Kündin-küngä avatlişivatqan jut

0
153 ret oqıldı

Pänҗim yeza okrugiğa qaraşliq Uluq İpäk yoli boyiğa җaylaşqan Avat – häqiqätänmu avat jut. Avat yezisi ahirqi bäş-on jilda adäm tonuğisiz däriҗidä šzgärdi. Çünki zamaniviy tipta selinğan mäktäp, yeŋi fel'dşerliq ambulatoriyalik punkt, yeŋi meçit häm štkän jili paydilinişqa berilgän «Niagara» restorani yeziniŋ hšsnigä hšsün qoşup turmaqta. Turğunlarniŋ asasini qazaqlar bilän uyğurlar täşkil qilidu. Ular yeza egiliginiŋ muhim sahaliridin bolğan dehançiliq, bağvänçilik häm çarviçiliqta tär tšküp, elimizniŋ täräqqiyatiğa šziniŋ ülüşini qoşmaqta.

Gšhärbüvi İSMAYİLҖANOVA,
«Uyğur avazi»

Aršstäŋ

Jutniŋ tarihi häqqidä soriğinimizda, jut atiliri bilän nuraniy anilar tävrinip sšzläp ketidu.
Avatniŋ yeza boluş tarihi häqqidä şuni täkitläş keräkki, jutniŋ tarihi äşu kšç-kšçlär dävridin başlinidu. Gämilär qezilip, soqma tamlarniŋ soqup, su çiqirip, qaqas yatqan dalalarni šzläştürgän ata-bovilirimiz ikki šstäŋniŋ ariliğini makan ätkän. Bu jutni däsläp “Aršstäŋ” däp atişimu şuniŋdin ekän. Yeza štkän äsirniŋ ottuzinçi jilliriğiçä şundaq atilip kälgän. Artel'lar, andin kolhozlar täşkil qilinişqa başliğan jilliri üç mähällidiki uşşaq artel'larni birläştürüp, uni kšpçilik «Avat» däp ataşqan.
Җaŋgal – kiçikkinä yeza bolup, štkän äsirniŋ atmişinçi jilliriğiçä nahiyä häritisidä moҗut bolğan. Lekin totalitarliq –byurokratik tüzümniŋ kasapitidin heç bir mädäniy mäişiy şarait yaritilmiğaçqa, ahalisi här täräpkä tarqap ketişkä mäҗbur bolidu. Mana şu җaŋgalliqlarniŋ mälum qismi šzlirigä yeqin orunlaşqan Avat yezisiğa kelip oltiraqlişidu.
Ändi Avatqa bolsa Ğeni baturniŋ qädäm täşrip qilip, turğunlar bilän uçrişip, hämsšhbättä bolğanliğini uniŋ hšrmitigä mäşräplär, sorunlar uyuşturulup, häliq sšygän baturni dağ-duğiliq uzatqanliğini jutdaşlar helimu äskä elip jürişidu.

İsimliri äl qälbidä

Һär qandaq jutniŋ şänini aşuridiğan – uniŋ adämliri. Avattimu şundaq esil, jutdaşliri mänpiyiti yolida ämgäk qilğan atilar bilän anilar az ämäs. Avatliqlar hayattin štkän bolsimu, hälqi üçün tär tškkän Ähmätҗan Ämätov, Sidiq Dšmekov, Ğulam Quliev, Turğan Һosmanov, Һaşim Ayupov, Qämä İmrämziev, Qatira Jumanova, Äğzäm Märüpov qatarliq äl-jut üçün ülgä-nämunä bolğanlar az ämäs. Bügünki ävlat ularniŋ isimlirini yadlavatqanliği bizni hursän qildi. Yaş ävlat ularniŋ işlirini zamanğa layiq davamlaşturup kälmäktä.

Nuraniy ana

Bu jutqa kelişimiz bilän Avatniŋ äŋ çoŋ turğuni 93 yaşliq Patämhan ana häqqidä aŋlap, halidin hävär eliş üçün uniŋ qutluq šyigä yetip barduq. Dästihanğa tozdäk yaraşqan ana bizni huşçiray qarşi aldi. Ätrapida bala-çaqa, nävrä çävrilär pärvanä. Uquşsaq, bu qutluq ailidiki adättiki halät ekän. Aniniŋ halidin hävär eliş üçün yeşi yätmişkä kirgän balisimu, bir yaşliq ävrisimu kelidekän. Başqa җaylarğa kšçüp kätkän avatliqlarmu yeziğa kelip qalğidäk bolsa, Patämhan anini yoqlimay kätmäydekän. Ana bu künliri bšläkçila yayrap, beşidin štkän issiq soğni, baqiliq bolğan jutdaşlirini äsläp, hekayä qiliştin yaliqmaydu. Aniniŋ duasi bilän başlanğan sšhbättä bizmu uniŋ besip štkän hayatidin sir çäktuq.
93 yaşliq Patämhan ana tetik-timän, ästä saqlaş hatirisi sağlam ekän. Ötkän hayatidin tenimäy-täntirmäy eytip bärdi.
Tegi-täkti җaŋgalliq Ayup vä Җanaräm Tohtaevlarniŋ tunҗisi Patäm Avat yezisidiki başlanğuç mäktäpni, andin Pänҗimdiki yättä jilliq mäktäpni tamamlap, ottura bilim eliş üçün şähärdiki Molotov (hazirqi İ.Altınsarin) namidiki mäktäptä ikki çaräk oquydu. Oquş jilini ayaqlaşturuşqa uniŋ şaraiti yar bärmäydu. Yoqsizçiliqniŋ därdi, uçisiğa tapsa, qosaqqa yoq, degändäk. Şu şu boldidä, Patämhan mäktäpni birätola taşlap, ata-anisi bilän kolhoz işliriğa arilişidu. U jilliri «Yiltiz» däp atalğan kolhozda siyir fermisi täşkillängän edi. Patämhan şu fermida däsläp padiçi, andin seğinçi bolup işläydu.Uruş başlinişi bilän yezidiki barliq oğlanlar qatarida Ayup bilän kiçik dadiliri Tursun, Turğan, Märüp, Һoşur, Ämrullamlar mäydanğa atlinidu. Atisiğa ana jutiğa qaytiş nesip bolğini bilän kiçik dadiliriniŋ hämmisila җäŋ mäydanlirida qaza bolğanliğini eytip, eğir “uh” tartti, ana. U sšzlävetip pat-pat titirigän qolliri bilän qoruq basqan üzini siypap, kšz yaşlirini sürtüp qoyatti.
– Käç yetip, sähär turup, “uruş degän läniti ikkinçi bolmisun!” däp tiläymän. Çünki uruş jilliri helä җapa-mäşäqätlärgä duç kälduq. Kündüzi kolhozniŋ siyir fermisiniŋ oqitini qilimiz. Seğilğan sütni jiğip, künigä 60-70 litr süttin may tartimiz, keçisi bolsa җäŋ mäydanliridiki җäŋçilär üçün jip egirip, paypaq, päläy toquymiz. Arqa säptä meniŋ bilän billä işligän dostlirimniŋ hämmisila baqiliq bolup kätti. Şu çağlardiki monu bir vaqiä zadila yadimdin çiqmaydu. Çüş mäzgili. Etizda işlävatattuq. Һämmimizgä talqanni täŋ bšlüp selip bärdi. Maŋa šzämgä täälluq talqanni oçumumğa quyuvatqanda, nädindu şamal çiqtidä uçurup kätti. Şu çağda šzlirigä çuşluq normisini yävatqan dostlirim maŋa bir qoşuqtin bšlüp bärgän edi. Mana şundaq talqan bilän zağrini bšlüp yäp, Ğalibiyätkä bir kişilik hässimizni qoşiveduq, hazir arqa säpniŋ qährimani atalduq. Һškümitimiz täripidin yardäm pullar berilip, äl-jut izzät-hšrmät qilişidu. Qerilar küni bilän 9-mayda mäktäp oquğuçiliri, jutdaşlar yoqlap, halimdin hävär alidu. Jutdaşlirim aman bolğay.
Һazir silär bähitlik hayat käçürivatisilär. Haliğiniŋlarni yäp, haliğiniŋlarçä kiyinivatisilär. Yezida bağçä, mäktäp, dohturhana, dorihana, meçit hämmisi bar. «İşligän çişläydu» demäkçi, päqät adil ämgäk qiliş keräk, – däydu animiz.
Demisimu Patämhan ana tehi ikki jil burunla beğidiki šlçük yeridä kšktat terip, otaq otap, bağdin çiqmattekän. Avatliq uruş veterani, heli märhum Velahun atidin on bala sšyüp, ulardin 31 nävrä, 61 çävrä vä 1 ävrä quçuş nesip bolğan anini ändi baliliri qolida alma qilip kütüvetiptu.
Bir äsirgä yeqin hayat käçürivatqan ana uzaq yaşaşniŋ siri bilänmu bšlüşti.
– Päqät җismaniy ämgäk qilip, rohiy җähättin taza boluş keräk. Män balilirim bilän nävrä-çävrilirimnimu şuniŋğa dävät qilivatimän. Hudağa miŋ qatliq şükri, pärzäntlirimmu ata käspimiz – dehançiliq bilän şuğullinivatidu. Jutdaşlar qatarida kšptin qalmay, halal ämgigi, maŋlay täri bilän risqa tepivatidu,– däydu ana.

Sahavät makani

Avatta 240 ailidä 1800 din oşuq adäm yaşaydu. Yeziniŋ baş jigitbeşi hizmitini elip berivatqan Rähmitullam Savutovniŋ rähbärligidä avatliqlarniŋ 100 payizi «Uyğur avazi» gezitini elip oquydu.
Rähmitullam Savutovniŋ täkitlişiçä, yezidiki altä koçiniŋ här biridä jigit beşi, hanim-qizlar keŋäşliriniŋ räisliri saylinip, ular ata-bovilardin qalğan ilğar urpi-adät, räsim-qaidilär asasida toy-tškün, näzir-çiraqlarni qeliplaşqan qaidilär bilän štküzüvetiptu. Uniŋda jigitbaşliri Pidamähämmät Baqiev, Ayupҗan Aripov, Һemitҗan Musaev, Yarmähämmät İbdiminov, Rehimҗan Aripov, Azatҗan Danaev, Talipҗan Ametov bilän Läyligül Yaqupova, Asiyäm Äzizova, Mahinur Qämirdinova, Aytunäm Qurbanova qatarliq jut aktivistliriniŋ mähsätçanliq bilän härikät qilişida kšpligän yeŋiliqlar ämälliyatqa җariy qilinivatidu. Qäbirstanliqlarni tazilaş vä uniŋ ätrapiğa eriqlarni qezip, güllärni terip, kšçätlärni tikip, šstürüş – tiriklärniŋ insaniy borçi. Avatliqlar buni çüşinip, toluq ada qilipla qalmastin, här jili ärvalar rohiğa atap näzir štküzüşni yolğa qoyğan. Jigitbeşi Ayupҗan Aripovniŋ ailisi qäbirstanliqta haҗätliq qural-saymanlarni saqlaş üçün ikki eğiz šyni selip berişni šz hšddisigä aptu.
Avatliqlarniŋ yänä bir alahidiligi şuki, Noruz, Yeŋi jil ohşaş umumhäliq mäyrämlirini štküzüşni juttiki tärtip boyiçä yezidiki bir jilniŋ jigit-qizliri šz zimmisigä alidekän. Mäsilän, bu qetim 1968-jili tuğulğan uyğur-qazaq millitiniŋ väkilliri birliktä uyuşturidekän.
Jutta härqandaq väziyättä «mana män» däp çiqip, täminati naçar, kšpbaliliq aililärgä, juttiki çarä-tädbirlärgä hamiyliq qilivatqanlarniŋ isimlirini jigitbeşi pähirliniş bilän tilğa aldi. Bolupmu Ğäyrätҗan Һaşirov, Muradil Tohtaev, Bahadur Һämraev, Talipҗan Ametov, Pidamähämmät Baqiev, Quanış Kšnçibaev, Qaynar Oŋğarbaev qatarliq tädbirçanliğiğa sahavätligi yaraşqan jigitlärdin jutdaşlar minnätdar.
Jutdaşlar bu küni Ğäyrätҗan Һaşirovniŋ ismini alahidä tilğa aldi. Käspi boyiçä matematika päniniŋ muällimi bolğan Ğäyrätҗan uzun jillardin beri šzini dehançiliq, bağvänçilik, sahasida işläp sinap kälmäktä. Һazir u 200 gektardin oşuq mäydanda kšmüqonaq, bedä, 15 gektar mäydanda alma, şaptula pärviş qilivatidu. Eytmaqçi, Ğäyrätҗanniŋ ekologiyalik taza alma-şaptulisi ahirqi ikki-üç jil uda rekordluq hosul yaratti. Nätiҗidä nahiyä bazarlirida «Avatniŋ şaptulisi» däp atalğan mevisi düŋ štüp, uniŋğa çoŋ-çoŋ şähärlärdinmu heridarlar kelişkä başlidi. Çünki u amerikiliq mutähässislärniŋ mevä pärviş qiliş boyiçä yeŋi tehnologiyasini üginip, uni ämäliyatta oŋuşluq paydilinivatidu. Ğäyrätҗan şundaqla almilarni mähsus 60 tonnaliq qoymida saqlaşnimu yolğa qoydi.
Moşu yärdä çoŋ yol boyida yeziniŋ hšsnigä hšsün qoşuvatqan ikki qävätlik «Niagara» restoraniniŋ näq şu Ğäyrätҗan Һaşirovqa mänsüp ekänliginimu täkitläp štkümiz kelidu. Uniŋ sirtila ämäs, bälki içimu zamaniviy quruluş materialliri bilän şäriq ülgisidä bezälländürülgän. Yeqinda bolsa ikkinçi qävitidiki mehmanhanisimu işqa qoşuldi. «Niagara» restorani Uluq İpäk yoli boyiğa selinişi bilänmu härkimniŋ diqqät etivarini җälip qilivatidu. İpäk yoli arqiliq HHҖğa vä u yaqtin bizniŋ elimizgä yaki üçinçi bir dšlätkä štüvatqan yüzligän turistlar tohtap, ğizalinip, däm elip ketidu.
Pänҗim yeza okrugiğa qaraşliq bu yezidiki mäktäpniŋ štkän jili 90 jilliği dağduğiliq nişanlandi. Mäzkür bilim därgahida oqutuş uyğur-qazaq tillirida jürgüzülidu. Mäktäp uçumkarliriniŋ bir tutaş milliy test sinaqliridin sürünmäy štüp, aliy oquşlarda oquvatqanliğini täkitläş orunluq. Mäktäp yenidiki ihçam märkäzdä balilar tärbiyilinivatidu.
Ändi yeza ahalisiniŋ sani kündin-küngä šsüvatqanliği, bolupmu, yaşlarniŋ demografiyalik šsümgä šz ülüşlirini qoşup, altä vä uniŋdin oşuq bala tepip, tärbiyilävatqan «Altın alqa» «Kwmis alqa» egiliri burunqi on bala tepip qatarğa qoşqan Patämhan ana ohşaş qähriman anilarniŋ qatarini toluqturuvatqanliği kişini zoqlanduridu.
Yezida Uluq Vätän uruşiniŋ qatnaşquçiliri bolmiğini bilän, arqa säptä şiҗaätlik ämgäk qilğan äl qädirligän insanlarniŋ barliği dilimizni sšyündürdi. Şundaqla Avğan ziminida bäynälmiläl borçini atap štkän Zerdin Aripov ohşaş oğlanlarmu jut pähridur.

«Avatliqlarnimu aŋlap beqiŋlar»

Avatliqlarni tiŋşap bu juttimu çoŋ-kiçik muämmalarniŋ barliğiğa kšz yätküzduq.
– Avatliqlarnimu aŋlap beqiŋlar, bizdimu šz yeşimini tapmayvatqan problemilar bar, – deyişti jut turğunliri.
Yaşlar šylinip, ailä qurup, bir ailidä ikki-üçtin kelin tutuvatqanlar bar. Ularni milliy urpi-adätlär asasida tärbiyilävatqanliği, älvättä, zoqlinarliq. Nemişkidu, balilirini šy- oçaqliq qilip, šz aldiğa šy selip, bšlüp çiqiriş üçün yär alalmay jürgänlärmu bar ekän. Eniğiraği, yärgä novättä turğanlarniŋ sani 100din eşip ketiptu. Şundaqla yeŋi mäktäp benasiniŋ ätrapidiki koçilarğa elektr yoruği tartilmiğan. Oquğuçilar däristin käçqurunluği saat 19:30 da qaytidu. Qişniŋ künliri qaraŋğu koçilarda qelivatanliğini biri kšrsä, biri kšrmäydu.
“Һaҗätmän turğunlarğa šy seliş üçün šlçük yär berilsä, koçilarğa elektr yoruği tartilsa, yeŋi mädäniyät šyi selinsa” degän tiläklirini eytti avatliqlar.
Biz bu maqalimizda elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisiniŋ «Tuğan jer» layihisidä qäyt qilinğinidäk, tuğulup šskän yärniŋ härbir teşini, idir-qirini qädirläp yaşap, ämgäk qilivatqan avatliqlar häqqidä tohtalduq. İlahim, Avatni avatlaşturuşqa šzliriniŋ tegişlik hässisini qoşuvatqan sahavätlik insanlar sepi kšpiyivärsekän.
Panfilov nahiyäsi.
Daniyar Şamahunov çüşärgän sürätlär.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ