Qäriz

0
127 ret oqıldı

Gülnaz SÄYDULLAEVA

Yazliq tätil başlinişi bilän momamniŋ qolini sovutup, küçümniŋ yetişiçä yardäm berip jürgän künlärniŋ biridä, nahiyä märkizidä istiqamät qilivatqan çoŋ apam telefon qildi. Zaman tälivigä beqinip, şähsiy tiҗarät yoliğa qädäm basqan u, yeŋidin açqan dukininiŋ işliriğa yardämläşsun däp, momamdin meni tez arida ularniŋ šyigä yätküzüvetişni štündi.
– Tätilğu hazir, mälidin beşi çiqmay, šzimu zerikkändu, meniŋ yenimda jürüp, biraz iç puşuğini çiqarsun. Dukanniŋ işliriğa ülgirälmäyvatimän, maŋa biraz yardämläşsun. İş häqqini tšläymän ärkäŋniŋ, mäktäp başlanğiçä bizäçä hiraҗät jiğivalidu, çoŋ bolup qaldi, qiz bala degän çirayliq kiyimgä amraq, däptär-kitavinimu elip berimän, – däp ikkilinip turğan momamni helä җemilidi.
Män oninçi sinipni tügätkiçä šziniŋ yenidin ayrip kšrmigän momam, goya meni uzaq vaqitqa, jiraq bir җayğa maŋğandäk his qilip, nämläşkän kšzlirini yoşuruşqa tirişti. On balisidin sirt, yeşi çoŋ bolğiniğa qarimay, meni yšgäktä çeğimdin başlap beqip qatarğa qoşqan mehrivanimniŋ härbirimiz üçün qilğan vayim-muŋliri sizip kätkän üzidiki sansiz qoruqliri tehimu çoŋqurlaşqandäk bilinip kätti maŋa. «Künüm, çoŋ apaŋ seni yenida jürüp, biraz yardämläşsun däydiğutaŋ, balam. Barmamsän yä?» degän peti, aditi boyiçä «pirläŋkä» kšyniginiŋ yeŋi bilän üzlirini sürtkäç, meniŋmu peşanämni siypap štti. Momamniŋ «taŋni» qoşup degini naraziliqniŋ bälgüsi edi. Şu tap meniŋ «barmaymän» degän sšzüm uni hoşal qilip, änsiräş sezimlirini tarqitişi turğan gäp edi.
– Berip keläyçu, moma. Dukinini kšrgüm kelivatidu. Mänmu setiqçi bolup kšräy, kiçik çeğimizda qizlar bilän «ağçaylam» oyniğan päytlärdä, setiqçi boluşni hämmimiz talişip ketättuq. İkki häptidin keyin qaytip kelimän, saŋa juŋ titip berimän, yotqan tikimizğu. Örüklärmu pişidu u çağda, qaq salimiz. Şu vaqitqiçä berip keläyçu, moma, – däp yalvurğandäk kšzlirigä tälmürdüm.
U küni momam yä «maqul», yä «yaq» demidi. «Oniniŋ otidin moşu biriniŋ oti yaman» – däp, dayim šp-çšrämdä paypetäk bolup jüridiğan mehrivanimni män häm qistimidim. Päqät çoŋ apamniŋ yänä bir telefon uruşidin keyin:
– Saŋila qarap qaldimiy buniŋ dukini. Kiçikkinä balini dukanda işlätkini nemisi?! Biraz jürüp kälginä yenida, qulaq-meyämni yävätta zadi, šzämgimu keräktiŋ rasa. Ätä akaŋ bilän kät, keyin šzäm berip äkivalimän seni – deginiçä, yänä helä bir nemilärni ğuduŋşup, naraziliğini izhar qilğan momam, çoŋ apamlarniŋ šyigä selip beridiğan may, qurut, süzmä, җüsäy, tonur neni vä hakazilarni täyyarlaşqa kirişti. Arilapla «kiçikkinä qizni» degän ibarä kuliğimğa çeliqip qalidu. Ana üçün baliniŋ härdayim kiçik bolup qalidiğinini u çağlarda nädin biläy. Äksiçä, «män näniŋ kiçigi, ändiki jili mäktäpni tügitimän. Momamğu meni älläy kšridu tehi, çoŋ apam bilän işläp, çoŋ bolğinimni bir ispatlap bärmisäm» degän hiyalğa berilip, içimdä ränҗip qoyimän momamğa.
Şundaq qilip, on bäş jil bir däqiqä yenidin ayrimay, hätta bir-ikki jil burunla toy-tškünlärgimu ägäştürüp ketidiğan ärkisini momam qiymay, çoŋ qiziniŋ šyigä uzatmaq boldi. Akamlar meni zaŋliq qilip «momisiniŋ quyruği» däp teriktürätti. Mänmu җenim momam birazla kšzümdin neri bolsa, izdäp bağ-varanni aylinip, hoşnilarniŋ šylirigä kirip çiqattim. Turupla barğum yoq, lekin dukanda işläş degän şerin hiyal šzigä tartip turidu. Ahiri momamniŋ bärgän mäslihätlirini zäŋ qoyup tiŋşap, täyyarlap bärgän haltisini maşiniğa salduqtä, akam ikkimiz yolğa atlanduq. Üstümgä kiygän kšynigimgiçä momamniŋ kšrsätmisi:
– Ävu qetim tikip bärgän tegi kšk, julğun çeçäklik çit kšynigiŋni kiy yolğa, kün qaynavatidu, issip ketisän. Çit degän salqin. Özäŋgä pakizä bol, balam. Qiz bala degän härdayim taza jürüşi keräk. Zatliriŋni çeçivätmä, iditliq qilip rätlä. Kirläşkän kiyimliriŋni jiğmay, därhal juy. Çeçiŋni vaqtida tarap šrüvalğin… Äytävir, momamniŋ mäslihiti tügär ämäs.
Şu vaqitta «nemançä täkrarlaydekinä» däp šzämçä kayiğandim, amma җenim momamniŋ şu mäslihätliri maŋa bir šmür däris bolup, hayatimda näqädär muhimliğini vaqit ispatlap bärdi.
Maşininiŋ qarisi jütkiçä qolini şiltip qalğan momamdin jiraqlaş eğir tägdi. Tuqqan anam bolğan bilän, meniŋ häqiqiy anam moşu momam. Anamniŋ nekadin täliyi bolmay jutiğa qaytip kälgän kündin tartip, meni qoyniğa selip baqqan momam alahidä insan. Qiziniŋ ikkinçi rät bähtini sinap kšrüş istigini aŋliğan momam, meni šzi bilän elip qelip çoŋ qilğan. Biraq «apa» däp çaqirişimğa ästaidil qarşi boptu, «anisi tirik, undaq küpürlük işqa barmaymän. Çoŋ bolğanda «ketimän apamğa» desä šzi bilär, biraq birsi šgäylisä jürigim çidimaydu. Özäm bilän qalsun» – däp tumşuqluqqa çoqturmay çoŋ qilğan ğämgüzarimni mänzilgä yätmäyla seğinişqa başlidim. Akam bilän yenip ketäymu, – däp oylap qoyimän, amma çoŋ apamniŋ zaŋliq qilişi turğan gäp.
– İkki häptigiçä qariğoҗaŋni qoyuvätmä yänä. Momamni seğindim däp, domsiyip jürsäŋ bolmaydu. Saŋa işäş qilivatqan üçün yenimğa çaqirdim. Andin bazardin mäktäpkä kiyidiğan zamaniviy kiyimlärni elip berimän. Momaŋğimu soğa alisän, šzäŋ işläp tapqan ahçini häşläşni ügän,– degini qulaq tüvidä.
Kündä degidäk momam bilän telefon arqiliq hävärlişimän, dukanniŋ işliriğa helä üginip qaldim. Däsläp heridarlardin uyulup, hoduqqinim bolmisa, keyin işniŋ epini elivaldim. Һärikätlirim tezlişip, käypiyatim kštirilip qaldi. Çoŋ apam meni mahtap ketidu, «qoluŋ yenikkän seniŋ, sodam qaynap kätti. İkki häptilik komandirovkaŋni uzartayli. Tätil ayaqlaşqiçä işlä. Momaŋnimu äkivalayli bizniŋ šygä» degän gepi maŋa maydäk yaqti. Oyumda momamğa dukanni kšrsitip, puhta işlävatqinimğa bir mahtinip, puğanimdin çiqqiçä ärkiläveliş. Şundaq gäp-sšz bilän bolup, käçniŋ kirginini säzmäymiz çoŋ apam ikkilän.
Kälgän tovarni sanap täkçilärgä tizivatqan çoŋ apam heridarlarğa soda qilişni maŋa qoyup bärdi. Һätta çüşlük tamiğimizni içişkä vaqtimiz bolmay, qizğin işlävatimiz. Kirip çiqivatqan adämlärniŋ hahişini orunlap, kšŋlidin çiqişqa tirişimiz, degän närsisini kšrsitip, yaqturmisa huş çiray bilän orniğa qoyimiz. Çoŋ apam ügätkändäk külümsiräp turup işlävatimän. «Sämimiy bolsaŋ, heridarlarni šzäŋgä tartisän, eçilip-yeyilip soda qilsaŋ, ular häm qapçuqlirini eçip, pullirini bemalal häşläydu» degän çoŋ apamniŋ qaidisi kšŋlümdä saqlaqliq.
Maŋa bir bolaq tamaka beriŋ, – dedi qara kšzäynäk kiygän kişi.
Uniŋ izdigän tamakisini tepip qoliğa bärdimdä:
– İkki yüz ällik täŋgä, – dedim maŋa pütün ikki miŋ täŋgilikni uzatqan adämgä külümsiräp:
– Mayda pul aziraqti, män hazir, – dedimdä, täkçiniŋ arqisida iş bilän bänt çoŋ apamğa muraҗiät qildim.
– Bügün nemä bolğan adämlärgä, hämmisi ätigändinla pütün ahça äkirişivatidu. Şuniŋğa qariğanda, pensiya tarqatqan ohşimamdu. Yançuğini ahturğaç bizniŋ yenimizğa çiqqan çoŋ apamniŋ üni kesilgändäk tuyuldi maŋa. Etivar qilmidim, kassida bar mayda pulni sanap heliqi adämgä sundum. Çoŋ apamni kšrüp birhil hoduqup qalğan u, şu arida män bärgän ahça arisidin ällik täŋgini çüşirip qoydi. Orun alğan qolaysiz ähval meni häm mäŋdätti, dügläp berip üstälniŋ putiğa tirilip qalğan tiyinni aldiraşliqta yärdin elip sunsam, heliqi adäm yoq. Çüşänmäslik bilän çoŋ apamğa baqtim.
– İnsapsiz! – çoŋ apamniŋ käskin çiqqan avazi çšçütti. Şu tap uniŋ kšzliri ğäzäpkä tolup, üzi qizirip kätkän edi.
– Uyatsiz! Ällik täŋgilik insavi yoq nemä! Moşundaq päslärmu är hesaplinida. Alla bärgän bähtini elivätkän tiymiğiçelik kšrmigän nakäs. Tovva, meniŋ dukinimğa kirip qalğinini qara. Ändi kirsä, ävu çeläktiki juyundini üstigä quyuvät, җumu, – çoŋ apamniŋ aççiğa besilar ämäs.
– Çoŋ apa, nemä boldi? Bu kişini tonamsiz? Sizgä bir yamanliq qilğanmu bu adäm?
Meniŋ soallirim boşluqqa siŋdi. Çoŋ apam bolsa, kšzliridin tamçiğan yaşlarni sürtüp avarä. Meniŋ jürigim düpüldäp, ayaq-qolumğa titiräk olaşti. Bu adäm çoŋ apamni intayin qattiq ränҗitiptudä.
– Bu kim bilämsän? Sän nädin bilisän biraq!? – soaliğa šzi җavap bärdi u aldiraş.
İkki mürämni çiqirip «yaq, tonumidim» işarisini bildürdim.
– Kimligini eytsam, momaŋğa demä maqulmu? Momaŋ bilsä, seni ikkinçi heç yaqqa ävätmäydu.
Çoŋ apamniŋ avazidin birär zšrür närsä eytidiğinini säzdimdä:
– Vädä berimän, eytmaymän heçkimgä,– dedim hoduqup. Jürigim änsiz soquşni davam ätti.
– Bu seniŋ dadaŋ! Seniŋdin baş tartqan, šlük-tirikligiŋgä tükärgän, moşu kämgiçä birär rät seniŋdin hävär almiğan insapsiz dadaŋ! Vay, Hudayim, tovva, monu uçrişişni qara, altun qozam meniŋ, – deginiçä, çoŋ apam meni mäkkäm quçaqlavaldi. Kšzliridin tškülgän yaşliri meniŋ mäŋizlirimgä tamçimaqta. Män bolsam, goya put-qolum tirişip qalğandäk, tenimdiki birmu bulҗuŋum härikätkä kälmäy turmaqtimän. Jürigimni birsi suğirip taşliğandäk, içimdiki boşluq jiğlaşqimu yar bärmidi. Meyämdä «dadaŋ, dadaŋ, dadaŋ» degän sšz täkrarlinip, sirtiğa aŋlinivatqandäk tuyulatti. Hiyal deŋiziğa çšktüm:
— Dadam?!
Demim içimgä çüşti. Dadam bolğini qandaq?! Yaq, män hiyalimda näççä rät täsävvur qilğan dadam tamamän başqiçä, u jiraqta işläydu, andin meni izdäp kelidu, şunçä uzaq yoqap kätkinini çüşändüridu, mehrivanliq bilän beşimni siypaydu. Ändiçu, çoŋ apamniŋ açqan siri meniŋ dilimda quyuntaz hasil qildi. Bu qandaq bolğini? Dadilarmu šz balisini tonumamdu?! Jürigi säzmämdu?! Biraq meniŋmu jürigim säzmidiğu, yat birlirigä muamilä qilğandäkla boldum. Demäk, kinolarda kšrsitidiğan, bir šmür kšrüşmisimu ata-bala arisida bolidiğan jipsiz bağlinişi yoq gäp. Däl moşu çağ šzämniŋ çoŋ bolğinimni säzdim, çünki jumran qälbimgä täkkän satqunluq oqi meniŋ şerin armanlirimniŋ ham hiyal ekänligini kšrsätti. Meniŋ tiŋirqap turup qalğinimni kšrgän çoŋ apam momamğa eytmasliğim häqqidä vädämni yänä bir rät täkrarlattidä, šzämgä bälgüsiz bolğan šmürbayanimni jiğa arilaş eytip bärdi.
– Apaŋ qaytip kälgän çağda, sän tehi bovaq ediŋ, bir yaştin aşqan vaqtiŋ, hatalaşmisam. Aҗrişiş räsmiyätlirini štäş üçün sotqa apaŋ ikkimiz barduq. Senimu elivalduq. Momaŋğa eytmiduq, çünki momaŋ seni bu ailigä zadi kšrsätküsi yoq edi. Silärnimu izdigän heçkim bolmidi. Ahir sot qarar çiqirip, aliment kesip bärdi. Talağa çiqiştuq, dada bolğuçi saŋa qarap qoyğini yoq. Tämtiläp meŋip qalğan çağliriŋ edi, sän meniŋ qolumda, apaŋ bilän bu adäm ikkisi käskin avazda bir nemä häqqidä sšzlişivatatti. Bir çağ sän qolumdin julunup şular täräpkä qarap maŋdiŋ, män arqaŋdin jügridim. Däl şuniŋ aldiğa tämtiläp yättiŋdä, putlişip jiqildiŋ. İkki qolini yançuğiğa selip turğan adäm şu peti turivärdi. Yatniŋ balisinimu jiqilsa, kštirivalidiğu, u bolsa, egilmidi. Män seni yärdin kštirip aldimdä, äriksiz aqqan yaşlirimğa egä bolalmay, kšzüm kšrgän qatalliqqa çidalmay neri kättim. Bu kişi şu yärdila «balamdin vaz käçtim, aliment tšlimäymän» däp qolhät yezip bärdi. Ahirqi kšrginiŋ şu seniŋ «dadaŋni». Һazir uyalmay ahçisini kütüp turğinini qara. Seniğu tonumişi turğan gäp, meni kšrüp qaçti dukandin. Aldida turğan šziniŋ puştikänligini säzdi dämsän bu adämtählitni. Һä-ä-äy, insanniŋ viҗdani bolmisa… Çoŋ apam yaşlirini äynäk täkçilärni sürtidiğan däsmalğila sürtti. Şu tap uniŋ qälbi tit-tit bolup, jürigini štmüş yarisi kšydürgidäk eçişturmaqta edi. Çoŋ apamni ayap kättim, uni bäzläş üçün başlirini silidim. Şu mähäl oŋ aliqinimda bir närsä barliğini säzdim. Öz šmrümniŋ män bilmigän sähipiliridin vaqip boluş davamida tügülgän muştumni ändila boşatqan çeğim, tärligän aliqinimda mšr bolup iz qaldurğan bayiqi ällik täŋgini bayqidim. Bu qandaq bolğini, artuq ahçini toluq qayturmaptimän, demäk, män dada bolğuçi kişigä qärizmu?! Momamniŋ eytişiçä, artuq pulni durus qayturmisaŋ, birävniŋ risqisini yegän bolisän, ahirättä soraqqa elinisän. Häp, monu işni. Mäyli, bu ähval täsadipi boldi, amma bu ällik täŋgini bu šmürdä yänä uçrişip qalsaq, u kişigä çoqum berivetimän, degän yeşimgä käldimdä, asta yançuğumğa yoşurdum. Ällik täŋgä bilän billä, yaş beşimğa çaqmaq bolup çüşkän muräkkäp täğdirimni yoşurdum, çünki heridarlarğa huş külüp, mulayim alaqä kiliş keräk…
Bu kütülmigän uçrişiş meniŋ kšŋlümdä yeqimsiz täsirat qaldurdi, kšp oylandim. Pärzäntni tepipla qoyup, heçqandaq җavapkärlikni šz boyniğa almiğan insanlarğa nemä degini bolidu?! Şu çağda pärzänt oyunçuqmu, tirik җandin «vaz käçtim» deyişniŋ šzi dähşätqu. Һoylaŋda aşqan-taşqanni yäp, qaravul bolup hizmitini atqurğan iştiŋdin ayrilsaŋ, helä zaman çivin jutuvalğandäk jürisän. Һätta küçük vä aslanlarni işäşlik adämlärgä tarqitip, ulardin hävär elip turisän. Özäŋniŋ bir bšligiŋ, täkrariŋ bolğan pärzändiŋni taşlaş şu qädär asanmu?! Pärzändidin vaz käçkän ata-anilar keçiliri qandaqmu hatirҗäm uhlar? Män bu soallarğa җavap tapalmaymän, çünki addiy bändä tüz yoldin teyip ketiş hislitigä egä. Adämlärniŋ iş-härikiti viҗdaniniŋ bar- yoqluği bilän šlçinidu. Taş jüräk insanlarda viҗdan bolmaydu tayliq. Ular šzlirini haman aqlaydu, hatani başqilardin izdäydu. Һeç ikkilänmäy šz pärzändidin vaz käçkän insan başqilarğa yahşiliq qilarmu?! Kim bilsun, heçkimni äyipligim yoq, härkimniŋ gunasiğa soraq bar. Nemila bolsa, män tamakidin aşqan artuq pulni saqlap qoyimän. Dinimizdimu, җämiyitimizdimu tapqan pärzäntni beqip qatarğa qoşuş ata-aniğa qäriz vä päriz uqumi bar. Şu çağda kim-kimgä qäriz boldi?!

Bälüşüş

Javap qalduruŋ