Häliq qälbidiki insan

0
49 ret oqıldı

Raşidäm RÄҺMANOVA,
«Uyğur avazi»

Keŋäş İttipaqiniŋ qährimani Jüsipbek Qayıpov namidiki yeziniŋ çetidä, Uluq İpäk yoliniŋ boyida uyğur hälqiniŋ qährimani – Ğeni baturniŋ häykili alaytänla qäd kštirip turidu. Uyğurlar bu jutni «Ğeni batur» däpmu ataydu. Çünki üç vilayät inqilaviniŋ qatnaşquçisi Ğeni Mämätbaqi šz vaqtida tarihiy Vätinimizdin Qazaqstan diyariğa kšçüp çiqqinida, däl moşu yezida istiqamät qilğan ekän. Ğeni batur häqqidä bilgän härbir uyğur uniŋ häykili yeniğa yätkändä dua qilip, andin yolini davamlaşturidu.
Baturni kšrgänlärniŋ eytişiçä, u häqiqätänmu ğolluq baturlarğila has qamätkä egä, җasur vä qorqmas adäm bolğan ekän. Bu millätpärvär atimiz milliy-azatliq inqilavida hälqimizniŋ keläçigi üçün küräşkän, Nilqidiki җäŋdä düşmän üstidin ğalibiyät qazanğan, Ğulҗa şähirini azat qilip, nurğunliğan häliqni türmilärdin qutuldurğan ekän. Şuŋlaşqimu hayat vaqtidila uniŋ ismi rivayätkä aylanğan ekän.
Häliq baturi Ğeni Mämätbaqi 1981-jili alämdin štti. Uniŋ vapatidin kšp vaqit štmäyla kšpçilikniŋ täşäbbusi bilän baturniŋ qäbirstanliğiğa uniŋ häykili ornitildi. Şuniŋdin beri häykäl ätrapida šsüp kätkän yavayi çšp, qomuçni çepip, tazilaş işlirini J.Qayıpov namidiki yeziniŋ jut-җamaätçiligi šz hšddisigä alğan. Ular baturni hatiriläş çarilirini uyuşturup, näzir berişnimu än°änigä aylandurdi. Äskä seliş keräkki, buniŋdin on jil ilgiri häykäl ätrapi işbilärmän jigitlärniŋ küç çiqirişi bilän qorçilip, rätländi. Biraq, uniŋ ätrapidiki iş şuniŋ bilän tügigini yoq. Bu yärdä yänimu biraz işlarni qolğa eliş keräk edi. Yeqinda okrugniŋ Äzimҗan Aliev, Asimҗan İlahunov qatarliq yaşliri şu mäsililärgä ait täşäbbus kštärdi. Yaşlar yeziniŋ jigitbeşi İminҗan İlimov vä җämiyätlik işlarniŋ aktivistliriğa muraҗiät qilip, šzliriniŋ oyliri bilän bšlüşidu. İminҗan aka yaşlarniŋ iltimasi bilän Ämgäkçiqazaq nahiyälik Uyğur etnomädäniyät märkiziniŋ räisi Sulayman Mähsütov vä nahiyäniŋ çoŋ jigitbeşi Rehimҗan İbdiminov bilän sšzlişidu. Qisqa vaqitniŋ içidä Ğeni batur häykilini җšndäş boyiçä smeta tüzülüp, Ämgäkçiqazaq nahiyälik hakimiyitiniŋ qollap-quvätlişişgä egä bolidu. Şuniŋ bilän yeqinda Ğeni batur häykili yenida çoŋ uçrişiş uyuşturuldi. Uniŋğa Qazaqstan yeza okruginiŋ hakimi Marat Sügirbekov, җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi yenidiki Jigitbaşliri keŋişiniŋ räisi Yarmähämmät Kebirov, ҖUEMniŋ Almuta şähärlik şšbisi räisiniŋ orunbasari, Almuta şähiriniŋ baş jigitbeşi Sabit haҗim Yüsüpov, Almuta şähiri,Uyğur, Panfilov, Talğir vä başqimu nahiyälärniŋ җämiyätlik işliriniŋ aktivistliri qatnaşti.
– Ğeni baturniŋ häykili yol üstigä җaylaşqanliqtin, kšpligän yoluvçilar tohtap, uniŋ rohiğa atap duga qilip štidu. Jut bolup talay qetim çoŋ-çoŋ işlarni başlaşqa tämşälduq. Amma, yeziliq yär bolğanliqtin, ahaliniŋ kšpçiligi dehançiliq bilän şuğullinidu. Oylap kšrsäk, uniŋğa bizniŋ mümkinçiligimiz yar bärmäydekän. Şuŋlaşqimu, yeza yaşliriniŋ täşäbbusi bilän silärgä muraҗiät qilivatimiz,– dedi J.Qayıpov yezisiniŋ jigitbeşi İminҗan İlimov başqoşuşniŋ mähsitini aydiŋlaşturup.
Jiraq-yeqindin täklip qilinğan mehmanlar jiğilğandin keyin Ğeni baturniŋ rohiğa atap qur°an oqulup, duga qilindi. Andin uçrişiş almiliq bağda davamlaşti. Bu yärdä baturğa häm nahäqtin-nahäq şeyit bolğan musulmanlarğa atap näzir berildi.
Jiğinni nahiyäniŋ çoŋ jigitbeşi Rehimҗan İbdiminov açti:
– Elbası N.Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» programmisi boyiçä elimizdä nurğunliğan işlar ämälgä eşivatidu. Bizmu moşu mümkinçiliklärdin paydilinip, Ğeni batur atimizniŋ qäbirstanliğini җšndäş işlirini qolğa alayli dävatimiz. Şübhisizki, bu härikätkä barliq qazaqstanliq uyğurlar šz ülüşini qoşidu, däp oylaymän.
Çoŋ jigitbeşiniŋ täkitlişiçä, äsligä kältürüş işliriğa altä million täŋgä haҗät ekän. Mäbläğ yadikarliqni җiddiy җšndäştin štküzüş, ätrapini rätkä kältürüş, näzir vä mitinglarni štküzüş üçün üstäl vä orunduqlarni orunlaşturuş üçün särip qilinidu.
Andin Rehimҗan İbdiminov sšzni Qazaqstan yeza okruginiŋ hakimi Marat Sügirbekovqa bärdi.
– Duniya yüzidä 3-4 miŋğa yeqin millät bar ekän. Ularniŋ härbiriniŋ ana tili, än°änisi, urpi-aditi vä mädäniyiti moҗut. Jilda yoqap ketivatqan millätlarmu yoq ämäs. Şuŋlaşqimu, Elbası N.Nazarbaev šz Mäktüpliridä Qazaqstanda istiqamät qilivatqan millätlärni šz mädäniyitini rivaҗlanduruşqa çaqiridu. Bu yosunda qedimiy häliqlärniŋ biri – uyğurlarniŋ mädäniyitini rivaҗlanduruşqa qaritilğan bügünkidäk başlanmini qolğa alğan millätpärvär akilarğa «apirin» däp, yahşi işni ämälgä aşuruşta barliğimiz birligimiz bilän dostluğimizni yänä bir märtä namayiş qilayli, – dedi Marat Aytahınulı.
– Ğeni baturni šz kšzüm bilän kšrgän adämlärniŋ birimän. Bügün bu yärgä heçbir yat adäm kälgini yoq. Barliğimiz moşu aliyҗanap işqa bir kişilik ülüşimizni qoşayli dävatimiz. Sšzsizki, märhumniŋ rohi huş bolsa, biz buniŋdin ronaq tapimiz, – dedi novättiki sšzgä çiqqan Keŋäş dävridä sovhozniŋ aldiŋqi qatarliq äzasi bolğan Däuletbaq Baqas aqsaqal.
– 1984-jildin beri J.Qayıpov yezisida yaşavatimän. Turğunlirimizniŋ sani 8 000 adämdin aşidu. Besim kšpçiligini qazaq häm uyğurlar täşkil qilidu. 100gä yeqin uyğur ailisi bar. Ahalä inaq, eğir җinayät bolmisa, jut içidiki barliq mäsililärni šzara muhakimigä selip, kelişip, iş qilimiz. «Kšp yaşiğandin ämäs, kšpni kšrgändin sora» deginidäk, çoŋlardin kšp närsini üginip, bilduq. Һä bügünzä yeşimiz yetip, ularniŋ izini bastuq. Ügänginimizni yaşlarğa ügitivatimiz. Ğeni baturğa kelidiğan bolsaq, uniŋ kelini – qazaqniŋ qizi edi. Uyğur qerindaşlirimiz baturniŋ häykili ätrapini җšndäymiz dävatidu, bizmu qarap turmaymiz. Barimizni berimiz, yäŋ türüp, yardäm qilimiz. Çünki, biz «Bir yaqidin – baş, bir yäŋdin – qol çiqirip» iş qilişqa adätländuq, – dedi yeza aqsaqali Salqunbek Şaqan.
Jiğin davamida onliğan millätpärvär insanlar sšzgä çiqip, šzliriniŋ oy-pikirliri bilän bšlüşti.
– Qayıpovliq qerindaşlirimiz intayin yahşi täşäbbus kštiriptu. «Kšp tükärsä, kšl bolidu» däydu häliq danaliği. Täbiitidin dana vä äqilliq bolğan häliq qährimani – Ğeni baturniŋ ismini šçärmäy, keläçäk ävladimizniŋ tarihimizni tonup-bilişi üçün moşu bir aliyҗanap işqa Qazaqstanniŋ җay-җayliridiki barliq uyğur jutliri šz ülüşini qoşidiğanliğiğa işinimiz, – dedi uçrişişni yäkünligän ҖUEM yenidiki Jigitbaşliri keŋişiniŋ räisi Yarmähämmät Kebirov.
Ahirida Ğeni baturniŋ qäbrini җiddiy remonttin štküzüş boyiçä mähsus ştab qurulup, uniŋ räisi vä äzaliri saylandi. Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ här bir jutidin 100 miŋ täŋgidin, kiçik yezilardin mümkinçiligigä qarap mäbläğ jiğilidiğan boldi.
«Aliyҗanap sahavätlik aktsiyani uzaqqa sozmayli» degän pikirni bildürgän Yarmähämmät Kebirov birinçilärdin bolup Qayıpov yeziniŋ jigitbeşi İminҗan İlimovqa mäbläğ tapşurdi. Uniŋğa başqimu jigitlär qoşuldi. Şundaq qilip, Ämgäkçiqazaq nahiyäsidä millitimiz mädäniyitini täräqqiy ätküzüş yolida çoŋ iş başlandi. Sšzsizki, maqalimiz gezit betidä elan qilinğandin keyin, җay-җaylardiki millät täğdirigä beparva qarimaydiğan qerindaşlirimiz aktsiyağa qatnişip, uyuşturğuçilar mähsät qilğinidäk, pat yeqinda Ğeni batur qäbirstanliğida qizğin iş başlinidu däp oylaymiz.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ