Stressniŋ aldini eliş yolliri

0
52 ret oqıldı

Bügünki kündä «stress» atalğusi kündiliktä paydilinidiğan sšzgä aylinip qaldi.
Ändi “stress” deginimiz nemä? Stress – härqandaq sirtqi qolaysizliqlarğa tänniŋ җavap qayturuşi bolup hesaplinidu. Däsläpki qetim stressni ilimğa kirgüzgän kanadiliq alim – Gans Sel'e. U «Stress – bu sizniŋ beşiŋizğa çüşkän eğir närsä ämäs, u päqät sizniŋ oyiŋiz» däp eytqan. Һäqiqätänmu, sälbiy kšŋül-käypiyatni, qolaysiz ähvallarni durus qobul qilip, his-tuyğu turaqliği boluşi keräk.
«Tän ağriği – җan ağriği» – degändäk, stress – adäm salamätligigä psihologiyalik, fiziologiyalik ziyan kältüridu. Qan qisimi, jüräk, qänt kesili, aşqazan, terä ağriqliri, härhil allergiyalär şu җümlidindur. Bu ağriqlarni boldurmasliq adäm šziniŋ qolida. Şundaqla käk saqlaş, qorqunuç, sezimtalliq, his-tuyğu turaqsizliği, kšrälmäslik, qizğiniş, šzigä işäşsizlik qatarliq his-tuyğularğa berilmigän ävzäl. Sağlam hayat tärzini saqlap, härqandaq eğirçiliqlarni äqil bilän yeşiş yollirini qaraşturğan toğra.
Psihologlarniŋ pikriçä: «Adämdä stressqa qarşi psihologiyalik täyyarliq bolup, yäni yahşiliqqa, iҗabiy his-tuyğuğa šz-šzini işändürüş keräk». Buniŋda ingliz psihologi Kler Raynerniŋ «Öz-šzini işändürüş» usulini paydilinişqa bolidu.
Ägär stressqa duçar bolmaymän desiŋiz, tšvändiki mäslihätlärgä riayä qiliŋ:
– Һärdayim huş käypiyatta bolup, külüp jürüŋ. Çünki siz külsiŋiz, duniya sizgä külidu.
– Yahşi uhlap turuş üçün şarait yaritiŋ. Çünki meyä yahşi däm elişi keräk. Uhlaştin burun bšlminiŋ havasini tazilaŋ. Uhlaşniŋ aldida äsäb sistemiŋizğa täsir qilidiğan kinolarni kšrmäŋ vä härhil kälsä-kälmäs içimliklärni içmäŋ.
– Kšpiräk härikät qilişqa tirişiŋ. Vaqit bšlüp, säyligahqa, hayvanatlar beğiğa, basseynğa, mäşiqliniş zaliğa kšpiräk beriŋ. Һätta komp'yuterda oltarğandimu mäşiqlärni qiliŋ. Şundaqla yoga, ussul, gimnastika bilän şuğullinip, energiyaŋizni duruslaŋ.
– Siz maşinida, avtobusta, metroda bolsiŋizmu, bar zehniŋiz bilän ätrapiŋizğa säp seliŋ. Bu arqiliq siz ätrapiŋizda boluvatqan yeŋiliq- šzgirişlärni bayqaysiz. Natonuş adämlärniŋ qiziq paraŋlirini, çaqçaqlirini tiŋşap kšrüŋ.
– Öziŋizgä qolayliq, yarişidiğan kiyim kiyiŋ. Biraq šziŋiz yahşi kšridiğan kona kiyimliriŋizni käpläp kiymäŋ. Şaraitiŋizğa bağliq kiyimliriŋizni yeŋilap turuŋ. Һärqaçan oçuq räŋlik kiyimlärni kiyişkä tirişiŋ.
– Kälsä-kälmäs närsilärni yeyiştin, asasän koçilarda setilidiğan härtürlük tamaqlardin saqliniŋ. Yemäk-içmäklärni alğanda qäräligä qaraŋ. Vaqtida durus tamaqliniŋ.
– Burun arqiliq durus näpäs elişni üginiŋ. Asta, aldirimay näpäs eliŋ. Birnäççä kšnükmilärni üginivalsiŋiz ziyan bolmaydu.
– Käçürümçan boluŋ. Ägär birsini ränҗitip qoysiŋiz, vaqtida käçürüm soraŋ.
– Öziŋizniŋ sezimini bildürüştin qorqmaŋ. Yeqin adämliriŋizgä kšpiräk yahşi sšzlärni eytip, ularni çüşinişkä tirişiŋ. Ulardin kamçiliq izdimäŋ. Sävävi kamçiliqsiz adäm bolmaydu.
– Kšpiräk täbiättä däm elişqa tirişiŋ. Däm elişsiz işlisiŋizmu, häptiniŋ bir künini täbiättä däm elişqa särip qiliŋ. Quşlarniŋ sayrişini, suniŋ eqişini, çekätkä, paqilarniŋ avazlirini aŋlaŋ.
– Kšpläp qiziq kitaplarni, gezit-jurnallarni oquŋ. Şundaqla kinolarni, şoularni, kontsertlarni kšrüŋ.
– Öziŋizniŋ kšŋliŋizgä yaqidiğan muzıka tiŋşaŋ. Esiŋizdä bolsun, muzıka sizgä rahät beğişlişi keräk. Öziŋizniŋ stiliğa yeqin muzıka tiŋşaŋ. Sizni härhil äski oylarğa salidiğan, jiğlitidiğan, käypiyatiŋizni çüşiridiğan muzıkilarni tiŋşimaŋ.
– Ägär šziŋizni yalğuz sezinsiŋiz, şaraitiŋizğa qarap, šy hayvanatlirini beqiŋ.
Juqurida atalğan mäslihätlärniŋ heçqaysisi sizgä yardäm qilmisa, psiholog yaki dohturğa muraҗiät qiliŋ. Mäslihätlärgä riayä qilsiŋiz, rohiy җähättin taza bolupla qalmay, äsäbiŋiz vä salamätligiŋiz yahşilinip, heçqandaq stressqa uçrimaysiz.

Hurşidäm İZİMOVA,
Almuta şähiridiki 16-ağriqhaniniŋ psihologi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ