Bepärva bolmayli

0
21 ret oqıldı

Yeqinda bir tonuşum WhatsApp arqiliq hayvanatlar beğida ikki yolvasniŋ bir ayalniŋ boyniğa esilip, uniŋ üz-kšzlirini yalavatqini äkis etilgän videorolik ävätiptu. Uniŋda mundaq mätin yezilğan: «Şveytsariyalik ayalniŋ šyidä ikki yolvas küçigini beqivatqinini aŋliğan Һškümät ularni šy egisidin elivelip, hayvanatlar beğiğa štküzivetiptu. Aridin yättä jil štkändin keyin ayal šzi kiçigidin asriğan yolvaslirini kšrüş üçün hayvanatlar beğiğa kälginidä, yolvaslar šzlirini beqip-asriğan ayalni birdin tonup, boyniğa esiliptu. Ayalniŋ yolvaslar bilän bolğan bu uçrişişini hayvanatlar beğini ziyarät qilğuçilarniŋ biri videoğa çüşirip, internetqa selivetiptu».

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

Һäqiqätän bäk täsirlik kšrünüş ekän. Һäҗäva, biz, insanlar, moşu tilsiz җanivarlarçilik bir-birimizgä mehrivan boluşni bilmäymizä? Bu kšrünüş şähsän meni oylandurup qoydi. Yadimğa šz zamanisida-bir bovayniŋ nävrisigä häqiqät toğriliq eytqan näqili käldi:
– Һär adämniŋ içidä dayimla ikki yolvasniŋ šzara kürişi davam qilidu, – däptu bovay nävrisigä ätigänlik naşta üstidä. – Birinçi yolvas – šçmänlik, häsäthorluq, mänmänçilik, yalğançiliq ohşaş sälbiy hislätlär täräpdari. Һä, ikkinçi yolvas – iman-insap, pak muhäbbät, işänçä, ümüt, mehrivanliq, sahavätlik ohşaş iҗabiy hislätlär täräpdari.
– Bu küräştä qaysi yolvas ğalip çiqidu? – däp soraptu hayaҗanlanğan nävrisi.
– Qaysi yolvasni yahşi asrisaŋ, şu yeŋip çiqidu, – däp җavap beriptu bovay…
Demäk, ävu ayal šyidä ikki yolvas küçigini kiçigidin yahşi asriğaçqa, yolvaslarmu tärbiyä alğan ugisidin uçum bolup kätkinigä helä vaqit štsimu, ğoҗayiniğa kiçigidä ügängän mehrivanliqniŋ yarqin ülgisini kšrsitivatidu. Һä, biz,äqil-parasät egiliri – adämlär, äynä şu ävlat tärbiyäsidä tehiçila asqavatimiz. Balilirimiz juquridiki näqildä qäyt qilinğinidäk, ailidä pat-pat bolup turidiğan ğevät, šçmänlik, häsäthorluq, mänmänçilik, yalğançiliq käbi naşayin illätlärni kšrüp- aŋlap, şular täräpdari bolup çoŋ bolğaçqa, ularda mehrivanliq käbi aliy hislätlär päydin-päy šçüvatidu. Qisqisi, balilirimiz ugida nemini kšrsä, şuni qaytilavatidu. Ayrim ata-anilar «tärbiyini mäktäptä muällimlär berişi keräk», deyişidu. Yoğusi, tärbiyä däsläp ailidä şäkillinidu. Muällimlärmu şagirtliriğa «yaman boluŋlar», degän gäpni härgiz eytmaydu. Şundaq ekän, tärbiyini birinçi novättä, ailä egiliridin başlişimiz keräkmekin. Çünki mevä däriğidin neri çüşmäydu ämäsmu?! Moşu yärdä kšpçilik diqqitigä yänä bir rivayätni äslitip štküm kelidu.
Burun zamanda bir qeri bürküt tağ çoqqisini makanlaptu. Bu quş bir jili hayatida birinçi qetim üç җüҗä besip çiqiriptu. Җüҗiliriniŋ qaniti qetip, ugisidin uçup çiqidiğiniğa az qalğinida, bürküt üç balisini qanitiniŋ astiğa qisip, deŋizğa elip çiqiptu. Uçup kelivetip u çoŋ hayat yoliğa uçum bolğili turğan baliliridin ahirqi qetim sinaq elip, mundaq däptu:
– Män silärni «Qanatliqqa qaqturmay, tumşuqluqqa çoqturmay», beqip-qaqqinimni yahşi bilisilär. Ätä är yätkändin keyin, moşuniŋ җavavi süpitidä maŋa qandaq yahşiliq qilisilär?
Birinçisi däptu: «Җenim ana, seniŋ aq sütüŋni aqlaş üçün qolumdin kälgininiŋ hämmisini qilimän. Män seni šmürboyi qanitimniŋ astiğa elip jürimän. Duniyani arilitimän, äҗayip mšҗüzilik җaylarni kšridiğan bolisän». Şu çağda qeri bürküt beşini çayqap, qaniti astidiki balisini deŋizğa taşlavetiptu. Andin ikkinçi balisiğa burulip: «Sän nemä däysän?», däptu. U: «Җenim ana, män seni äl arilitip avarä qilmaymän. Duniyaniŋ barliq karamitini aldiŋğa äkelip berimän»-däptu. Bürküt yänä beşini çayqap, ikkinçi balisinimu deŋizğa taşlavetiptu. Üçinçi balisiğa, mundaq däptu: «Һä, sän qandaq yahşiliq qilmaqçisän?!». Şu çağda üçinçi oğli: «Җenim ana, yalğan qançä tatliq bolsimu, saŋa aççiq häqiqätni eytmasqa ilaҗim yoq. Maŋa qilğan yahşiliğiŋniŋ çetimu, çekimu yoq ekänligini, uni štäşkä pütkül hayatimni beğişlisammu yätmäydiğanliğini yahşi bilimän. Şundimu, meniŋ hayatim seni duniyani arilitişqimu, türlük-tümän karamätlärni aldiŋğa elip kelişkimu beğişlanmaydiğanliğini eytmaqçimän. Män seniŋ maŋa qilğan yahşiliqliriŋni šz balilirimğa qiliş üçün hayat käçüridiğan bolimän».
Qeri bürküt şu çağdila qanatlirini kerip çoŋqur näpäs alğaç: «Bizniŋ ävlat amanitini davamlaşturidiğan «Qiran», degän namğa layiq bolalaydiğan ävlatniŋ duniyağa kälginigä kšzüm ändi yätti», – degän ekän…
Därvaqä, Yaratquçi biz, insanlarğa, mähluqlarğa bärmigän äqil-oy bilän päm-parasätni bärgän. Şu äqil-oyni ävlat tärbiyisidä biz qandaq paydilinivatimiz? «Bala – bizniŋ keläçigimiz» desäk, şu keläçäkni qandaq täsävvur qilimiz? Ätiki kündä ävlat tärbiyisini suslaşturup qoymasliğimiz üçün,nemä qilişimiz keräk? Yaki bu mäsiligimu bepärva qarap, paŋşiŋ jüriverimizmu?
Altun uga. Äҗdatlirimiz šz ailisini äzäldin äynä şu tävärük därgahqa täqqasliğan. Qutluq šyniŋ šz egisi, tüvrügi, zeniti, çiriğini yandurğuçi ayal – nuraniy anilar edi. Eniğiraği, ata-ana. Şu ikkisi muqäddäs uginiŋ keläçäk varisliri – yaş ävlatni tärbiyiligändi. Yoruq duniyağa pärzändi kälgän kündin başlap, härbir ata-ana šz ävladini äqillik, päm-parasätlik, vijdanliq qilip yetildürüşni muqäddäs väzipisi däp bilätti.
«Adäm bolimän desäŋ, oqi», däp alim-yazğuçilarniŋ ünçidäk tizilğan misraliridiki äqil tamçilirini pärzäntliriniŋ diliğa siŋdürüşkä tirişatti. Balisini bšşükkä bšläp qoyup, älläy nahşisi bilän uhlitatti. Äs kirgändin başlap balisiğa kitap oqutup, şeir yadlitatti. Qähriman äҗdatliriniŋ ärligini ülgä qilip kšrsitätti. Ularni härvaq qädirläşni ügitätti.
Һä, hazirçu?! Zadi biz nägä ketip barimiz? Aram bärmäydiğan soallar… Һazir bir-birimizni tiŋşimaydiğan bolduq.Һämmimiz šzimizni äqillik çağlaydiğan täräpkä štüvalduq. Ayrim ziyalilirimiz bilän jigitbaşliri häm hanim-qizlirimizniŋ, märipätçilärniŋ «Pärzäntlirimizni uyğur mäktividä oqutayli! Uyğur tilida näşir qilinivatqan gezit-jurnallarğa yezilayli! Ana tilimizni untup qalmayli!», degän täşäbbusliriğa därhal ün qetişniŋ orniğa, ularniŋ nutqidin, meŋiş-turuşidin vä şuniŋğa ohşaş taşqi qiyapät-kšrünişidin husur tepip, mäsiliniŋ mahiyitigä çškmäyvatimiz. Özimizni šzimiz mäҗburlap härikät qiliştin başqa amalimiz qalmiğandäk tuyulidu , maŋa. Ägär šz ihtiyarimizğa qoyup berip, «Һämmä šzlügimizdin gezitqa yezilişimiz keräk, pärzäntlirimizni qaysi tilda oqutumiz desäk, šz ihtiyarimiz», däp paŋşiŋ jüriveridiğan bolsaq, bepärvaliq patqiğiğa tehimu patimiz. Undaq bolğini, bügünki kündä kšpçiligimiz mäniviy yeŋiliniştin, ana tilimizğa kšyüniştin, şundaqla pärzänt tärbiyisigä kšŋül bšlüştin qelivatimiz. «Açtin šlüp, kšçtin qalmayli» däp jürüp, ävlat tärbiyisini ästin çiqarduq. Ändi biz keläçäk egiliri däp işäş qilivatqan yaş ävlat väkilliri bolsa, šz bilginiçä, haliğiniçä hayatniŋ gäştini sürüvatidu. Aqivättä, tehi on güliniŋ biri eçilmiğan, beli qatmiğan šsmürlirimiz yaman yolğa çüşüp qalsa, «Bu qandaq bolğini?!» däp tääҗҗüplinimiz tehi.
Bügünki kündä šz pärzäntlirini däkkä-dükkä qilivatqan, päqät bügünki küninila oylaydiğan saddä ata-anilar arimizda qançilik desiŋizçu?! Pärzändini rus mäktivigä berivatsa, uni az degändäk, ana tilida nahayiti yahşi oquvatqan baliliriniŋ beşini qaymuqturup, «uyğurçä oquğanniŋ keläçigi yoq!», däp milliy mäktäplärdin çiqirivelip, yänä şu rus mäktäplärgä äketivatsa, uyğur mäktividä işläp, җenini beqivatqan ayrim muällimlirimiz šz pärzäntlirini rus siniplirida oqutuvatsa, qandaq eçinmaysän. Säväp qiyinçiliqta yaki bolmisa «Çoŋ bolğanda oquşqa çüşälmäydu» ämäs, bälki şundaq çolta pikirlik ata-anilarniŋ šzliriniŋ ana tilini hšrmätlimäydiğanliğida, hätta uyğur tilida sšzläşni nomus kšridiğanliğida. Gäp, mana şuniŋda…
Rast, arimizdin birär alim çiqsa, ismini hšrmät bilän tilğa alimiz, ağzimiz-ağzimizğa tägmäy mahtinimiz. Biraq şular basqan yolni šzimiz basalmisaqmu, balilirimizni durus tärbiyiläş arqiliq alğa ilgiriläşni, mäniviy yeŋilinişni halimaymiz. Ägär moşundaqla maŋsaq, jigirmä birinçi äsirniŋ tarihiy sähipilirimu aq qalmaydu, däp kim kepillik qilalaydu? Şuniŋ üçünmu härbir adäm, bolupmu biz, bügünki çoŋ vä ottura yaştikilär, çoŋqur oylinip baqmisaq bolmaydu. Meniŋçä, orunsiz qahşaşqa, quruq ğevät-şikayätkä, säpsatağa särip qilğan vaqtimizni kitap, gezit oquşqa, bilim egiläşkä, äŋ muhimi, «Nemä üçün?» degän soalni qoyuşqa aҗratsaq, ärzimäs nam-abroy, şšhrät, mänmänçilikkä särip qilivatqan pullirimizni kitap setivelişqa, ana tilimizda çiqivatqan gezit-jurnallirimizğa šz ihtiyarimiz bilän muştiri boluşqa, milliy maaripimizni qollap-quvätläşkä işlätsäk, işänçim kamilki, bizdin päqät başqilarniŋ utuqliridin «hšzürlängüçilärla» ämäs, bälki šz utuqliridin başqilarni hšzürländürgüçilärmu çoqum yetilip çiqidu. Demäk, täğdirimizgä kayiğiçä, ävladimizni tärbiyilişimiz keräk.
Mälumki, bügün җämiyättä nemä kšp, mäsilä kšp. Til mäsilisi, din mäsilisi. Һäyran qalarliği, uşbu mäsililärniŋ päyda boluşiniŋ tüpki säväplirini asasän šzimizdin ämäs, başqilardin izdäşkä adätlängänmiz. Şähsän šzäm çoŋ-kiçik mäsililärniŋ asasini ailidiki tärbiyidin izdäymän. Bayqisiŋiz, bügünki uyğur aililiridä šziniŋ ana tilini bilmäydiğan qançimu ävlat šsüp- yetildi.
Ägär šz vaqtida ata-aniliri ularğa milliy rohta tärbiyä bärgän bolsa, bügün ularmu šz pärzäntlirini ana tilida oqutup, milliy rohta tärbiyiligän bolar edi, degän oy kelidu. Umumän, eytiŋlarçu, balini nemä üçün, kim üçün hayatqa äkelimiz?
Häliq dastanliridiğu «Һämmä ävlat üçün» deyilidu. Ata-bovilirimiz äsirlär davamida ävlat tärbiyisigä nahayiti җiddiy qariğan. Vahalänki, keŋäş dävridä milliy tärbiyimizgä başqa häliqniŋ tärbiyisi arilişip kätti. Ziyalilirimizniŋ kšpçiligi hškümran äl ahalisiniŋ kšpçiligini täşkil qilğan häliqniŋ tärbiyisigä qiziqti häm şuniŋğa intildi. «Meniŋmu balam şundaq bolsekän», däp arman qilişti. Һäyran qalarliği, yeqinqi vaqitlarğiçä bizniŋ aka-hädilirimiz «Bizniŋ balilar uyalçaq, bolupmu qizlar. Nemişkä ular içidiki sirini sirtqa çiqirip eytalmaydu?» däp jürdi. Şu çağda içidiki sirini sirtqa çiqarğinini qandaq çüşänsäk bolidu? Çoŋlirimiz härqaçan qiz baliğa äŋ aval ippät-nomusni, diyanätlik bilän päzilätlikni ügätkän ämäsmedi. Һä, hazir biz uniŋ hämmisini aŋ-säviyämizdin sürüp çiqirip, pärzäntlirimizni evropiçä tärbiyiligümiz kelidu.
Һäҗäplinärligi, bizniŋ kšpligän ziyalilirimiz balisi bilän nävrisini šz vaqtida rusçä tärbiyiläp, ändi hazir «Zaman şundaq bolğan», däp šzlirini aqlaşqa tirişidu. Misal süpitidä çoŋ ävlat yazğuçi-şairlirimiznila alayli. Ularniŋ besim kšpçiligi yezilardin şähärgä kelip, šy-oçaqliq boldi. Birliri balilirini milliy rohta tärbiyilidi, ana tilida oqutti. Һä, bäziliri päqät rusçä tärbiyilidi. Ularniŋ besim kšpçiligi šziniŋ ana tilini, milliy urpi-adät, räsim-yosunlirini untidi. Ändi undaq ailidin uçum bolğan qizlirimiz inglizğa, äräpkä, nemisqa, hindiğa turmuşqa çiqti. Baliliri bolsa, rus, nemis qizliriğa šyländi.
Kšpni kšrgän mštivärlirimiz «Balini yeza mädäniyiti bilän tärbiyiläş keräk. Ata-aniğa hämmä җähättin yeqin boluşi üçün balilirimizni yeziğa pat-pat ävätip, yeza näpäsi vä uniŋ adämliri bilän tonuşturup, yeqinlaşturğan artuqçiliq qilmaydu. Bova-momilarniŋ çšçäklirini kšpiräk tiŋşatqan ävzäl», deyişidu. Bälki bumu toğridu. Amma äynä şu çšçäk-rivayätlärni eytidiğan bova-momilarniŋ sepi kündin-küngä şalaŋlişivatidu ämäsmu. Şähärni eytmiğanniŋ šzidä yezilardinmu undaq häliq eğiz iҗadiyitini boyiğa siŋdürgän bova-momilarni tepiş täs boluvatidu.
Hulläs, balimizni aldi bilän šzimizni yärgä qaratmas üçün tärbiyilişimiz keräk. Bügün u seni sšysä, ata-anini hšrmätläp, izzätlisä, ätä millitigä kšyünüp, keläçäk ävladiniŋ ğemini qilidiğan bolidu. Şuŋlaşqa uyğur mäktäplirini, ana tilimizda çiqivatqan gezit vä jurnallirimizni, teatrimizni saqlap qalayli desäk, bepärva bolmayli.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ