Soldat qaldi jiraqta…

0
35 ret oqıldı

Uluq Vätän uruşiniŋ tamamlanğiniğa 75 jil bolsimu, uniŋ җarahiti, zärdavi tehila saqaymidi. Veteranlarmu sanaqliqla qaldi. Lekin şu dähşätlik qirğindin qaytmiğan miŋliğan җäŋçilärniŋ ävlatliri ularni ta moşu küngiçä yad etip kelivatidu. Һätta bovilirini hayatida kšrüp baqmiğan nävrä-çävrilirimu ularniŋ ismini pähirliniş bilän tilğa alidu.
Moşu kündimu Rossiya vä Sabiq Keŋäş äskärliri azat qilğan Evropa älliridä qäbri tepilğanliğidin hävär tapsila, şu yärlärgä berip, säҗdä qilip, bir oçum topriğini jutiğa elip kelivatqanlarmu nurğun. Uyğur nahiyäsidiki yezilardimu uruşta şeyit bolğan jutdaşlarğa qoyulğan yadikarliqlar qäd kštirip turidu. Ularda yüzligän yaş şirğuran jigitlärniŋ ismi äbädiyläştürülgän. Bäzi aililärdin ata-bala bolup, 3 – 4 adämniŋ isim-şäripini oquğuniŋda içiŋ šrtilip ketidu. Yäni kelip, 19, 20, 21 yaşta, hayatiniŋ birmu ğunçisi eçilmay, ailä qurupmu ülgärmigän äzimätlär. Şuŋa çoŋlarniŋ “silär uruşni kšrmäy štsäŋlarkän” däp tiläydiğanimu bšhšddä ämäs.
…Bu qetim Çoŋ Aqsu yezisidiki Uluq Vätän uruşida şeyit bolğanlar hatirisigä ornitilğan yadikarliq aldiğa 200gä yeqin adäm jiğilip, gülçämbärlärni qoyuşti. Helä uzun süküt saqlap, kšz-yaş qilişti. Bu yadikarliq jilniŋ tšrt päslidä äşundaq güllärgä orilip ketidu. Bügünki matämmu şular җümlisidin.
Taşqa mšrdäk besilğan isimlar içidä uruq-tuqqan, qerindaş 7 җäŋçiniŋ ismi qatar yezilğan.
Tohtiqulov Abdi. 1905-jili tuğulğan. Voronejda qaza bolğan.
Tohtiqulov Nurahun 1910-jili tuğulğan. 1944-jili şeyit bolğan.
Tohtiqulov İmir 1912-jili tuğulğan.1944-jili Pol'şida qaza bolğan.
Bu aka-ukilardin keyin ularniŋ yeqin tuqqanliriniŋ isimliri qatar tiziliptu.
Kamilov Bavdun. 1914-jili tuğulğan. 1942-jili qaza bolğan.
Zaitov Abdulla. 1920-jili tuğulğan. 1944-jili şeyit bolğan.
Saitov İsmail. 1924-jili tuğulğan. 1943-jili šlgän.
İdrisov İsmail. 1922-jili tuğulğan…
Bayqiğinimizdäk, bular toğriliq toluq mälumat yoq. Päqät ikkisiniŋ süriti vä uruşqa kirgändä yazğan bir ikkidin hätliri saqlinip qalğan. Qalğini qara-hätlär.
Һä, u jilliri “Qara hätlär” vä “hävärsiz jütüp kätkän” degän uçurlar kälmigän šy qalmiğan edi. Şu jilliri arqa säptä qalğan qeri-çürä, hanim-qizlar bilän gšdäklär şu җudaliqlardin jüräkliri parä-parä bolsimu, keçä-kündüz tinim tapmay ämgäk qilip, ğalibiyätni yeqinlaşturuşqa tirişqanliğiğa tarih guva.
Tehi gšdäk çağlirida uluq şairimiz İliya Bähtiya qoşaq toqup, moşu jutniŋ adämliriniŋ kšŋlini kštärgini häqqidimu yahşi bilimiz. Keyiniräk şair bir şeirida
“Pütti uruş, pütti җäŋ,
Soldat qaldi jiraqta.
Qeri ana bearam
Kütär oğlin biraqta, – däp yazğan edi.
Ärlirini, balilirini anilirimiz ümüt üzmäy, šlginigä işänmäy ta hayatiniŋ ahiriğiçä kütkänligimu çoŋ ävlatqa yahşi mälum. Tarihiy mälumatlar boyiçä, Uluq Vätän uruşiğa Qazaqstandin 1 million 200 miŋ adäm qatnaşti. Ularniŋ 600 miŋi, yäni täŋ yerimi җäŋ mäydanlirida qaza boldi. Vätän üçün җenini qiyğanlarniŋ içidä çoŋaqsuluq 300gä yeqin yaş jigitlär bolğan edi.
Atalmiş hatirä käç, yäni märhumlarniŋ rohiğa beğişlanğan näzirdimu eçiniş, siğiniş vä seğinişqa tolğan yadnamilär eytildi. Käçkä riyasätçilik qilğan jut mštiväri, ustaz Karlin aka Bahavdinov uruş aqivätlirigä tohtilip, andin märhumlarniŋ qerindaşlirini, jutdaşlirini otturiğa täklip qildi. Jutdaş bolğaçqa, hämmisiniŋ tegi-tätini yaşlarğa tonuşturğini uçrişişniŋ ähmiyitini tehimu aşurdi.
Däsläp sšz alğan Sahidäm hädä Savutova. Yeşi 80din alqip qalsimu hatirisi roşän. U moşu märhumlarğa qerindaş җiyän bolup kelidu. Kiçigidä ularni kšrgän. Һär qaysiniŋ uruşqa qandaq atlanğinini yahşi bilidu. Sahidäm hädimiz “ Uyğur avazi” vä “İli vadisi” nahiyälik gezitlirida uzun jil hizmät qilğan hšrmätlik akimiz, käspiy jurnalist Qasim aka Mähsutovniŋ räpiqisi. Uniŋ tuğulğan küni 9-may bolidiğan. U küni bir top käsipdaşlar šyidä җäm bolattuq. Şu çağlarda Sahidäm hädä arida şum uruştin qaytmiğan qerindaşliriniŋ gepini qilip, quliğimizğa quyup jüridiğan. Bu qetimmu jiğilğan uruq-tuqqanlarğa şu märhumlar häqqidä täpsiliy hekayä qilip bärdi.
Andin sšz alğan ustaz vä şair Tohtasun Hoşniyazov, 24 yeşida uruşta qaza bolğan Zayitov Abdullamniŋ inisi Ähmätҗan Zayitov, jut mštivärliri Tavakäl Äysarov, Turdi Mähämätovlarmu jut vä jutdaşlar häqqidä tävrinip til qetişti.
Almutidin kälgän bir top, äsli moşu jutniŋ pärzäntliri bolğan härbiy pänlärniŋ doktori, istipadiki polkovnik Ärkin Adavutov, metsenat, tiҗarätçi Mirzähmät Һoşurov, Sahidäm hädiniŋ oğli Asimҗan Mähsütov, “Atamura” näşriyati uyğur redaktsiyasiniŋ başliği Malik Mähämdinovlar uşbu sovapliq işni qolğa alğan jut pärzäntlirigä yahşi izgü niyätlirini bildürüşti.
Hatirä käçtä jut šmlügi, birligi häqqidä tävrinip sšzligän Rahiläm Adavutovaniŋ pikrimu kšpçilik yadida uzaqqiçä saqlinip qalsa keräk. Jut ğemi bilän yaşavatqan yänä bir hädimiz Gülinur Һoşurovaniŋ äҗrigä, mehnitigä apirin eytmay mümkin ämäs. U ättäy Sankt-Peterburgqa berip, moşu kämgiçä qäbri namälum bolğan Tohtiqulov Nurahunniŋ derigini tepip käptu. Bügünki hatirä käçkä zogula bolğanlarniŋ birimu yänä şu. Şundaqla uruq-tuqqan, äl-jut ävladiniŋ beşini qoşqan Sahidäm Savutova, Ähmätҗan Zayitov, Tursunҗan İkriev, Nurahun Turdiqulovlarğa qerindaşliri täşäkkür eytişti.
Kelärgä Uluq Ğalibiyätkä 75 jil tolidu. Pütkül adämzatqa qayğu-häsrät elip kälgän bu şum apätniŋ qaytlanmasliği üçün bügünki ävlat uni ästä saqlişi vaҗip. Şuŋlaşqimu moşundaq tärbiyäviy ähmiyiti zor çarä-tädbirlärniŋ barliq jutlarda štüp turğini hop.
Män uruş häqqidä gäp çiqsila avar şairi Rasul Ğamzatovniŋ bir şeiridiki misralarni äsläymän. Keyin u nahşiğa aylinip, pütün duniyağa ammibap bolup kätti. Һelimu qädri çüşmidi. U nahşida uruştin qaytmiğan җäŋçilärni aqquşlarğa qiyas qilidu. Һä, u aqquşlarda şu märhumlarniŋ rohi birdäk җahanni aylinip uçup jüridu. Bu “ Silär bizniŋ untimaŋlar” degini bolsa keräk.

Ähmätҗan İSRAPİLOV.
Uyğur nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ