Bayseyitniŋ almisi

0
92 ret oqıldı

Raşidäm RÄҺMANOVA, 
«Uyğur avazi»

2017-jili maarttin başlap Ämgäkçiqazaq na­hi­yäsidä Evropiliq Keŋäş täripidin qollap-quvätläşkä egä bolğan «ODAQ – «Ämgäkçiqazaq nahiyäsiniŋ turaqliq ihtisadiy vä iҗtimaiy täräqqiyatiğa beğişlanğan Al'­yansi» layihisi ämälgä eşivatidu. U nahiyäniŋ ihtisadiy vä täbiiy resurslirini härtäräplimä paydiliniş üçün qolayliq mümkinçiliklärni yaritiş, uşşaq fermerlar bilän mähsulat yetiştürgüçi tiҗarätçilärni qollap-quvät­läş, ularniŋ tapavät kšzini yahşilaş, yeŋi iş orunlirini eçiş, bolupmu yaşlar vä ayallar üçün mikronesiyä vä başqimu imtiyaz-imkaniyätlärgä qol yätküzüşniŋ asan yolliridin paydilinişni ügitiş yšnilişliri boyiçä işlävatidu. Layihä dairisidä «Alma», «Danliq ziraätlär», «Kšktatlar» vä «Süt mähsulatliri» topliri qurulup, ularniŋ tärkivigä nahiyäniŋ җay-җayida paaliyät elip berivatqan dehanlar, işläpçiqiriş sahasiniŋ väkilliri, dšlät hizmitidiki hadimlar vä härhil hizmätlärni kšrsitidiğan mähkimilär bilän karhana hizmätçiliri kirgän. Һazir layihä dairisidä «Odaq» al'yansi quruluş aldida turidu. Uniŋ mähsiti – nahiyä dehanliriniŋ mähsulatini layiq bahada җumhuriyätlik vä häliqara bazarliriğa elip çiqiş, ularni qollap-quvätläş bolup tepilidu. Bayseyit yezisidiki «Mahmut» dehan egiligi – «Alma» topiğa kirgän egiliklärniŋ biri. Yeqinda biz uşbu yezida bolup, dehan egiliginiŋ paaliyiti bilän tonuştuq. Bizni egilikniŋ mudiri Ähmät Muhtärov qarşi elip, egilik paaliyiti bilän tonuşturdi:
– 2016-jildin beri ata käspimiz – bağvänçilik bilän şuğullinip kelivatimiz. Başta 10 gektar yärdä alma kšçitini tikip, pärviş qilduq. Keyin 3 gektar, andin yänä 8 gektar yärni setivelip, egiligimiz mäydanini käŋäyttuq. Һazir bağlirimiz mäydani 24 gektarğa yätti. Kona bağlirimizda kšçätlärniŋ ariliği 4 metr, rätlärniŋ ariliği 5 metr qilip tikilgän bolup, bir gektar bağda 500 kšçät pärviş qilduq. Amerikiliq bağvänçilik bilän şuğullinidiğan kompaniyalarniŋ täklivi bilän ularniŋ täҗribisini kšrüp, üginip käldim. Şularniŋ metodikisi bilän birnäççä kona bağniŋ orniğa intensivliq bağlarni bärpa qilduq. Bu yärdä kšçätlärniŋ ariliği 1 metr, rätlärniŋ ariliği 3,5 metrni täşkil qilip, barliği bolup 2857-3000 kšçät tikilgän. Çoŋ kšçätlärniŋ egizligi 3 metr. Rätlärniŋ ariliğiğa kün şoliliriniŋ çüşişigä heç qandaq tosalğuluq bolmaydu. Keyinki bağlirimizda bolsa, kšçätlärniŋ ariliği 0,5 metr, rätlärniŋ ariliği 3,5 metrni täşkil qilidu. Kšpinçä «Stolovka» yazliq alma sorti bolğan. Mälumki, uni uzaq saqlaşqa bolmaydu häm bazarğa yätkiçä süpitini yoqitip qoyidu. Şuŋlaşqimu biz bu bağdiki kšçätlärni elivetip, uniŋ orniğa qişliq «Star-berlis», «Kvintis», «Tvinti» vä başqimu sortluq alminiŋ kšçätlirini tiktuq. Däsläpki jilliri intensivliq bağlarniŋ gektaridin 7-9 tonna hosul alduq. Biyil bu kšrsätküç ikki hässä oşuq bolidu, däp ümüt qilivatimiz. Buniŋdin başqa aliça, abrikos, şaptula pärviş qilimiz. Başta šz mähsulatimizni šzimiz setip kšrduq. Bazarğa yätküzüş üçün transportmu setivalduq. İş җäriyanida çüşänginimiz, bağvän bağvänçiligini qilişi keräk ekän. Şuniŋ üçünmu, biz «Odaq» al'yansiniŋ tärkivigä kirduq. Al'yans yardimi bilän keläçäktä šzimizniŋ häm başqimu yärlik bağvänlärniŋ mähsulatini җumhuriyätlik vä häliqara bazarğa çiqirişni mähsät qilivatimiz, – däydu Ähmät aka sšhbätara.
Һä, Ähmät aka eytqinidäk, ailä mähsulatni başta šzliri bazarlarğa apirip satti. Һazir bolsa, tovarni egilik yenidiki qoymidin elip ketidiğan heridarliri kšpäymäktä. Soda här vaqitta härhil. Kšp ähvalda mähsulatniŋ süpitigä munasivätlik. Ändi hosulniŋ süpätlik boluşi äŋ aldi bilän hava rayiğa bağliq. Qişta qattiq soğ bolğanda däräqlär üşşüp ketişimu mümkin. Ätiyazda yamğur-yeşin kšp bolsa, alminiŋ çeçäkliri tškülüp ketidu. Bäzi-bir alma däräqliri bir jil mähsulat bärsä, yänä bir jili däm alidu. Bağlarni vaqitliq suğirişmu intayin muhim. Yaş kšçätlärni här häptidä suğiriş keräk. Çoŋ däräqlärni eyiğa bir rät suğirişqa bolidu. Nahiyä egilikliri D.Qonaev namidiki Çoŋ Almuta kanali arqiliq suğirilidu. Bäzi vaqitlarda karhana täripidinmu kamçiliqlarğa yol qoyulup, dehanlar su bilän täminlänmäy qalidu. Bu bolsa, däräqlärniŋ qurup ketişigä elip kelidu.
Kšpçilikni oylanduridiğan mäsililär maŋa yahşi tonuş. Şu säväptin biz, bağvänlär alimlarniŋ yardimigä muhtaҗ. «Odaq» layihäsi dairisidä štküzilidiğan seminarlarda biz yäl-yämiş vä kšktat kšçätlirini ağriq vä täbiiy pävquladdä ähvallardin saqlap qalidiğan hilmu-hil dora-därmäklärniŋ ähmiyiti vä ularni paydiliniş usulliri bilän tonuştuq, – däydu Ähmät Muhtärov.
«Mahmut» dehan egiligi – «Odaq» layihäsiniŋ qatnaşquçisila bolup qalmay, bälki täҗribä mäydaniğa aylandi. Mäsilän, biyil fevral' eyida layihäni orunliğuçi mähkimiliriniŋ biri – «Şäriq ayalliriniŋ häliqara ekologiyalik assotsiatsiyasi» җämiyätlik birläşmisi («ŞAHEA» ҖB) uyğunlaşturuş keŋişiniŋ räi­si Һurqiz İlieva vä Qazaq milliy agrarliq universitetiniŋ çoŋ oqutquçisi Birjan Rahımjanovniŋ rähbärligidä şu universitetniŋ bir top studentliri vä aspirantliri däl-däräqlärni durus putaş yollirini üginip kätti.
İyun'da bolsa, «Odaq» layihäsi bilän paaliyät jürgüzüvatqan Bšketov namidiki Qariğanda Dšlät universitetiniŋ oqutquçisi Jänibek Jartay başliğan bir top studentlar nahiyägä kelip, bir näççä dehan egilikliridä, җümlidin «Mahmutta» boldi. Ular layihä dairisidä bağlarni yavayi çšptin, ziyanliq haşarättin tazilaş üçün ämän šsümlügidin (polın') dora täyyarlap käptu. Ähmät akiniŋ eytişiçä, äzäldin uyğurlar bağni haşarätlärdin tazilaşta ämändin paydilanğan ekän. Şuni täkitläş keräkki, «ŞAHEA» ҖB vä Qariğanda universiteti arisida kelişim-şärt tüzülüp, šz-ara paaliyät jürgüzüş yolliri muhakimä qilindi. Mehmanlarniŋ eytişiçä, taza regionda pärviş qilinğan ekologiyaliq taza mähsulat qariğandiliq turğunlar üçün havadäk haҗät. Qariğanda – җumhuriyätniŋ barliq regionliriğa degidäk yol açidiğan şähär. Şuŋlaşqimu, pat yeqinda mäzkür şähärdä çoŋ soda-setiq märkizi eçilmaqçi. Uniŋ arqiliq ozuq-tülük җumhuriyätniŋ җay-җayliriğa taraydiğan bolidu. Kelişim boyiçä, Qariğanda vilayätlik hakimiyät täripidin ämgäkçiqazaqliq dehanlarğa şu märkäzdin soda-setiq orunliri bilän mähsulatlirini saqlaydiğan qoymilar berilidiğan bolidu.
Almuta vilayiti, bolupmu Ämgäkçiqazaq nahiyäsi – alma pärviş qiliş üçün intayin qolayliq klimatqa egä. Şuŋlaşqimu vilayät rähbärliri intensivliq alma bağliriniŋ mäydanini tšrt miŋ gektarğa yätküzüşni mähsät qilmaqta. Ämgäkçiqazaqliq bağvänlär uşbu mümkinçiliklärdin paydilinip, vaqit bilän hesaplaşmay ämgäk qilmaqta. Җümlidin, Ähmät Muhtärovmu šz mähsulati bilän päqät qazaqstanliqlarnila ämäs, çätällik istimalçilarniŋmu kšŋlidin çiqişni arman qilidu. U bağ mäydanlirini käŋäytiş bilän billä, mähsulatini saqlaydiğan qoyma saldi. Mähsus apparatniŋ yardimi bilän uniŋ içidiki temperatura nazarätkä elinğan. Nätiҗisidä qoymidiki almilar uzaqqiçä süpitini yoqatmaydu.
Ähmät Muhtärov Bayseyitta tuğulup, šsti. Räpiqisi Adalät hädä šy tirikçiligi bilän şuğullinip, nävrilärgä qaraydu. Ularniŋ ikki oğul vä bir qizi bar. Qizi Dinara šzi arman qilğan mutähässislikni egilisä, oğulliri atisiniŋ yoli bilän meŋip, bağvänçilik qilidu. Ähmät akiniŋ kiçik oğli Şahmurat dadisi bilän işläydu. Çoŋi Rişatniŋ bağliri bšläk. Kelinlirimu dayim yenida. Һosul jiğişturuş mävsümidä işçilarğa šzliri qarap, terilgän hosulni qobul qilip, qaçilaşqa yardäm beridu. Jillar štkänsiri – ävlatmu šsmäktä. Şu munasivätlik jildin-jilğa «Nävrilärgä» degän bağ mäydanlirimu käŋäymäktä. «Keläçäktä käspimni şular davamlaşturidu», däp ümüt qilidu Ähmät aka.
«Mahmut» dehan egiligi alma däräqlirini putaş, hosul jiğişturuş mävsümliridä işçilarni yallaydu. Täkitläş lazimki, ularniŋ nurğuni aҗizlar häm mümkinçiligi çäklängän insanlar.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ