Yezamni seğinip käldim…

0
36 ret oqıldı

Sabiräm ÄNVÄROVA

(Һekayä)

Şähärniŋ varaŋ-çuruŋidin çarçiğan Visal ämgäk däm elişini elip, birdin ana juti – tuğulup šskän yezisiğa qarap yol tutti. Yol boyi baliliq hayatini, bilim alğan mäktivini, sinipdaşlirini, ustazlirini, billä oynap-çoŋ bolğan dostlirini, huddi tuqqinidäk šz kšridiğan jutdaşlirini äslidi. Uniŋ ana jutidin kätkinigä helä uzun jillar bolğan.
Äsli Visal şähärgä mäktäpni pütärgändin keyin, käsip egiläş üçün kälgän. Aliy oquş ornini oydikidäk tamamlap, täğdir yultuzi yenip, şähärdiki katta şirkätlärniŋ birigä işqa orunlişidu. Ata-anisiniŋ vapatiğiçä, u yezidiki šyigä eyiğa bir berip qaytmisa kšŋli aram tapmatti. Lekin yeqinliridin ayrilğandin keyin, çiriği šçkän altun ugisiniŋ bosuğisidin atlaşqa kšŋli tartmidi. Çünki Visal ata-anisiniŋ kšz qariçuğidäk yalğuz pärzändi edi. Burunqidäk šyigä jügräp kirip kälginidä, uni heçkimniŋ quçaq yeyip kütüvalmaydiğanliğini oylisa, jüräk-bağri ezilip ketätti. Uniŋ yalğuzluği, şähärdiki varaŋ-çuruŋda bilinmigini bilän, yezidiki җim-җitliqta aydiŋlişatti.
İşläp jürüp, şähärlik bir jigitkä turmuşqa çiqti. Visalniŋ qayğuluq künlirigä şu kündin etivarän çäk qoyulup, täğdir däptiriniŋ räŋmu-räŋ sähipiliri eçilişqa başlidi. Pärzänt sšyüp, ana atilip, hayatiğa tehimu çoŋqur mäna-mäzmun qetildi. Lekin tuğulup šskän yeri, ata-anisiniŋ yarqin qiyapiti, äŋ şirin dämliri štkän ana jutidiki kona šyi uniŋ jüräk tšridä saqlanğaçqa, haman yezini kinätti. Amal qançä, şähärdiki qayniğan tirikçiliktin qol üzälmäy, šy bilän işiniŋ ariliğida pay-petäk bolğaçqa, seğinişini jüriginiŋ qetida saqlatti, halas.
Mana ahiri u taqätsizlik bilän kütkän künmu yetip käldi. Yeziğa apirar yol Visal üçün bu qetim adättikidin jiraqtäk tuyulmaqta edi. Huddi vaqit tohtap qalidiğandäk, qol saatiğa pat-pat kšz taşlap, tit-tit bolmaqta. Päqät 5 yaşliq qizi Zilvaniŋ sansiz soalliri uni çigiç oyliridin qutulduratti.
– Apa, biz nägä ketip barimiz? Bu yaqta heç nemä kšrünmäydiğu? – däp anisiğa tiklinip qaratti qizçaq. Qiziniŋ tügimäs soalliriğa maşina rulini başqurup kelivatqan dadisi Särdar җavap qatti. Sävävi, yoldişi Visalniŋ şu päyttiki täsiratini kšzliridin alliqaçan çüşinip qoyğan. Uni şerin äslimiliridin mährum qilğusi kälmigäçkimu, qiziniŋ diqqitini šzigä tartiş bilän bänt boldi.
Maşina derizisidin kšzini almay, oy-hiyal deŋiziğa çšküp kätkän Visalni ana jutiniŋ nami yezilğan yol bälgüsi hoşal qildi.
– Az qalduq, amançiliq bolsa, biraz vaqittila yetimiz, – dedi u hoşalliğini yoşuralmay.
Yezisiğa yeqinliğansiri dimiğiğa şivaqniŋ, yeşil-maysä çšplärniŋ hidi urup, šzini çäksiz bähitlik his qilişqa başlidi. Һavasidin qenip-qenip näpäs aldi. Şähärniŋ çaŋ vä isidin buruhtum bolğan qälbi azatliqqa çiqqandäk, sap hava uniŋ rohini kštirivätti. Һätta, yeza sirtida otlap jürgän tšrt tülükniŋ märäp-mšrişigiçä quliğiğa şundaq yeqimliq aŋlanmaqta edi.
– Apa, hayvanatlar beğiğa maŋduqmu? – dedi yeziğa birinçi qetim qädäm taşliğili turğan qizi haŋ-taŋ bolup. Bu novät qiziniŋ soaliğa birinçi bolup җavap berişkä aldiriğan Visal:
– Yaq, qizim. Bu – meniŋ ana jutum. Kindik qenim tamğan, tuğulup šskän qutluq makanim. Märhum bova-momiŋiz yaşiğan zimin. Һä, siz kšrüp turğan mal-varan – yeziliqlarniŋ bärikiti. Män sizgä šy hayvanliri häqqidä keyiniräk yahşilap çüşändürüp berimän, maqulmu? – däp qizini tiniçlandurdi.
Kšp štmäy Visal «Bismilla» däp tuğulğan jutiniŋ “bosuğisidin atlidi”. Lekin bir az vaqitqiçä yeziniŋ qiyapitigä häyranliq bilän qaridi. Çünki jutta šzgiriş kšp edi. Qamaldäk därvazilar bilän qorşalğan yeŋi-yeŋi šylär, täkşi asfal'tlanğan yollar, koçidiki җim-җitliq… Moşuniŋ hämmisi Visalniŋ kšzigä başqiçä kšründi. Sävävi, u šyliri qorşalmiğan, koçiliri topa-taşliq, äŋ muhimi, tonurdin is çiqip, yeŋi pişqan nanniŋ meyizlik hidi pütkül jutqa tarap kätkän, kişilär tirikçilik qaynimida pay-petäk bolup jürgän mälidä šskän ämäsmedi?.. Biraq hazir uniŋ kšz aldida turğan yeza tamamän başqa. Tonurniŋ hidi bir çättä tursun, koçida oşuq oynap, poŋzäk qoğliğan balimu kšrünmäydu. Huddi, bu jutta kişi yaşimaydiğandäk җim-җitliq hšküm sürmäktä edi. Dohmuş-dohmuşta turğan kolonkilarniŋ süyi tohtiğan. Burunqidäk qol harvusiğa flyagini artip suğa maŋğan tirik bändä yoq. Teräk astidiki salqin җayda җäm boluşup, muŋdişivatqan jut çoŋlirimu kšrünmäydu.
Koçida piyadä ketip barğan bir-ikki adäm yeziğa kirip kälgän natonuş maşiniğa guman näzäridä beqişti. Ularniŋ yaqturmiğandäk qaraşliri maşina derizisidin beşini çiqirip, jutdaşliriğa salam yolliğisi kälgän Visalniŋ ağziğa qapqan boldi. U ändi šz jutida šzini yat adämdäk his qilişqa başlidi. Yezisiniŋ täräqqiy etip kätkinigä nä şatlinarini, nä šzi kütmigän ähvalğa duç kälgänligigä qaymuqarini bilmäy lal boldi. Yezisida šzgärmigini – päqät aq çoqqiliq tağ bilän şildirlap aqqan say süyi… Qalğan hämmä җay yeŋilanğan. Äpsuslandurarliği, uzaq yoldin çoŋqur seğiniş bilän ana jutiğa kälgän Visal bu novät yezisidin mehmandost, huş çiray jutdaşlirini, burunqidäk yeziğa has bärikät, addiy-saddiliqni, päqät mälilärdila saqlanğan illiqliqni tapalmidi. Yeziğa apirar yoldiki şerin oy-hiyalliri mamkap güliniŋ pšpigidäk här täräpkä tozup, tarap kätti…
***
Ävu deriziliri konirap, teşi haklanğan kiçikkinä šy –Visallarniŋ makanҗayi. Şu šyni demigändä, Visal šzi oynap çoŋ bolğan koçisinimu tonumiğan bolar edi. Sävävi, haşamätlik šyliri qizil-yeşil därvazilar bilän qorşalğan çoŋ koçida päqät şu šy kšzgä «mana män» däp kšrünüp turidu. Teşi yağaçtin qorşalğan tam šyniŋ hoylisini qelin çšp basqan. Һätta yavayi kokat tšrt tamniŋ u yär-bu yeridinmu teşip ünüp çiqiptu. Sirttin qariğanda qorqunuçluq kšrünüdiğan kona šydä adäm turmaydiğanliğini bayqaveliş täs ämäs edi. Deriziliriniŋ äynigini çaŋ basqan, işigigä yoğan tšmür qulup ilinğan… Biraq bu tšrt tamniŋ içidä Visalniŋ äŋ bähitlik äslimiliri saqlanğan. Şuŋa šyniŋ härbir buluŋi uniŋ üçün bebaha hesaplinatti.
Uzaq yolni besip štkän maşina kšzligän nişanğa kelip tohtidi. Һämmidin burun Visal maşinidin çüşişkä aldiridi. Uniŋ käynidin yoldişi qizini yärgä çüşürüp, šy täräpkä qarap yetäklidi. Kiçikkinä Zilva kona šyni kšrgändä, käynigä daҗiğandäk bolup, dadisiniŋ qolini avalqidinmu qattiğiraq tutuşqa tirişti. Bir çağda:
– Apa, şähärgä qaytayluqçu? Meniŋ bu šygä kirgüm yoq. U huddi çšçäklärdiki mistan momaylarniŋ šyigä ohşaydekän, – dedi avazi titrigän halda qizi. Päqät, Särdarniŋ:
– Qorqmaŋ qizim. Bumu bizniŋ šyümiz. Qeşiŋizda apiŋiz ikkimiz bar, – degän җavavi gšdäkniŋ jürigidiki qorqunuçni sälpäl yoqatqandäk boldi.
Һä, bu päyttä Visalniŋ kšz qarişida duniyada bu kona šygä yetär saray yoq edi. U hoylisidiki härbir taşqa toymay qaratti. Jürigi tez-tez soqup, qälbigä qanat pütüp, qaytidin baliliq dävrigä uçup kätkändäk täsiratqa bšländi. Sävävi, bu hoyliniŋ härbir buluŋi štkän künlärni yadiğa salatti. Bolupmu, Visalniŋ näzäri birdin eriqniŋ boyida šskän ikki tüp qeri suvadanğa çüşti. Bääyni gezäklärdäk täkşi šskän bu ikki däräqniŋ yopurmaqliri «bizni kšrdüŋmu» degändäk şamalda tohtimay şildirlimaqta edi. Visal tez-tez çamdap, suvadanlarniŋ qeşiğa käldi. Huddi, ata-anisini bağriğa basqandäk, heliqi suvandanlarni quçaqlap jiğlavätti. Täbiätniŋ tilsim küçimu yaki däräqlärmu Visalni seğindimu, bir qiziği, suvadanlarniŋ yopurmaqliri äriksiz şehidin üzülüp, yärgä tškülüşkä başlidi.
Visal bu däräqlärgä qarap uzaqtin kšrmigän qerindişini tapqandäk hissiyatta boldi. Baliliğida, bu ikki suvadanğa atisi ağamça bağlap, güläŋgüç yasap bärgän edi. Һä, ailisidä yalğuz pärzänt bolğaçqimu, Visal şu güläŋgüçtä zerikmäy oynatti. Hulläs, bu ikki tüp däräqni kšrgändä, uniŋ kšzlirigä liqqidä yaş kelişimu bekar ämäs…
Һoylisini täkşi çarlap çiqqan Visal ändi sumkisidin yoğan açquçni çiqirip, šyiniŋ qulupini eçişqa kirişti. Dat basqan qulup täsliktä eçildi. «Ği-iç» qilip uzaqta eçilğan yağaç işiktin içikirigä däsläp Särdar qädäm taşlap, çiraqni yaqti. Tšrt temiğa giläm ilinip, poliğa kigiz selinğan šydin dimaqqa kona bir puraq kelätti. Җihazlirini çaŋ basqan, toruslirini šmçük tori qapliğan šygä kirip kälgän nazukqinä Zilva dadisiniŋ käynigä mškünüp, yan-yeqiğa çšçügän näzärdä baqmaqta edi. Öydä här çamdiğan qädimiŋniŋ “tiriq-tiriq” qilğan avazi bšläkçä aŋlinip turatti. Mäş bilän issiydiğan 4 bšlmilik šyniŋ bšlmiliri kiçik, tamliri җihasiz quruq tursimu, egisiz qelip, çaŋ besip kätkinini eytmiğanda, bäribir kšzgä särämҗan häm illiq kšrünätti.
Visal šzini ärkin his qildi. Bšlmilärni arilap, kšzdin käçürüp çiqqandin keyin, süpürgisini qoliğa elip, šy tazilaşqa kirişti. Hoşalliqtin çarçiğinini untup, kona šyini bir dämdä juyup-tazilap rätkä kältürdi. Anisiniŋ buzulup ketäy degän oçiğiğa su qaynitip, çay dämlidi. Andin bir ailä äzaliri kiçikkinä dügläk joziniŋ ätrapiğa җäm bolup, ğizalandi. Ändi bayatin Zilvaniŋ kšzigä «mistan momayniŋ» šyidäk bilingän bu kona šy başqiçä kšrünüp, šzini ärkin his qilişqa başlidi. Qosiği toyup, därmani kirgän qizçaq tamğa ilinğan kona räsimlärgä qarap, ata-anisiğa qaytidin sansiz soallirini yollaşqa başlidi. Visal ata-anisiniŋ räsimini qiziğa kšrsätkäç, ular häqqidä uzaqtin-uzaq sšzläp bärdi. Tuğulğan jutini, ata-anisini, baliliği štkän bu kona šyni sšz qilip, qandaq käç kirip kätkänliginimu säzmäy qaldi.
Bir çağda yağaç işikniŋ tšmür ilmigini birsi taqildatqandäk qildi. Visal därru ornidin qopup,bosuğiğa yeqinlidi.
– Kim bu? – dedi işikkä yetä-yätmäy. İşikniŋ u çetidin:
– Visal, qizim, sizmu bu? – degän tonuş avaz aŋlandi. Buyan hoşnisi Märiyäm momayniŋ üni edi. Märiyäm momayni kšrgän Visal šzini şu hal uniŋ bağriğa atti. Hoşnisini qattiq quçaqliğan peti uzaqqiçä qoyup bärmidi. Momaymu Visalniŋ maŋliyidin sšyüp, qoruq basqan üzidiki yaşaŋğirap, çapaq qayniğan kšzlirini issiq aliqinida sürtüp, uniŋğa zoqlinip qaratti. Bu kšrünüşkä sirttin guva bolup turğan yoldişi bilän qizi ularğa kaşila bolğusi kälmidimu, biraz vaqit җim turdi.
– Dada, momam bizniŋ kälginimizni bilip, meni kšrüşkä käldimu? – dedi periştidäk pak näresidä yoğan kšzlirini çäkçäytip.
– Yaqä, qizim. Ätimalim, bu apiŋizniŋ kona tonuşi bolsa keräk, – dedi qiziniŋ soaliğa җavavän çšçügän Särdar.
Seğinişini aziraq bolsimu basqan Visal, Märiyäm momayni šyigä başlidi. Öz vaqtida Märiyäm momay bilän Visalniŋ anisi hoşna süpitidila ämäs, aça-siŋillardäk yeqin arilaşqan. Visal künigä hoşnisiniŋkigä bir kirip, Märiyäm momayniŋ qaymayliq çeyini içip çiqmisa, anisidäk bolup kätkän ayal bäkmu ränjiydiğan. Ularniŋ işik aldida uzaq kšrüşişiniŋ sirimu şuniŋda. Öygä kirip kälgän momay Zilvani quçaqlap, mäŋzidin sšydi. Keyin dästihan tšridin orun elip, eğir «uh» tarttidä:
– Barmusiz, qizim? Kšzlärdin uçup kättiŋizğu. Hävärlişäy desäm yä telefon nomeriŋizni elip qalmaptimän, qaraŋ. Kšp boldi yoluŋizğa tälmürüp jürginimgä. Siz kelip, monu hoyliğa, monu šygä җan kiriptu, –däp tazilanğan šyniŋ buluŋ-buluŋiğa kšz taşlidi yaşanğan ana.
– Şu bayaqi tirikçilikni däp vaqit tapalmay… – dedidä, Visal, uyulğandäk qoyuq qara kirpiklirini tšvän çüşürüp.
– Һä, boptu, nemila bolsa käldiŋizğu aman-esän ekänsiz. Jürigim orniğa çüşti. Sšzni başlaŋ, quluğum sizdä, – däp birdä Visalğa, birdä uniŋ yoldişi bilän qiziğa novät-novät bilän qarap, oyidiki sansiz soallarğa җavap izdigändäk boldi mštivär.
– Nemisini eytay Märiyäm ana. Şu işni däp uzaq yolğa çiqişqa imkaniytim yar bärmäy qaldi. Uniŋ üstigä bu šydä burunqidäk meni täqqazaliq bilän kütidiğan ata-anammu yoq, – däp kšzliridin monçaqtäk yaşlirini tšküşkä başlidi u.
– Biz barğu, biz. Jiğlimaŋ. Ölgän adämlär jiğliğanğa tirilip kätsä qenidi… – däp Visalğa tässalla bärdi momay. Visal anisiğa muŋ-zarini tškkändäk, Märiyäm momay bilän tün yerimiğiçä gäpläşti. Şähärdiki turmuş-tirikçiligini eytip bolğandin keyin, momayniŋ eğzidin yeziniŋ yeŋiliqlirini tiŋşidi.
– Kšrüp turğiniŋizdäk, yezimizda šzgiriş kšp. Bu – yahşiliq. Amma koçilirimiz asfal'tlinip, šylirimiz käŋäygän bilän, jürigimiz kiçiklidi… Һoylilirimiz bilän täŋ kšŋlimizmu qorşilip, hätta hoşnilar burunqidäk bir-birimizni izdimäs bolduq. Һäy, apiŋiz bilän hoşna bolup turğan şu altundäk vaqitlar kälmäskä kätti, – däp mäyüsländi momay, biraz ünsizliktin keyin qaytidin sšzini davamlaşturup:
– Һazir birsiniŋ šyigä çaqiriqsiz beriştinmu qisilidiğan halätkä yättuq. Şuŋa, šydin kšp talağa çiqipmu kätmäymän. Öyüŋlardin çiraqniŋ yoruğini bayqap, oltarğan yerimdin säkräp qopup, keçä demäy yetip kirdim. Meniŋimu içimgä tolup qalğan ahu-zarim alämçä. Yaş çoŋayğansiri tonuşlarmu aziyişqa başlaydekän. Balilirimniŋ barliği är yetip, šy-oçaqliq bolğandin keyin, sizgä ohşaş şähärgä ketişti. Yezida şu çoŋlar, mäktäp yeşidiki uşaqlarla qaldi, – däp ikki kšzini qisip, beşini liŋşitip küldi momay.
– Yezida burunqidäk eğir oqät yoq. Һätta kelinlär tonurğa nanmu yaqmas boldi. Һämmä nemini dukandin setivalimiz. “Zamanğa layiq yaşaymiz” däp tšrt tülükni malçilarğa štküzüp, šzimiz dukandin süt setivelip içivatimiz. “Һäy, yeziniŋ berikiti şu tonurniŋ oti bilän täŋla šçüp qaldimu” degän oy kelidu, bäzidä. Jut içi җim-җit. Çuquruşup, jügrişip oynaydiğan gšdäklärni kšrüşkä zar bolduq. Äytävir çoŋ-kiçik, hämmisiniŋ qolida bir-birdin telefon, şu nemisini çuqilap, heçkim zerikmäydiğu taŋ. Toydimu şu, näzirdimu – şu. Һämmisi şu bir palakätkä çaplişip qalğan. Sšzlisäŋ, sšzüŋni huş kšrmäydu. Һazir nävrilär bizgä äqil ügitidiğan zaman boldi. Aldida qizim şu palakättin birsini maŋimu elip bärgändi. Bir üginälmidimğu qaraŋ. Äytävir, qoŋğuraq kälsä, bir knopkisini besip, sšzlişişnila bilimän…
Märiyäm momayniŋ yezidiki yeŋiliqlarni çaq-çaq bilän yätküzgän gäp-sšzliri Visalniŋ käypiyatini aziraq bolsimu kštärgändäk boldi. Biraq bu çaq-çaqniŋ tüvidä çoŋqur mäna yoşurunğan edi.
– Gepiŋizdä җan bar. Mänmu yeziğa kirip kälgändä, biraz vaqit haŋ-taŋ boldum. Eytsam ränҗimäŋ, biraq bu jut kšzümgä burunqidäk illiq kšrünmidi. Adämlirimu šzgärgändäk.Tonimisammu, teçliq-amanliq soraşqa tiriştim. Lekin salimimni qobul qilğidäk bändä tapalmidim. Şähär bolsiğu mäylidi, bu degän yeziğu… Kişilär bir-biri bilän amanlişiştinmu qaptu. Bayatin siz degän šzgirişlärdin meniŋmu kšŋlüm su içmidi. Jutumni başqiçä qiyas qilğan edim. Biraq… Yezimizğa kirip kälginimdä yoldiki hiyallirimniŋ küli kškkä uçti, – dedi Visal eğir “uh” tartip.
…Kona hoşnilar qizirip taŋ etip, yärgä yoruq çüşkiçä muŋdaşti. Yeziniŋ burunqi näpäsi, mehmandost adämliri bilän addiy-sadä mäliniŋ mänzirisini seğiniş bilän äslidi, halas.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ