 uyğurniŋ qarakšz baliliri ana tilida bilim eliş imkaniyitigä egä boldi. Sinip eçilğini bilän, uyğur tilida däris beridiğan ustazlarni tepiş häm därisliklärni toplaş mäsilisi qiyinğa çüşti. Yeza-yezilardin eşilğan kitaplarni jiğip, rus sinipiğa däris beridiğan ustazlarni uyğur sinipiğa avuşturup, miŋbir җapalar bilän Taştiqarisu ottura mäktivini üçtilliq bilim därgahiğa aylandurduq, – däydu Vel'sim Mšmünov. – Ändiliktä uyğur sinipidiki oquğuçilarniŋ qatari jildin-jilğa aziyivatqanliği eçinişliq ähval bolmaqta.
Mäktäpkä yeŋidin mudir bolup saylanğan Berikbay Atageldievmu ünsiz qalmidi. U 1976-jili 640 Taştiqarisu ottura mäktiviniŋ 2011-jili muräkkäp җšndäştin štüp, bügünki kündä uşbu bilim därgahida 540 oquğuçiğa 71 juquri bilimlik, 11 mähsus ottura bilimlik, җämi 82 ustazniŋ süpätlik bilim berivatqanliğini qäyt qildi. Җümlidin Taştiqarisu ottura mäktividä hizmät qilivatqanlarniŋ 40 payizi yaşlar ekänligini eytip, ahirqi 2-3 jilda Rişat Zäydinov (başlanğuç sinip muällimi) bilän Meruert Sautbaevaniŋ (täsviriy sän°ät päniniŋ muällimi) «Diplommen auılğa» mämlikätlik programmisi asasida šy alğanliğini täkitlidi.
Hoş, jigitbeşi Mirzalim Turğanov jutniŋ yahşiliğinimu, kamçiliğini yoşurmay eytti. Yaşlar jilida yeza yaşliriniŋ meçit ätrapini qorşap bärgänligini, «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisiniŋ «Tuğan jer» kiçik programmisi asasida 1991-jili uçum bolğan mäktäp tüläkliriniŋ jutta mädäniy çarä-tädbirlärni štküzüşkä beğişlanğan mäydan yasaşqa 700 miŋ täŋgä ätrapida hiraҗät işlitip, sähnä yasap, häliqniŋ paydilinişiğa štküzgänligini pähirliniş bilän tilğa alsa, 1988-jili 400 orunğa mšlçärlinip selinğan yeziliq Mädäniyät šyiniŋ mälum bir säväplär bilän 2013-jili yepilip qalğanliğini äpsusliniş ilkidä yätküzdi. Taştiqarisuluqlarniŋ ändiki armini – muräkkäp җšndäşni täläp qilidiğan haşamätlik imarätniŋ qaytidin işqa qoşuluşidur.
Onğa yeqin millät väkili istiqamät qilidiğan Taştiqarisu yezisiniŋ birligi bilän mahtanğan Gülminäm Tohtaeva jutdaşliriniŋ çoŋ-çoŋ başlanmilarniŋ yolğa qoyulup, kšpligän izgü işlarni ämälgä aşuruvatqanliğini sšz qildi. Atap eytqanda, muqäddäs Ramzan eyida Taştiqarisu yezisiniŋ turğunliri mäbläğ toplap, yalğuz turidiğan jutdişi Orazbaq Manappasovqa ikki bšlmilik šy selip beriptu. Şundaqla jüräk ağriğiğa muptila bolup, Rossiyagä operatsiyagä täyyarlinivatqan 9 yaşliq Veronika Pantsakovağa jut bolup ahça jiğip, 150 miŋgä kšlämidä yardäm kšrsitiptu. Diniğa, tiliğa qarap bšlünmäydiğan taştiqarisuluqlar meçittiki näzirhaniğa šyidiki artuq qaça-qomuç, keräk-yaraqlarni apirip, jutniŋ ortaq paydilinişiğa štküzüptu.
Yeziliq hakimiyät imaritidin çiqip, Mädäniyät šyini kšzdin käçürduq. Lekin işigi yepilğan imarätniŋ içigä kirälmiduq. Andin dohturluq ambulatoriyaniŋ bosuğisidin atlap, baş dohtur Bahadur Semätov bilän hämsšhbättä bolduq. Biz bosuğisidin atliğan dohturluq ambulatoriya 1984-jili selinğan ekän. Bu yärdä bir tez yardäm maşinisi bar bolup, җämi 13 mutähässis hizmät qilidekän. Kollektivniŋ 70 payizi yaşlar. Bahadur Semätovniŋ täkitlişiçä, biyil, yäni Yaşlar jilida Taştiqarisu yeziliq dohturluq ambulatoriyasigä 3 yaş mutähässis işqa orunlişiptu.
Uzun sšzniŋ qisqisi, Taştiqarisu juti toğriliq kšp närsä eytişqa bolidu. Mäzkür säpirimizdä biz uşbu jutniŋ qetiqtäk uyiğan šmlügigä mämnun bolup qayttuq.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ