BMTniŋ mäktividin štkän rähbär

0
75 ret oqıldı

Bizni yeqiniraq tonuşturğan uyğur qizliriniŋ räsimi boldi
Ahirqi vaqitlarda, yäni 9-iyun' küni štküzülgän novättin taşqiri Prezident saylimi harpisida vä uniŋdin keyinmu ayrim mätbuat sähipiliridä räsmiy materiallardin taşqiri Qasım-Jomart Toqaev toğriliq uniŋ zamandaşliriniŋ — savaqdaş-kursdaşliriniŋ, işdaş-käsipdaşliriniŋ birqatar maqalä-äslimiliri elan qilindi. Bu maqalilarda ularniŋ muällipliri elimizniŋ bügünki Prezidentiniŋ yaşliq dävri, käspiy diplomat, kšrnäklik dšlät vä җämiyät ärbabi bolup yetiliş җäriyanliri, insaniy hislätliri häqqidä pikir jürgüzüp, maqalä qährimaniniŋ müҗäz-hulqidiki alahidiliklärgä ait ayrim epizodlarni misalğa kältüridu.
Bu maqalilarni oquğan adäm Qasım-Jomart Kemeloğliniŋ qandaq muhitta tärbiyilängänligidin, kiçik çeğidin tartip nemigä intilğanliğidin, şähs vä ärbap süpitidä qandaq şäkillängänligidin hävärdar bolidu.
Ändi män šzämni, qançä tirişsammu, Dšlät rähbiriniŋ hayat yolidin toluq hävärdar, uni yahşi tonuydiğan, yeqindin arilaşqanlar qatariğa qoşalmaymän. Amma räsmiy tonuşup, birnäççä qetim uçrişip, sšhbätläşkinim ras. Män bügün, pursättin paydilinip, äynä şu uçrişişlardin alğan täsiratlirimni oqurmänlär diqqitigä havalä qilişni toğra kšrüvatimän.
Män Q.Toqaevni däsläpki qetim 1994-jili Aliy Keŋäşniŋ (hazirqi Parlament) sessiyasidä kšrüp, ändila qiriq yaştin aşqan ämäldarni tehi yeqindila elimizniŋ taşqi işlar ministri bolup tayinlinişi munasiviti bilän başqilar qatarida sämimiy täbrikligän edim (u jilliri җumhuriyätlik gezitlarniŋ baş muhärrirliriniŋ Prezident Mämuriyiti, Aliy Keŋäş vä Ministrlar Kabinetiniŋ jiğin-mäҗlislirigä qatnişişi şärt bolup, şu säväptin biz elimiz rähbärliri, ministrlar bilän helä qoyuq arilişip, sšhbätlişip turattuq). Şu çağda meniŋ Q.Toqaev toğriliq bilidiğinim, uniŋ Moskva Dšlät häliqara munasivätlär institutini, SSSR Taşqi işlar ministrliginiŋ Diplomatiya akademiyasini tamamliğanliği, SSSR Taşqi işlar ministrliginiŋ apparatida, SSSRniŋ Singapurdiki vä Hitay Häliq Җumhuriyitidiki älçihanilirida işligänligi, andin Qazaqstan šz mustäqilligigä egä bolğandin keyin, yäni 1992-jili Vätinigä qaytip kelip, taşqi işlar ministriniŋ orunbasari, birinçi orunbasari lavazimlirida paaliyät elip barğanliği toğriliq qisqiçä ähbaratlardin ibarät edi. Mana ändi ministr bolup tayinliniptu. Bu qäddi-qamiti kelişkän, egiz boyluq, çirayi illiq, dayim külümsirigän halda aldirimay, eğir-besiqliq bilän sšzläydiğan yeŋi ministrniŋ şu küni meniŋ käsipdaşlirim — jurnalistlarniŋ hämmisidä yahşi täsirat qaldurğanliği tehiçä yadimda.
Män Qasım-Jomart Kemeloğli bilän aridin bir jil štkändin keyin 1995-jili Beҗinda tonuştum. Şu jilniŋ sentyabr' eyida elimizniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaev Hitay Häliq Җumhuriyitini räsmiy säpär bilän ziyarät qildi. Mundaq çağlarda taşqi işlar ministriniŋ uniŋ yenida boluşi šz-šzidin çüşinişlik, älvättä. Bu qetim Dšlät rähbirigä hämra bolup barğan birnäççä baş muhärrirniŋ qatarida mänmu bolğan edim.
Biz Beҗinğa taŋ sähärdä uçup kälduq. Delegatsiyamiz äzaliri şähärniŋ märkizidiki “Dyaoyuytay” däp atilidiğan räsmiy mehmanlarni qobul qilişqa molҗalanğan ätrapi puhta qorşalğan rezidentsiyagä orunlaşturuldi. Bu kompleks bük-baraqsan bağniŋ içidiki җiŋ hitay usulida yasalğan vä bir-biridin ançä jiraq bolmiğan ikki-üç qävätlik 15 — 20 benadin ibarät bolup, baş-ayiği yoq bu baqqa uniŋ däl otturisidiki aqquşlar, šdäk-ğazlar ärkin-azadä üzüp jürgän mšldür suluq çoŋ kšl sšlät berip turatti.
Һämmimiz hanilirimizğa kirip birär saattäk däm alğandin keyin sirtqa çiqip, bir-birimiz bilän yeqiniraq tonuşuşqa başliduq. Räsmiy şähslärdin Qasım-Jomart Kemeloğli birinçilärdin bolup jurnalistlarniŋ aldiğa kelip, šziniŋ Hitayniŋ paytähtidä birnäççä jil işligänligini, şu tüpäyli şähärni vä mämlikätniŋ birqatar rähbärlirini yahşi bilidiğanliğini vä bizdä ismi kšpçilikkä mälum ayrim şähslär bilän uçrişip sšhbätlişiş yaki birär idarä yä koçini izdäş hahişi päyda bolup qalsa, heç ikkilänmäy bevasitä uniŋğa mäslihät sorap muraҗiät qilişimizğa bolidiğanliğini vä bu җähättin qolidin kelişiçä yardäm qilidiğanliğini qäyt qildi. Ministrniŋ dayim Prezidentniŋ yenida jürüp, muhim iş-väzipilär bilän bänt boluşiğa qarimay, jurnalistlarğa mundaq kšŋül bšlüşi bizniŋ uniŋğa bolğan hšrmitimizni tehimu aşurğan edi.
Şuniŋdin keyin, aridin kšp vaqit štmäy, hämmimiz maşinilarğa oltirip Tyan°an'mın' mäydaniğa qarap yolğa çiqtuq. Däl moşu yärdä Qazaqstan rähbirini räsmiy qarşi eliş märasimi bolup štti. Nursultan Äbişoğlini HHҖniŋ şu dävirdiki räisi Tszyan Tszyamin' vä Hitayniŋ başqimu rähbärliri sämimiy alqişlidi. Һšrmätlik mehmanniŋ şäripigä zämbiräklärdin salyut zalpliri yaŋrap, Qazaqstan bilän HHҖniŋ Dšlät gimnliri orunlandi. Täntänilik qobul qiliş märasimi tamamlinişi bilänla şu mäydanniŋ bir täripigä orunlaşqan Pütkülhitay Häliq Väkilliri Qurultiyiniŋ (PHHVQ) benasida ikki mämlikät rähbiriniŋ muzakiriliri başlandi. Qobul qilinğan protokol boyiçä Prezidentqa hämra bolup barğan şähslär päqät muzakirilär başlanğandila, yäni ikki mämlikät rähbiriniŋ bir-birini šz älliridiki bügünki ihtisadiy-säyasiy ähval toğriliq qisqiçä hävärdar qiliş җäriyaniğa qatnaştidä, andin u muzakirilär räsmiy delegatsiya äzaliriniŋ iştrak qilişida tar dairidä, andin käŋäytilgän tärkiptä davamlaşturuldi.
Tähminän bir yerim saattin keyin muzakirilär ayaqlişip, räsmiy delegatsiyaniŋ äzaliri biz ularni kütüp turğan foyeğa çiqişi bilänla biz, qazaqstanliq jurnalistlar, Qasım-Jomart Kemeloğlini otturiğa elivalduq.
— Muzakirilär utuqluq štti, — däp başlidi u sšzini bizniŋ soallirimizğa җavavän. — Һär ikki täräp u yaki bu mäsiligä šziniŋ mävqäsini, pikirlirini oçuq izhar qildi. Qazaqstan šz mustäqilligigä egä bolğandin keyin štkän jillar җäriyanida ikki mämlikät otturisidiki ihtisadiy, säyasiy vä mädäniy alaqilarniŋ barliq täräplirini ipadiläydiğan qiriq hšҗҗätkä qol qoyulğan ekän. Bügün yänä bäş hšҗҗät imzalinidiğan boldi.
Qasım-Jomart Kemeloğli u hšҗҗätlär tehi imzalanmay turup jutdaş-jurnalistlar bilän foyeda yüz bärgän naräsmiy sšhbät davamida u hšҗҗätlärniŋ qandaq mäsililärgä beğişlanğanliğini qisqiçä eytip bärdi. Arida Lobnor problemisi häqqidä sšz bolup qelivedi, män ministrniŋ bu toğriliq säl täpsiliy eytip berişini iltimas qildim.
— Muzakirilär davamida Nursultan Äbişoğli bu mäsiligä alahidä diqqät ağdurdi, — däp sšzini davamlaşturdi sšhbätdişimiz. — U šziniŋ nutqida qazaqstanliqlarniŋ uzaq vaqit davamida Şämäy poligonida ämälgä aşurulğan yadro sinaqliriniŋ azavini nurğun tartqanliğini alahidä täkitläp, Qazaqstan çegarisidin ançä jiraq ämäs yärgä orunlaşqan Lobnor poligonidiki bügünki partlitişlarniŋ bizniŋ hälqimizni җiddiy täşvişländüridiğanliğini oçuq izhar qildi. Şuniŋ nätiҗisidä qobul qilinğan deklaratsiyadä ägär başqa mämlikätlär täripidin yadro sinaqlirini män°iy qiliş toğriliq umumiy üçlük konventsiya qobul qilinsa, Hitayniŋmu uniŋğa qoşilidiğanliği täkitländi. Buniŋdin taşqiri Lobnor ätrapidiki ekologiyalik ähvalni vä partlitişlarniŋ Qazaqstanğa bolğan täsirini turaqliq täkşürüp turidiğan birläşkän Hitay — Qazaqstan komissiyasi qurulidiğan boldi…
Taşqi işlar ministriniŋ bu sšzlirini hämmimiz, alahidä mämnuniyät vä hoşalliq bilän qarşi alduq. Aridin kšp vaqit štmäy, PHHVQniŋ “Hebeye” däp atilidiğan haşamätlik zalida muzakirilär yäküni boyiçä qobul qilinğan vä, juqurida qäyt qilinğinidäk, biz naräsmiy şaraitta hävärdar bolup ülgärgän hšҗҗätlärni imzalaş räsmiyiti bolup štti.
Beҗinda üç kün boluş җäriyanida män bir närsigä diqqät ağdurdum. Elimiz Prezidenti qäyärni ziyarät qilmisun, kim bilän uçraşmisun (tirnaq içidä ularni atap štäy: Hitay soda-sanaät dairiliriniŋ väkilliri vä andin HHҖ Dšlät keŋişiniŋ prem'eri Li Pen bilän uçrişiş; Hitay padişaliriniŋ yazliq sariyini ziyarät qilip, milliy budhanilar tählitidä yasalğan kemidä çoŋ kšlni aylinip çiqiş; Qazaqstanniŋ HHҖdiki älçihanisida uyuşturulğan ziyapät; Beҗindin ançä jiraq ämäs җayğa orunlaşqan ihtisadiy-tehnikiliq täräqqiyat zonisiniŋ tärkividiki “Uollz” däp atalğan Angliya-Hitay birläşkän şirkitini ziyarät qiliş; vä, äŋ ahirida, üç künlük ziyarätniŋ yäküni boyiçä štküzülgän mätbuat konferentsiyasi) äşu uçrişişlarniŋ, barğan yärlirimizniŋ hämmisidä Qasım-Jomart Toqaev dayim Nursultan Äbişoğliniŋ sol täripidä bolup, ikkisi turaqliq türdä asta avazda šzara sšzlişip, mäslihätlişip jürdi. Bir qetim, eniğiraq eytqanda, ihtisadiy-tehnikiliq täräqqiyat zonisini ziyarät qilğinimizda, ikkisiniŋ yenidin štüp ketip berivetip, Nursultan Äbişoğliniŋ “Bu toğriliq šzäŋ sšhbätläş, tärҗimansiz sšzläşkändä mäsilä çapsaniraq yeşilidu” degän sšzlirini täsadipi aŋlap qaldim.
Tärҗiman demäkçi, delegatsiya äzaliri vä ularğa hämra bolğuçilarniŋ besim kšpçiligi sahiphanlar bilän asasän tärҗimanlar arqiliq sšhbätläşti. Päqät Qasım-Jomart Kemeloğliğa tärҗiman haҗät bolmidi. Һeç duduqlimay işäşlik halda uzaqtin uzaq hitayçä sšzlişigä qarap, taşqi işlar ministriniŋ bu tilni yahşi bilidiğanliğini his qiliveliş täs ämäs edi. Һär halda buni yänä bir qetim eniqlaveliş mähsitidä Moskva televiziyasiniŋ Qazaqstandiki väkili, ataqliq jurnalist Dukeş Bayimbetov ikkimiz HHҖ Taşqi işlar ministrliginiŋ rusçä yahşi bilidiğan bir hadimiğa muraҗiät qiliveduq, uniŋ җavavi bizni tehimu häyran qaldurdi:
— Qasım-Jomart Toqaev hitay tilini mukämmäl bilidu. Һeçqandaq aktsentsiz taza Beҗin dialektida sšzläydu.
Bu sšzlärni aŋlap jutdaş-ministrimizniŋ tirişçanliğiğa, biliminiŋ üstünlügigä yänä bir qetim qayil bolduq.
…Beҗinda štkän künlär davamida meniŋ üçün çoŋ yeŋiliq bolğan bir vaqiä yüz bärdi.
“Dyaoyuytay” rezidentsiyasidiki biz çüşkän ikki qävätlik bena Nursultan Nazarbaev orunlaşqan benadin ançä jiraq ämäs edi. Ariliği kšp bolsa 30 — 40 metr boluşi mümkin. Beҗinğa kälgän künimizniŋ ätisi käçkä yeqin meniŋ bšlmämgä “Atamwra” näşriyatiniŋ baş mudiri Muhtar Qul-Muhammed (keyiniräk härhil jillarda u mädäniyät, ähbarat vä җämiyätlik razimänlik ministri, Җumhuriyät Prezidenti Mämuriyiti rähbiriniŋ orunbasari — Җumhuriyät Prezidentiniŋ mätbuat kativi, Qizilorda vilayitiniŋ hakimi, “Nur-Otan” partiyasi Räisiniŋ birinçi orunbasari lavazimlirida işlidi. Һazir Parlament Senatiniŋ deputati) kirip käldi. Çirayida hayaҗanliq.
— Bizniŋ Prezident çüşkän benaniŋ foyesida esiqliq turğan çoŋ räsimni kšrdiŋizmu? — däp soridi u bosuğidin atla-atlimayla. — Meniŋçä, u räsimdä sizniŋ qerindaşliriŋiz — uyğurlar äkis etilgänmekin degän oy päyda boluvatidu. Çirayiğa qarisiŋiz, näq uyğurlar. Yänä kelip, qandaq uyğurlar demämsiz? Qizlar! Äҗayip gšzäl qizlar!
Öz-šzidin çüşinişlikki, bu hävär meniŋdä alahidä qiziqiş päyda qildi vä Muhtar ikkimiz häyäl qilmay äşu foyeğa berişqa aldiriduq. Һäqiqätänmu egiz vä käŋ tamni toluği bilän egiligän çoŋ panno-räsimdä oynap turğan at üstidä oğlaq tartqandäk qiyapättiki birnäççä qiz ipalidiniptu. Çiray-şäkilliri, Muhtar eytqandäk, bäkmu uyğurlarğa ohşaydu. Amma kiyimliri biz kšrüp üginip qalğan kiyim-keçäklärgä heç ohşimatti. Taҗik qizliriniŋ kiyimlirini äslitätti. Ändi beşiğa kiygän egizligi 30 — 40 santimetrliq qararäŋlik, juquri täripi helila taraytilğan tumaqlarni uyğur qizliri, meniŋ päräzimçä, heçqaçan kiymigän. Uniŋ üstigä bizniŋ qizlirimiz at üstidä mundaq ärkin oltirip oğlaq tartqanmu? U toğriliq ilgiri-keyin aŋlimaptekänmän.
Biraq Muhtar Abraroğli qoyar ämäs.
— Çirayiğa qarap baqmamsiz? Näq uyğurlarniŋ çirayi.
— Amma kiyimliri uyğurlarniŋkigä ohşimaydiğu! Uyğur qizliriniŋ oğlaq tartqanliğidinmu tamamän hävirim yoq…
İkkimizniŋ munazirisi rasa qizivatqan päyttä tuyuqsiz Qasım-Jomart Toqaevniŋ külkä-häzil arilaş avazi aŋlandi:
— Çto za şum, a draki net?
Muhtar ikkimiz talaşqa berilip ketip uniŋ yenimizğa kelip qalğanliğinimu säzmäptimiz.
Biz mäsiliniŋ mahiyitini uniŋğa eytip bärduq.
— Mänmu bu qizlarniŋ kim ekänligi häqqidä heçnärsä eytalmaymän, — dedi taşqi işlar ministri Muhtar ikkimizniŋ “qaysimizni qollaydekin” degän älpazda uniŋğa tiklinip qarap turuşimizğa җavavän. — Biraq buni eniqlaşqa bolidu. Bu väzipini šz hšddämgä alimän. Ätä yolğa çiqişniŋ aldida vaqit tepip bir uçrişayli.
Qasım-Jomart Kemeloğli sšzidä turdi. Ätisi käsipdaşlirimniŋ biri taşqi işlar ministriniŋ bizni izdävatqanliğini eytivedi, biz därru uniŋ aldiğa yetip barduq.
U bizni aditi boyiçä illiq külümsirigän halda kütüvaldidä, tünügünki soalimizğa җavap berişniŋ orniğa šzi soal qoydi:
— Tünügün silär nemigä bäsläşkän ediŋlar?
Biz helä talaşqinimiz bolmisa, heçnärsigä bäsläşmigän eduq. Şundaqtimu män, heç ikkilänmästinla, ihtiyarsiz halda: “Bir yaöik kon'yakqa” dävätkinimni šzämmu säzmäy qaldim.
— Undaqta siz utturup qoyupsiz — dedi Qasım-Jomart Kemeloğli, — U räsimdä ipadilängänlär uyğur qizliri ekän. ŞUARniŋ җänubiniŋ qizliri şundaq kiyinidekän. Buni meniŋ iltimasimğa benaän Hitay taşqi işlar ministriniŋ orunbasari eytip bärdi. Uniŋ buni qandaq eniqliğanliğini sürüştürüp kätmidim. Bu mäsilidin häviri bar adämlär eytip bärgän boluşi keräk. Şundaq däp päräz qilimän. Män päqät rähmät eytiş bilänla çäkländim. Bu munaziridä Muhtar Abraroğliniŋ ğalip çiqqanliği eniq boldi. Mäsiliniŋ qalğan täripini šzäŋlar yeşisilär…
Şu küni Muhtar Qulmuhamed ikkimiz elimiz taşqi işlar ministriniŋ mäsiliniŋ çoŋ-kiçikligigä qarimay, härqaçan bärgän vädisidä turidiğan adäm ekänligigä toluq kšz yätküzgän eduq.
Beҗinğa bolğan säpär toğriliq, 1995-jili “Uyğur avazida” elan qilğan çoŋ häҗimlik maqalämni män “Şundaq qilip, män Beҗiŋda uyğurlar bilän uçrişalmiğan bolsammu, amma ular bilän räsim arqiliq didarlaştim. Buniŋğimu şükri…” degän misralar bilän ayaqlaşturğan ekänmän. Uniŋ säl juqurisida Muhtar Abraroğli ikkimizniŋ arisida yüz bärgän munazirigä qisqiçä tohtilip, bu talaşniŋ birtäräp boluşiğa eniq çekit qoyğan elimizniŋ şu çağdiki taşqi işlar ministri Kasım-Jomart Toqaev ekänliginimu qäyt qiliptimän.
Ändi uyğur qizliriniŋ äşu räsimdä ipadilänginidäk kiyinidiğanliğini, beşidiki egiz inçikä tumaqlirini keyiniräk šz kšzüm bilän kšrdüm. ŞUARniŋ kšrnäklik sän°ätkarliri Almutiğa kelip, Җumhuriyät sariyida kontsert qoyğinida, hotänlik qizlarniŋ däl şundaq kiyimlärdä sähnigä çiqqanliğini tamaşä qilip, Beҗinda štküzgän künlärni, Qasım-Jomart Kemeloğli bilän bolğan sšhbätlärni äriksiz halda mämnuniyät bilän hiyalimdin štküzgän edim.
Amma u qizlarniŋ oğlaq tartişni bilidiğanliği yaki bilmäydiğanliği ta heliğiçä maŋa namälum.
Toqaev namidiki mukapat bilän täğdirländuq
Almutiğa qaytip kälgändin keyin härhil jiğin-mäҗlislärdä uçrişip qalsaq, Qasım-Jomart Kemeloğli bilän imkaniyät bolsa, qol elişip, bolmisa jiraqtin bolsimu baş egip salamlişip jürduq. Aŋğiçä elimiz paytähti Astanağa (hazir – Nur-Sultan) kšçirildi. Mundaq uçrişişlar, älvättä, päydin-päy aziyişqa başlidi.
…Häliqlär dostluği vä vätänpärvärlik mavzusi ilgirimu, heli bolsimu “Uyğur avaziniŋ” yetäkçi mavzuliri bolup hesaplinidu. Gezitniŋ moşu yšniliştiki paaliyiti näzärdä tutulup, 2001-jili “Uyğur avazi” Qazaqstan Jurnalistlar ittipaqiniŋ diplomi – Kemel Toqaev namidiki mukapat bilän täğdirländi. Jurnalistlar ittipaqiniŋ rähbärliri täripidin imzalanğan diplomda bizniŋ gezitniŋ “häliqlär dostluği vä Qazaqstan vätänpärvärligi mavzuliriğa beğişlanğan maqalilar türkümi üçün” täğdirlängänligi qäyt qilinğan edi.
Aridin 18 jil štüp kätsimu, heliğiçä yadimda. Bu 27-iyun' bolup, u küni hava tazimu issip kätkän edi. Şuŋlaşqimu Jurnalistlar ittipaqi başqarmisiniŋ mäҗlisi İttipaqniŋ Furmanov koçisiğa orunlaşqan idarisidä štküzülüp, mukapatlarni tapşuruş räsmiyi zaldiki tinҗiqliqqa çidimiğanliğimiz sävävidin sirtta – däräqlärniŋ sayisida davamlaşturulğan edi. Şu küni alahidä hoşalliq ilkidä çüşkän sürätlirimizniŋ birnäççisi moşu kämgiçä meniŋ arhivimda saqlanmaqta.
Bu mukapat gezitimiz hadimliri vä uniŋ miŋliğan oqurmänliri üçün çoŋ hoşalliq boldi. Çünki Kemel Toqaev elimizdiki kšrnäklik yazğuçilarniŋ biri bolup, šz äsärliridä juqurida tilğa elinğan mavzularğa turaqliq muraҗiät qilatti. Buniŋdin taşqiri zamaniviy qazaq ädäbiyatiğa detektiv janrini elip kirgänmu moşu ädip edi. Uniŋ härhil jillarda “Leninşil jas”, “Sotsialistik Qazaqstan” gezitliriniŋ tähriratlirida, Qazaq SSR Aliy keŋişiniŋ apparatida, Yazğuçilar ittipaqida paaliyät elip barğanliğidin, jigirmigä yeqin roman, povest', p'esilarniŋ muällipi ekänligidin, 1986-jili bari-yoqi 63 yeşida duniyadin štkänligidinmu hävirimiz bar edi. Yaş çeğimda uniŋ birnäççä äsärini, җümlidin Mahmut Ğoҗamiyarov, Çanışevlar topiniŋ ataman Dutovni qandaq uҗuqturğanliği toğriliq näq faktlar asasida yezilğan povestini çoŋ qiziqiş bilän oqup çiqqanliğim ta heliğiçä esimda. Mana ändi bizniŋ gezit şu talantliq ädipniŋ namidiki mukapatniŋ laureati ataldi. Amma bu ataqliq yazğuçiniŋ 1999-jili elimizniŋ Prem'er-Ministri lavazimiğa tayinlanğan Qasım-Jomart Toqaevniŋ dadisi ekänligi häqqidä biz ançila bir oylinip kätmigän ekänmiz. Buni hškümät räisiniŋ šzi yadimizğa saldi.
Mukapatni tapşuruvelip, aridin bir-ikki häptä štmäyla, män ağriqhaniğa çüşüp qaldim. Bir küni heçnemidin behävär oltarsam, palatamğa meniŋ kona tonuşum Jünüsbek Sultanmuratov kirip käldi. Yaş җähättin uniŋ meniŋdin biraz kiçik boluşiğa qarimay, šz vaqtida ikkimiz helä yeqin arilaşqan eduq. U helä jillar “Egemen Qazaqstan” gezitida işläp, keyiniräk hškümätkä işqa yštkilip kätkän edi.
— Uh, seni aran taptim. İzdimigän yerim qalmidi, – däp sšzläşkä başlidi Jünüsbek palatiğa kirä-kirmäyla.
Mälum boluşiçä, u Һškümät rähbiri Qasım-Jomart Toqaevniŋ yardämçisi lavazimida işläydekän. Tünügün Astanadin Almutiğa uçup kälgän Qasım-Jomart Kemeloğli “Uyğur avaziniŋ” dadisi namidiki mukapat bilän täğdirlinişi munasiviti bilän meni täbrikläp qoyuş mähsitidä şähärniŋ juquri täripidiki rezidentsiyadä kütüp oltiriptu.
Biraq män qattiq ağrip kätkänligim sävävidin ağriqhaniğa päqät sport kiyimlirimni kiyip kälgänligimni, räsmiy uçrişişlarğa berişqa molҗalanğan kostyum, galstuklirimniŋ yoqluğini eytivedim, Jünüsbek tehimu qizip kätti.
— Sän räsmiy şähsqu. Undaq kiyimlär dayim yeniŋda boluşi keräk. Ändi qandaq qilimiz?
Biraz oylanğandin keyin u yançuğidin yanfonini aldidä, başliğiğa telefon qilip, meniŋ qandaq ähvalda ekänligimni eytip bärdi. Ular birnäççä däqiqä sšzläşkändin keyin Jünüsbek telefonni maŋa tutquzdi.
Qasım-Jomart Kemeloğli šziniŋ aditi boyiçä meniŋ bilän eğir-besiq vä salmaqliq ahaŋda salamlaştidä, mukapat bilän sämimiy täbriklidi.
— Siz bilän şähsiy uçrişip, qoliŋizni qisip täbrikläp qoyay devidim, uniŋ amali bolmay qaptu, – dedi u sšzini davamlaşturup, – Buniŋğa škünimän. Biraq undaq päytniŋmu imkaniyiti kelär. Şu çağda yänä sšzlişivalarmiz.
Sšhbätdişim telefonni Jünüsbekqa berişimni iltimas qildi. İkkisi qisqiçä sšzlişip bolğandin keyin Jünüsbek mäsiliniŋ qandaq häl bolğanliğini maŋa yätküzdi:
— Qasım-Jomart Kemeloğli ağriqhanidin ançä jiraq ämäs bir idaridä oltarğan yänä bir yardämçisiniŋ seniŋ yeniŋğa kelidiğanliğini eytti. Hatalaşmisam, Prem'er-Ministrda mukapat munasiviti bilän saŋa sšyünçä ävätiş oyi päyda bolğan boluşi keräk. Ändi äşu jigitni kütäyli.
Һäqiqättimu aridin yerim saat štä-štmäy palatiğa bir yaş jigit kirip käldidä, Prem'erniŋ namidin alahidä dit bilän işlängän çirayliq suvenirni maŋa tapşurdi.
Bu qetim män Һškümät başliğiniŋ başqilarniŋ utuğiğa, hoşalliğiğa huddi šziniŋ utuği, hoşalliğidäk kšzqaraşta bolup, çin qälbidin hisdaşliq izhar qilişni bilidiğan şähs ekänligigä yänä bir qetim kšz yätküzdüm.
***
Aridin yänä biraz vaqit štti. 2002-jili Astanağa bir jiğinğa berip, tänäpus vaqtida jiraqtin Qasım-Jomart Kemeloğlini kšrüp qaldim. U kimdu-biri bilän sšhbätlişip turğan ekän. U adäm ketişi bilänla iştik qädäm taşlap Prem'erniŋ aldiğa yetip bardimdä, bultuqi telefonda sšzläşkinimizni hesapqa almiğanda, ahirqi yättä jil җäriyanida üzmu-üz turup sšzläşmigänligimizni vä meni tonumay qelişini näzärdä tutup, uniŋ qolini qisqan halda šzämni tonuşturdum. Meniŋ bu sšzlirimni aŋlap, Qasım-Jomart Kemeloğli külüp kätti.
— Öziŋizni başqidin tonuşturuvatisizğu. Äslidä biz äzäldin tonuş ämäsmu?! Beҗinda bolğan uçrişişlirimizni untup qalmiğansiz? – dedi u ahiri külkisini tohtitip.
Män naqolay ähvalda qalğan edim. Özämniŋ uyalğinimni bilindürmäslikkä tirişip, “Siz iş babida şunçä adämlär bilän uçrişisiz, meni untup qaldiŋizmekin däp oylaptimän” degängä ohşaş bir nemilärni eytqandäk boldum.
— Bu mäsiligä kälgändä siz hatalişipsiz. Hudağa şükri, hazirğiçä hatirämgä şikayitim yoq, – dedi Qasım-Jomart Kemeloğli vä meni bultu alğan mukapitimiz bilän illiq täbriklidi. Män, šz novitimdä, yardämçisi arqiliq ävätkän sšyünçisi üçün uniŋğa rähmitimni eyttim.
Biz heliğiçä sšzlişip turduq. Beҗinğa bolğan säpirimizni äsliduq. Män sšhbätdişimğa uniŋ dadisiniŋ birqatar äsärlirini oquğanliğimni eytip bärdim. Hoşlişiş aldida u gezitimizniŋ ähvalini soridi. Män uniŋ Һškümät rähbiri lavazimida meniŋ bilän däsläpki qetim uçrişivatqanliğini näzärdä tutup, birinçi qetim kšrüşüpla halimni eytip kätmäy degän mähsättä ähvalimizniŋ ançä yaman ämäs ekänligini qäyt qiliş bilän çäkländim.
— Ägär birär problema päyda bolup qalsa, märhämät, meniŋ işigim siz üçün dayim oçuq, – hoşlişiş aldida Prem'erniŋ maŋa eytqan sšzliri moşu boldi.
Bu qetimmu män uniŋ umumiy iş üçün kšyünidiğanliğini vä bu mähsättä kimgila bolmisun yardämgä täyyar ekänligini çoŋqur his qildim.
Şuniŋdin keyin biz birqatar jiğin-mäҗlislärdä uçraşqan bolsaqmu, üzmu-üz turup sšzlişiş imkaniyiti heç bolmidi. Rast, 2012-jili män bir medal' bilän täğdirlängändä mukapatlanğanlarni täbrikligän rähbärlärniŋ arisida Q.Toqaevmu bolup, u maŋa ikki eğiz lävzini bildürgän halda yenimdin štüp kätti. Şuniŋdin keyin biz başqa uçraşmiduq. Män uni päqät televizor ekrani arqiliq kšrüş imkaniyiti bilänla çäklinip jürdüm, halas.

Paaliyitini rämzlik säpärdin başlidi
Qasım-Jomart Toqaev šziniŋ dšlät qurulumi vä säyasiy paaliyitidä nurğunliğan baldaqlarni besip štti. Ministrniŋ orunbasari, ministr, Prem'er-Ministrniŋ orunbasari, Prem'er-Ministr, Dšlät kativi, Parlament Senatiniŋ räisi qatarliq lavazimlar şular җümlisidindur. Buniŋdin taşqiri u Birläşkän Millätlär Täşkilatida mäzkür täşkilat Baş kativiniŋ orunbasari — BMTniŋ Jenevidiki Evropa bšlüminiŋ rähbiri lavazimida işläp, çoŋ hayat mäktividin štti. Bu җähättin Q.Toqaev Aziya qit°äsiniŋ väkili süpitidä mundaq juquri lavazimni egiligän birdin-bir diplomat bolup hesaplinidu. Uniŋ ismi elimizniŋ dšlät başquruş orunliridiki äŋ küçlük vä salahiyätlik säyasätçi, häqiqiy ziyali, mädäniyiti intayin juquri şähs süpitidä tilğa elinidu. Uniŋ pän doktori ekänligi, bäş tilni – qazaq, rus, hitay, ingliz, frantsuz tillirini mukämmäl bilişi bilim däriҗisiniŋ qançilik juquri ekänligini kšrsätsä keräk däp oylaymän. Oçuğini eytiş keräkki, yaşliq çeğida Q.Toqaevniŋ qazaq tilini bilişi täläp däriҗisidin helila tšvän edi, amma Moskadin Vätinigä qaytip kälgändin keyin jildin-jilğa šz aldiğa oquş-üginiş nätiҗisidä ana tilida ärkin sšzläydiğan, uni mukämmäl šzläştürgän rähbärlär qataridin orun aldi. Bunimu uniŋ zeräkliginiŋ, šz üstidin işläşni bilidiğanliğiniŋ novättiki bir misali süpitidä tilğa elişqa bolidu.
Qasım-Jomart Kemeloğli bilän sšhbätlişişniŋ šzi härqandaq adämgä rahätçiliq däqiqilirini beğişlaydu. Juquri mädäniiyiti, bilim vä pikir jürgüzüş dairisiniŋ käŋligi kimni bolsimu šzigä birdin җälip qilivalidu. Bu yärdä alahidä täkitläydiğan yänä bir närsä şuki, maqalä qährimaniniŋ Rossiya paytähtidiki äŋ abroyliq institut vä akademiyadä bilim alğanliği, birqatar Evropa vä Aziya älliridä, җümlidin BMTniŋ apparatida, käspiy diplomat süpitidä paaliyät elip barğanliği uniŋ jürüş-turuşida, müҗäz-hulqida šz äksini tapqanliği oçuq kšrünüp turidu. Şuniŋ bilän billä uniŋ kämtarliği, munasivättä addiyliği, siliq-sipayiliği, täkäbburluqqa berilmäsligi, ählaq, har-nomus mäsililirigä çoŋqur ämäl qilişi, härqandaq mäsiliniŋ mahiyitigä yetişkä intilişi kimni bolsimu šzigä җälip qilidu. Başqiçä qäyt qilğanda, uni akademik bilänmu, addiy çopan bilänmu oŋayla til tepişip ketişni, çüşinişni bilidiğan häqiqiy ziyali şähs däp ataşqa toluq asas bar.
Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaev beşidin nurğun issiq-soğni štküzgän, kšpni kšrgän kšrnäklik dšlät ärbabi vä dana rähbär. Uniŋ šziniŋ izbasari süpitidä kimni tallaveliş, tävsiyä qiliş qarariğa bir kün, bir ay, hätta bir jilda kälmigänligi šz-šzidin çüşinişlik, älvättä. N.Nazarbaev üçünmu, pütkül Qazaqstan hälqi üçünmu elimizniŋ kälgüsidä qandaq yolni tallavelişi, qandaq täräqqiy etişi intayin çoŋ ähmiyätkä egä. Moşu nuqtäiy näzärdin elip qariğanda, Nursultan Äbişoğliniŋ šziniŋ ätrapidiki säyasätçilärniŋ içidin kälgüsidä Tunҗa Prezidentni yärgä qaratmaydiğan, müҗäz-hulqi җähättinmu, paaliyätçanliği, bilimi, täҗribisi җähättinmu äŋ layiq şähsni tallaveliş mähsitidä nurğun oylanğanliğini, baş qaturğanliğini çüşiniveliş qiyin ämäs. Ahirqi novättä N.Nazarbaevniŋ bu qarariniŋ intayin toğra bolğanliğini iqrar qilişimiz keräk. Bu yärdä Q.Toqaevniŋ päqät iş-paaliyitila ämäs, bälki şundaqla uniŋ duniya miqiyasida dšlätlärara munasivätlärdin, elimizniŋ içki ähvalidin yahşi hävärdar häqiqiy käspiy säyasätçi ekänligi, ämäldarlar arisidiki härhil toplar, gruplarğa tamamän qoşulmaydiğanliği, qaysi sahada bolmisun, šziniŋ mustäqil mävqäsini namayiş qilidiğanliği asasiy säväp bolğan boluşi keräk däp oylaymän.
Arimizda Q.Toqaev müҗäzi җähättin yumşaq, uniŋda ämäldarlarğa has ämäs ziyali hislät besimiraq degüçilärmu yoq ämäs. Ziyaliliq häqqidä juqurida eytildi. Ändi yumşaqliğiğa kelidiğan bolsaq, älni vaqirap-җaqirap başquruşniŋ qandaq sälbiy aqivätlärgä elip kelidiğanliğini insaniyät tarihidin yahşi bilimiz. Adäm müҗäzidiki yumşaqliq, kämtarliq uniŋ mädäniyitiniŋ tärkiviy qismi. Amma yumşaqliqtimu yumşaqliq bar. Müҗäzi җähättin yumşaq kšrünüp, printsipial mäsililärgä kälgändä alp tağlardäk dadil turup, kšzligän mähsitidin qaytmiğan kšrnäklik ärbaplarniŋ isimlirimu kšpçiligimizgä mälum. Şähsän män biyil 9-iyun' küni bolup štkän novättin taşqiri Prezident saylimida sayliğuçilarniŋ 71 payizğa yeqin avaziğa egä bolup, işäşlik ğalibiyät qazanğan Qasım-Jomart Toqaevni äynä şundaq ärbaplarniŋ qatariğa kirgüzgän bolar edim.
Ahirida oqurmänniŋ diqqitini yänä bir närsigä ağduruşni toğra kšrüvatimän. Q.Toqaev mart eyida Elbasıniŋ tävsiyäsi bilän Prezident lavazimiğa tayinlinişi bilänla biz hämmimiz uniŋ šziniŋ däsläpki säpirini qaysi mämlikättin başlaydiğanliğini taqätsizlik bilän kütkän eduq. Birliri Rossiya yaki Hitay desä, yänä birliri AQŞ yaki Evropa mämlikätliriniŋ biri däp päräz qilişti. Amma hämmimiz hatalaşqan ekänmiz. Yeŋidin saylanğan Prezident šziniŋ däsläpki säpirini Türkstan şähiridin başlidi. Kšpçilik buni yäkdilliq bilän uniŋ muqäddäs şähärgä, qazaq hälqigä, pütkül qazaqstanliqlarğa bolğan çoŋqur hšrmiti süpitidä qobul qilip, rämzlik ähmiyätkä egä säpär däp täriplidi. Päqät şuniŋdin keyinla u Rossiya vä Özbäkstanni ziyarät qildi. Bunimu mäntiqiy җähättin çüşinişkä bolidu. Bu yahşi hoşnidarçiliqniŋ alamiti.
Qasım-Jomart Toqaev Prezident lavazimini egilişi bilänla pütkül elimiz miqiyasida ihtisat, mädäniyät, hoquq qoğdaş, maarip, meditsina vä başqimu sahalarda җiddiy šzgirişlär yüz berişkä başlidi. Kadrlar mäsilisimu buniŋdin istisna bolğini yoq. Һškümät tärkivi birqatar qabiliyätlik yaşlar bilän toluqturuldi. Ayrim vilayät, şähärlärniŋ rähbärlirimu šzgärtildi. Һazir ularniŋ hämmisiniŋ küç-quviti, paaliyiti Prezidentniŋ lavazimiğa kirişiş märasimidiki nutqida alğa qoyulğan muhim väzipilärni ämälgä aşuruşqa qaritilğan. Huda halisa, kälgüsidimu elimiz hayatiniŋ barliq sahalirida kšzgä kšrüngidäk iҗabiy šzgiriş-yeŋiliqlarniŋ guvaçisi bolimiz däp ümüt qilimän.

Yoldaş AZAMATOV,
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ
hizmät kšrsätkän ärbabi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ