Saz äsvaplirimiz

0
37 ret oqıldı

Uyğur muzıka sän°itiniŋ qedimiyliğiğa, kšphilliğiğa munasip, uniŋğa til, җan kirgüzidiğan çalğu äsvaplirimizniŋ türlirimu nurğun. Hälqimizniŋ hayatini saz-näğmisiz täsävvur qiliş täs. Ayrim yezilarda dehanlar, çalğu äsvapliri yoq bolğan şaraitta, legän, pätnus qatarliq turmuş buyumlirini çelipmu kšŋül açqan. Şundaqla taş, qoşuq qatarliqlarni bir-birigä uruş vä bädängä täkküzüş arqiliq här hil avazlarni çiqirip, bälgülük muzıka ritmini vä his-tuyğusini ipadiläp kälgän. Buniŋdin uyğurlarniŋ päqät saz-näğmigä mahir bolupla qalmastin, kšpligän çalğu äsvaplirini iҗat qilip, sän°itimiz täräqqiyatiğa šçmäs tšhpilär qoşqanliğini seziveliş täs ämäs. Büyük alim vä mutäpäkkür Mahmut Qäşqäriyniŋ daŋliq «Divanu luğätit türk» äsäridä çalğu äsvapliriğa ait tšvändiki atalğular uçraydu:
Buçi – avazi muŋluq bir hil ud.
Burğuy – püvdäp çelinidiğan burğa.
İgämä – ikämä,ud tipiğa kiridiğan bir hil çalğu äsvavi.
Küvrük – nağra, dumbaq.
Qobuz – qubuz, barbitqa ohşaydiğan tarliq çalğu äsvavi.
Çaŋ – çaŋ.
Sibizğu – sibizğa, näy.
Tovil – tebiljaŋ (tevilvaz), kiçik dumbaq. Oğa çiqqanda laçin üçün çelinidiğan dumbaq.
Tuğ – dumbaq. Hanniŋ hozurida çelinidiğan dumbaq.
Tümrük – dap.
Mana bu atalğulardin biz äyni dävirdiki bir qisim çalğu äsvaplar häqqidä biraz mälumatqa erişimiz. Uyğurlarniŋ hazirqi muzıka sän°itidä yetäkçi orunni egiläydiğan bäzi çalğular — nağra, dap, näy, çaŋ, ud («barbit», «bärbab», «pipa» däpmu atalğan) ottura äsirdin ilgirila uyğurlar җämiyitidä käŋ umumlaşqan häm muhim orunda turğan. Äynä şularniŋ asasida keyiniräk dutar, satar, ravap qatarliq nurğunliğan çalğu äsvaplirimiz barliqqa käldi.
Juqurida kältürülgän mälumatlardin şuni roşän kšrüşkä boliduki, äsärdiki sän°ätkä ait çüşänçilär äyni dävirdä uyğur-türkiy millätliri qollanğan sän°ät atalğuliriniŋ nahayiti az bir qismiğila väkillik qilalaydu. Amma ular bizniŋ štmüştiki sän°ät bayliğimizni qezişta, tätqiq qilişta, şundaqla uni käŋ häliq ammisiğa, җahanğa tonuşturuşta muhim ähmiyätkä egä.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ