Mätbuatta ağinämniŋmu izi qaldi

0
1 141 ret oqıldı

1955-jil. Küz päsli. Tarihiy vätinimizdin ata-animiz bilän kindik qenimiz tškülgän Almuta vilayitiniŋ Ämgäkçiqazaq nahiyäsigä qaraşliq Yeŋişär yezisiğa kšçüp kälduq. Yezidiki rus-qazaq mäktiviniŋ 6- sinipiğa qobul qilindim. U yaqta uyğurçä bäş sinipni tamamliğan edim. Ätrapimizda päqät uyğurlar bolğanliqtin, ana tildin başqisiğa ähmiyät bärmigän ekänmän. Rusçä mäyliğu, qazaqçinimu bilmäymän. Çünki, biz šskän yärdä qazaq qerindaşlarmu yoq edi. Şuŋlaşqimu, däsläpki jilliri meniŋ üçün nahayiti eğir sinaq boldi. Dayim «hata däp qoyimänmekin» däp, gäp-sšzlirimmu tartilişqa başlidi. U yaqtin kälgän tonuş-bilişlirimniŋ gayi birliri: «Nemä boldiŋuy? Ğoҗamniŋ sšzmäl, şoh balisi kekäç bopla qaptiğu?! däp külätti. Sinip rähbirimiz Patima Äbeuova: «Yeŋi sinipdişiŋlar çät äldin kälgänliktin, silärniŋ yardimiŋlarğa muhtaҗ. Mümkin bolsa, yardimiŋlarni kšrsitiŋlar» däp siniptiki balilar bilän täpsiliy tonuşturup çiqti. Ärkin Sopiev bilän Belor Hireeva – sinipniŋ älaçiliri ekän. Andin meni çuği kiçik, bir putiniŋ nakaliğiğa qarimay, dayim tetik jüridiğan Ärkin bilän bir partiğa oltarğuzdi. Gäp-sšzliridin uniŋ intayin zeräk bala ekänligini çüşändim. U maŋa qolini sozup: «Äkä qoluŋni, ağinilärdin bolayli», dedi. Uniŋ šzini salmaqliq, çoŋlardäk salapätlik vä mädäniyätlik tutuşi dilimni birdinla mäptun qildi. İkkimiz az vaqit içidila huddi kona tonuşlardäk içäkişip kättuq. U tarihiy Vätinimiz häqqidä nurğun närsilärni bilgüsi kelätti. Män bilginimni zerikmäy sšzläp berättim. Özämmu uniŋdin Qazaqstan häqqidä kšp närsilärni bilivaldim. Bir jildin keyin biz Yeŋişärdin 3 çaqirim ariliqqa җaylaşqan Avat yezisiğa kšçüp barduq. Meniŋ ağinäm şu yezida turatti. İkkimiz boş vaqit tapsaqla, bir-birimizni izdäydiğan bolduq. Öy içidiki işlarni billä qilğaç, zerikmäy paraŋ salimiz. U intayin millätpärvär jigit edi. «Adaş, sän uyğur elidin kälgänliktin, tilimizni ravan bilisän. Rastimni eytsam, bäzi sšzliriŋni gayida çüşänmäy qalimän. Һär halda, män saŋa qarap häväslinimän. Biz bolsaq, ana tilimizni üzä yaki turmuştiki «bardi-käldi» ähvallarni çüşändüräläydiğan däriҗidila bilimiz» dätti.
Şundaqla u meni zaŋliq qilğan sinipdaşlirimizniŋ gäplirigä ähmiyät bärmäsligimni, başqa tilni ämäs, bälki ana tilini bilmigänlärni şaŋho qiliş keräkligini eytatti. «Bu duniyada äŋ uluq – Alla, andin keyin – Ana. Mana şu uluq zat – aniniŋ süti bilän siŋgän tilini bilmigän, uni qädirlimigän adämniŋ sšzlirigä uyulup yaki ularniŋ çaq-çaqliriğa hapa boluş – ahmaqliq» dätti.
U vaqitlarda Qazaqstanda uyğur tilida gezit-jurnal çiqmatti. Ädäbiy-bädiiy kitaplarmu yoqniŋ ornida edi. Ärkin bolsa, kitap oquşni yahşi kšrätti. Qazaqçä vä rusçä kitaplarni kšp oquydiğan. Keyin «Kommunizm tuği» geziti çiqişqa başlidi. Uyğur oqurmänliriniŋ u vaqittiki hoşalliğini til bilän eytip yätküzgüsiz, älvättä. Bir küni ağinäm qäğäzni qattiq quçağlap, vaqiriğan peti ikki çaqliq harvu qoşulğan eşigini çapturup yetip käldi:
– «Adaş, huş hävär! Äkä huş hävärligiŋni, bolmisa, eytmaymän!»
– «Aysultanni» bärdim saŋa! Eyt tez, nemä boldi?» – dedim.
«Aysultan» Vätändin elip kälgän uyğur yeziğidiki on ikki kitapniŋ biri, yänä kelip Ärkinniŋ sšyümlük äsäri edi. Boş vaqitlarda ularni ağinämgä šzäm oqup berättim. U keçä-kündüz tiŋşap zerikmätti. Keyin Ärkin uyğur yeziğini ügitişimni iltimas qilğan edi. Qisqisi, män uniŋ “muällimi” boldum. «Şagirtim» tirişip, tez arida yeŋi yeziqni üginivaldi. Mändiki barliq kitaplarni oqup çiqti. Çüşänmigän sšzliriniŋ mänasini sorap, yezivalidiğan. Bäzi-bir sšzlärniŋ mänasini çüşändürälmäy qiynalsam, «Adaş, birinçi siniptin ana tilimizda bilim alğan sän – meniŋ üçün professordinmu artuqsän!» däp ketidiğan. Şundaq qilip, ağinämniŋ huş häviri, qolidiki bir parçä qäğizi – ana tilimizda yoruq kšrgän «Kommunizm tuği» gezitiniŋ däsläpki sani ekän. Hoşalliğimizdin uni kšzlirimizgä sürtüp kättuq. U vaqitlarda ihtisadiy qiyinçiliq helila bilinätti, biraq şuniŋğa qarimay, uyğur geziti härbir šydä bolidiğan.
Ärkin maŋa qazaqçä, rusçä sšzläşni ügätti. Biz bir partida oltirip, oninçi sinipni tamamliduq. U җismaniy täripidin aҗiz bolğini bilän, härqandaq bäquvät adämniŋ qolidin kälmäydiğan işlarni qilalatti. Tätil künliri yağaşçiliq qilip, üstäl, orunduq vä җoza ohşaş җihazniŋ uşşaq-çüşäk türini ustilardin kam yasimatti. Ötkän äsirniŋ atmişinçi jilliri adämlär soqma tam šylärdin yağaç, hiştin šylärni selip, kšçüşkä başlidi. Şu çağda ağinämniŋ hüniri uniŋğa biraz äsqatti.
Oninçi sinipni tamamliğandin keyin Ärkin buhgalterliq kursta tähsil kšrüp, oqup, Avat quş fabrikisiğa hesapçi bolup orunlaşti. Jutum, hälqim desä, җenini berişkä täyyar, sehi җan edi. Ärkinniŋ yänä bir – alahilidigi, u intayin mehrivan bolidiğan. Jitim-yesir, yoqsullarğa qolidin kälgän yardimini ayimaydiğan. Bir küni mälimizdä bir tal oğli bar yalğuz kişi qaytiş boldi. Musibät bolğan šydä yättä näzir berilgändin keyin heliqi balini, heçbir tuqqançiliğiniŋ yoqluğiğa qarimay, šyigä äkivaldi. 11 yaşliq oğulni šziniŋ bäş pärzändidin kam kšrmäy šsärdi. Bala keyin militsiya mäktividä oqup, elimizgä adil hizmät qildi. Polkovnik unvaniğa erişti.
Gezitni qolidin çüşärmäydiğan Ärkin maqalä yezişni yaqturidiğan. «Häp, ana tilimda oquğan bolsam, gezitqa maqalä yazattimdä» dätti u. Bir küni ikkimiz paraŋ selip olturattuq, u: «Gezitqa maqalä yezip kšrmäymizmu?» dedi. Män: «Kšräyli. Biraq, bizniŋ yazğinimizni gezitqa basarmu?» dedim. İkkimiz «tavakäl» däp quş fabrikisida işlävatqan bir ilğar quşçi qiz häqqidä maqalä yezip, astiğa «Ä.Sopiev vä Ş.Ärşidinov, Avat yezisi» däp imza qoyduq. Kütmigän yärdin maqalimiz gezitta yoruq kšrdi. U vaqittiki hoşalliğimizni til bilän eytip yätküzgüsiz. Mana şuniŋdin keyin ikkimiz maqalä yezişqa җiddiy kirişip kättuq. Bekar bolsaqla, maqalä yazimiz. Bu štkän äsirniŋ yätmişinçi jilliri edi. Biz Uluq Vätän uruşiniŋ iştrakçiliri, arqa säp veteranliri, ämgäk ilğarliri häqqidä vä başqimu mavzularğa maqalilarni yazivärduq. Hätlirimizni gayida poçta arqiliq ävitimiz, gayida apirip berimiz. Şundaq qilip, gezittiki jurnalistlarniŋ barliği bilän tonuşup, çiqişip kättuq. U vaqitlarda gezitta asasän yazğuçi, şairlar işlätti. Ularniŋ gäplirini tiŋşisaŋ, tiŋşiğuŋ kelätti. Öygä qaytqanda Ärkin ikkimiz alğan täsiratlirimiz bilän bšlüşättuq. «Redaktsiya – päqätla adämniŋ yahşiliri jiğilğan җaykän» dättuq. Aka, ağinä, inilirimizni seğinip, ikki parçä yezilğan maqalimizni banä qilip, yänä barattuq. Rohiy ozuq elip qaytattuq. Keyin biz rus tilidimu maqallilarni yezişqa başliduq. Ularni Ämgäkçiqazaq nahiyälik «Plamya truda», Almuta vilayätlik «Ogni Alatau» gezitlirigä ävättuq. Azdu-tola qäläm häqqi alimiz. «Plamya truda» gezitiniŋ 50 jilliq tävälludida här ikkilimiz nahiyälik partiya komitetiniŋ Täşäkkürnamisini elişqa muyässär bolduq. Şuniŋğa qarap Ärkin: «Adaş, «Kommunizm tuğiniŋ» 50 jilliğiğiçä qälimimiz helila štkürlişip qalidiğan ohşaydu» dätti.
Käspiy jurnalist bolmisimu, jurnalist käbi izdinip, maqalilarni yazidiğan Ärkinniŋ Uluq Vätän uruşida ärlik kšrsitip, җenini Vätän üçün qurvan qilğan jutdişimiz Şämil Һämraevniŋ qährimanliği häqqidä mälumatlarni toplap, ularni nahiyä, vilayät, җumhuriyät, hätta Moskvağiçä yezip, tonutup, ispatlişi nätiҗisidä yezidiki çoŋ koçiniŋ biri hayati yap-yaş qiyilğan jigitniŋ ismi bilän ataldi. Ärkin qatilniŋ qolidin qaza bolğan jutimizniŋ däsläpki ustazi Abdumeҗit Yüsüp oğliniŋ ismini äbädiyläştürüş yolidimu kšp küç çiqardi.
Mana moşundaq äҗayip sehi qälb egisi Ärkin muştiri toplaş vaqitliridimu šzini ayimay işläydiğan. Öymu-šy meŋip jürüp, härbir uyğurniŋ ana tilimizdiki gezitlarğa muştiri boluşiniŋ lazimliğini җekätti. Äpsus, Ärkingä šzi arman qilğan gezitimizniŋ tävälludini kšrüş nesip bolmidi. Biraq, u häm šyidimu, häm taladimu yahşi adäm bolup qelişni bildi. Räpiqisi Güli bilän altä pärzänt sšyüp, ularni җämiyätkä layiq insanlardin qilip çoŋ yetildürdi. Ägär hayat bolsa, bu künlärdä äjayip insan Ärkin Sopiev 80 yaşqa tolatti. Mümkin štkür qälimi bilän talay-talay esil maqalilarni yazar edi…

Şeripҗan haҗim Buzurğoҗaoğli.

(Sürät muällipniŋ arhividin elindi).
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ