«Qutadğu bilikniŋ» Pärğanä nushisiniŋ yeŋi näşri

0
115 ret oqıldı

Yüsüp Has Һaҗipniŋ tuğulğininiŋ 1000 jilliğiğa dair

2015-jili ataqliq türkiyşunas, alim, Ankaradiki Gazi universitetiniŋ professori, mäzkür universitet yenidiki Türkiyşunasliq ilmiy-ämäliy märkiziniŋ mudiri, Abdurehim Ötkür iҗadiyiti boyiçä doktorluq dissertatsiya yezip, ikki tomluq kitap näşir qilğan alimä, hälqimizniŋ sämimiy dosti Һülya Kasapoğlu-Çengelniŋ täklivi bilän A. Ötkür vä M. Osmanlarğa beğişlanğan häliqara ilmiy konferentsiyagä ataqliq şair vä alim Almasbäg bilän qatnişişqa muyässär bolduq. Bu konferentsiyagä Ürümçidin Mirsultan Osman akimu kälgän edi. Şu vaqitta u šzi 2013-jili toluqlap näşir qilğan «Qutadğu bilikniŋ» Pärğanä nushisini maŋa soğa qilğan. Yüsüp Has Һaҗip tävälludiniŋ miŋ jilliği munasiviti bilän bu näşirni gezithanlarğa qisqiçä tonuşturup štüşni toğra kšrdüm.
Mälumki, «Qutadğu bilikniŋ» hazirğiçä tepilğan üç nushisi mälum. Äŋ däsläp tepilğan nusha hazirqi Avğanstanniŋ Һirat şähiridä 1439-jili Һäsän Qara Sayil Şäms täripidin uyğur yeziğida kšçirilgän. Bu nusha namälum bir vaqitta Һirattin Türkiyäniŋ Tokat şähirigä, 1474-jili bolsa, Stambulğa kältürülgän. 1796-jili Avstriyalik İ. Һammer-Purgştal uni bir kitappuruştin setivelip, Venadiki Padişah kitaphanisiğa bärgän. Һazir moşu kitaphanida saqlanmaqta. Şuŋlaşqa bu nusha “Vena nushisi” däp atilidu. Bäzidä kšçürülgän җayiğa bağliq “Һirat nushisi” däpmu atilidu. Bäzi alimlarniŋ pikriçä, bu nushiniŋ tilida şu dävirlärdä Һiratta yaşiğan uyğurlarniŋ til alahilikliri mälum däriҗidä äkis ättürülgän. Bu yärdä, biz, «Qutadğu bilikniŋ» mäzkür nushisi kšçirilip, ikki jildin keyin (1441-jili) büyük şair Älişer Navaiyniŋ duniyağa kälgänligini alahidä täkitläp štüşni toğra kšrduq. Ägär bu nusha Tokat şähirigä elip ketilmigändä, Navai šziniŋ äҗdadiniŋ uluq äsäri bilän tonuşuş imkaniyitigä egä bolatti, däp päräz qiliş mümkin.
«Qutadğu bilikniŋ» äräp yeziğida kšçirilgän nushisi Qahirä şähiridiki Һidiv (hazirqi Qiral) kitaphanisidin uniŋ mudiri nemis alimi B. Morits täripidin tepilğan. Şuŋlaşqa u «Qahirä (bäzidä Misir) nushisi» däp atilidu. Bu ikki nushida äsärniŋ mätini toluq saqlanmiğan, bäzi bätliri yoqap kätkän.
«Qutadğu bilikniŋ» äŋ toluq nushisi «Pärğanä nushisi” (bäzidä “Namängän nushisi” däpmu atilidu) bolup hesaplinidu. Bu nushimu äräp yeziğida kšçirilgän. Uni başqurt alimi Zäki Välidi 1913-jili Nämängändä Muhämmädhaҗi İşan Laläräş degän bir kişiniŋ kitaphanisida kšrgän häm bu nusha toğrisida 1915-jili ilmiy näşirdä ähbarat bärgän. Biraq nemişkidu bu nushiğa qiziqiş şu vaqitta degändäk däriҗidä bolmay qalğan. 1898-jili Qahirä nushisini mähsus buyritip, kšçürmisini alğan ataqliq türkiyşunas V. V. Radlovniŋmu diqqät näzäridin sirt qelip qalğan. On jildin keyin bu nushini šzbäk alimi Fiträt Muhämmädhaҗi İşan Laläräştin elip, ilim ähligä tonuşturidu. Mäzkür nushiniŋ beşidiki vä ahiridiki bätliri yoqap kätkänliktin, uniŋ qaçan, qäyärdä vä kim täripidin kšçirilgänligi toğriliq mälumat yoq. «Qutadğu bilik» boyiçä äŋ җiddiy vä ünümlük tätqiqat elip barğan türkiyälik tatar alimi Reşit Rähmiti Arat vä başqa alimlar Pärğanä nushisiniŋ yeziliş usuliğa qarap, uniŋ aldinqi ikki nushiğa qariğanda helä burun yezilğan däp tähmin qilidu.
Mirsultan Osman näşirgä täyyarliğan bu nusha juquri poligrafiyalik süpättä 2000 tiraj bilän 726 bätlik kitap bolup yoruq kšrgän. U šziniŋ kiriş sšzidä XI äsirdä hšküm sürgän Qarahanilar vä Uyğur İdiqut dšlätliridä işlitilgän qedimiy uyğur tili fenetikiliq, grammatikiliq җähättin ohşaş bolup, päqät leksikiliq täripidin säl päriqlängän, däp qaraydu. Uniŋ pikriçä, bu päriqlär şu dšlätlärniŋ räsmiy dinliri – islam vä budda diniğa bağliq atalğular bilän munasivätlik. Şundaqla alim äsär tili bilän hazirqi uyğur tiliniŋ arisidiki sistemiliq harakterğa egä fonetikiliq ohşaşliqlarğa muhim faktlarni kältürüp, mundaq alahidiliklärgä bolupmu uyğur tiliniŋ qäşqär şevisi bilän hotän dialektiniŋ bevasitä varisliq qilğanliği häqqidä yazidu.
Juqurida atalğan üç qolyazmini šzara selişturup işläşniŋ qançilik mäşäqätlik iş ekänligini M. Osmanniŋ tšvändiki sšzliridin çüşängili bolidu: «Äsärni näşirgä täyyarlaşta Pärğanä nushisi asas qilindi. Pärğanä nushisiniŋ äŋ ahiridiki 6231-bäytkiçä bolğan ariliqta bu nushida yezilmay qalğan 131 bäyt asasän Qahirä nushisi vä bäzän R. R. Arat täyyarliğan tänqidiy mätin boyiçä toluqlandi. 6231-bäyttin keyin Qahirä nushisida yezilmay qalğan yaki šçüp kätkänliktin oquğili bolmiğan. Päqät Vena nushisidila kšrülgän yaki oçuq kšrgüli bolidiğan barliq bäytlär R. R. Arat täyyarliğan tänqidiy mätingä asaslanğan halda Vena nushisiniŋ imla alahidiligi boyiçä toluqlandi. Pärğanä nushisiğa toluqlanğan barliq bäytlär üçün ayrim-ayrim izah berildi».
Bu yärdä şuni qoşumçä qilip štüş keräkki, näşirdä Pärğanä nushisiniŋ imlasi bilän billä häm äräp yeziği şäklimu saqlanğan. M. Osman moşu äräp yeziğida mätinni toluq qayta işläp yezip çiqqan. Näşirniŋ barliq çiqimlirini «Älqut» šy-mülük täräqqiyat çäklik şirkitiniŋ mudiri Ğulam haҗi Sähärçi šz zimmisigä alğan. M. Osmanniŋ yezişiçä, bu märipätpärvär karhaniçi uyğur klassik ädäbiyatiniŋ nämunilik äsärlirini rätläp, näşir qiliş işliriğa ayanmay vä minnätsiz mäbläğ selip kelivatqan şähs ekän.
Mäzkür näşir uluq mutäpäkkürimizniŋ moşu jili nişinlinivatqan miŋ jilliğiğa bağliq juquri däriҗidiki täyyarliqlarniŋ birinçi basquçidiki işlarniŋ nätiҗisi edi. Bu häqtä kitapqa beğişlima yazğan ataqliq tilçi Arslan Abdulla mundaq däydu: «2019-yili uluq mutäpäkkür, yetük şair Yüsüp Has Һaҗipniŋ tuğulğiniğa miŋ yil bolidu. Bu qutluq künni uniŋ häqiqiy varisliriğa has bir salahiyät bilän yeŋi häm mol nätiҗilär arqiliq täbrikläş üçün, «Qutadğu bilikniŋ» mukämmäl mätinini vä üç hil kšçürülmä nushisini näşir qiliş, ularniŋ transkriptsiyasini häliqariliq šlçämgä layiqlaşturuş, «Qutadğu bilikni» balağät ilmi (ritorika, bädiiy nutuqniŋ stilistikisi – R. A.) vä tarihiy tilşunasliq boyiçä häqdadiğa yätküzüp tätqiq qiliş ilmiy hizmätlär muhim küntärtipigä kirgüzülüşi keräk». Demäk, bizniŋ alimlirimiz Yüsüp Has Һaҗipniŋ bu tävälludini šz däriҗisidä nişanlaş üçün täyyarliqlarni 2011-jildin (M. Osman kiriş sšziniŋ ahiriğa 1012-yil, 1-ayniŋ 31-küni, däp yazğan – R.A.), yäni säkkiz jil burun başliğan ekän.
Yadiŋlarda bolsa, 2009-jili bir top pidakar uyğur yaşliriniŋ küç çiqirişi bilän milliy mädäniyitimizniŋ җankšyäri Sadiqҗan aka Yunusovniŋ kirill yeziğida täyyarliğan «Qutadğu bilikniŋ» näzmiy yäşmisi näşir qilinip, tonuşturuluş märasimi Uyğur teatrida dağduğiliq uyuşturulğan edi. Biyilmu yänä şu Sadiqҗan akimiz kirill yeziğida täyyarliğan «Qutadğu bilikniŋ» näsriy yäşmisi җumhuriyätlik Uyğur etnomädäniyät märkizi Almuta şähärlik şšbisiniŋ hamiyliğida näşir qilindi.

Ruslan Arziev,
filologiya pänliriniŋ
namziti.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ