Suitsid – qiyinçiliqtin qutulidiğan yol ämäs

0
38 ret oqıldı

Tirikçiliktiki äŋ asasiy qädriyät – adämniŋ hayati. Bir künniŋ içidä miŋliğan adäm yoruq duniyağa kšz açsa, şuniŋğa ohşaş miŋliğan adäm baqi duniyağa atlinidu. Älvättä, bu – šmür. Ağriq-silaqlardin, härhil apätlärdin vapat bolğanlardin başqa, šz hayatiğa palta çepip, äҗilidin burun šz җeniğa qäst qilip, hayat bilän hoşlişivatqanlarmu az ämäs. Statistika boyiçä duniyayüzidä härbir 20 sekundta bir adäm šzigä qäst qilidekän. Bu ähval hazirqi kündä äŋ aktual boluvatqan iҗtimaiy mäsililärniŋ birigä aylandi.
Bu hätärlik därtni härkim härtürlük qobul qilmaqta. Birliri – zamanniŋ šzgirişi desä, yänä birliri – iҗtimaiy ähvalniŋ qiyinliğidin, yaki bolmisa, salamätlikniŋ naçarlişişidin däp çüşinidu. Umumän, «suitsid» sšzi latin tilidin tärҗimä qilğanda, «šzini šzi šltürüş, šzigä qol seliş» degän mänani bildüridu.
Amerikiliq psiholog Karl Menninder «Suitsid – bu šç eliş, qiyinçiliqtin, viҗdan azavidin qutuluş» däp izah bärgän. Psihologiyalik luğättä “suitsid – psihikiliq ağriq, rohiy azap, psihologiyalik bohran” däp çüşändürülidu. Suitsid atalğusini 1947-jili ital'yan psihologi G.Dezen ilimğa kirgüzgän.
Suitsidniŋ äŋ asasiy säväpliri, adäm boyidiki müҗäz-hulqiniŋ, härikitiniŋ šzgirişi vä җämiyättiki šzgirişlärdur. Uşbu säväplärdin qattiq häläykümgä çüşkän härqandaq yaştiki adäm šzigä šzi qol selişi mümkin. Buni ağamçiğa esiliş, piçaq seliş, härhil dora-därmäklärni içiş, egizliktin säkräş, tomur kesiş ohşaş işlar bilän ämälgä aşuridu. Buniŋğa his-tuyğusi turaqsiz adämlär baridu. Һätta hazirqi vaqitta kiçik balilarniŋ, šsmürlärniŋ suitsid qilişi eçinişliq ähval.
Ahirqi mälumatlarğa kšz jügärtsäk, balilar suitsidi boyiçä elimiz duniyada 7-orunda turidekän. Bu tätqiqat 160qa yeqin çoŋ-kiçik dšlätni šz içigä alidiğanliğini näzärdä tutsaq, biz äŋ hovupluq baldaqta turidekänmiz.
Zaman eqimiğa bağliq җämiyättä yüz berivatqan härtürlük šzgirişlär yaş ävlat psihologiyasigä sälbiy täsir qilmaqta. Mäsilän, İnternet, zorluq-zombiliq, bayliq, yoqsizçiliq, ata-anisiniŋ keçä-kündüz җan beqiş mähsitidä tinmay işläp, bala tärbiyisigä kšŋül bšlmäsligi şu җümlidindur. Balilarniŋ psihikisi nahayiti nazuk, inçikä bolğanliqtin, hayattiki härqandaq qiyinçiliqlarni, çüşänmäsliklärni çoŋ mäsilä süpitidä qobul qilip, šzigä qol salidu. Yaş ävlatniŋ bu dähşätlik yolğa barmasliği üçün ana qizi bilän, ata oğli bilän sir bšlüşüp, šmürniŋ qimmät ekänligini, u adämgä birla qetim berilidiğanliğini vä yeşilmäydiğan mäsilä yoq ekänligini çüşändürüşi keräk.
Balilar suitsidi bilän kürişiş mähsitidä, elimizdä İçki işlar, Bilim, Salamätlikni saqlaş ministrlikliri hämkarlişip, profilaktikiliq programmilarni täyyarlap, suitsidniŋ aldini eliş çarilirini qollanmaqta.
Biz suitsidni umumiy atalğu bilänla, yäni «iҗtimaiy mäsilä» däp qaravatimiz. Lekin uniŋ kelip çiqiş säväpliri härhil. Demäk, yeşimimu härhil bolidu degän sšz. Päqät äŋ yenik yolni tallavalğan adämla suitsidqa baridu. Şuniŋ aldini elişqa bolattimu?
Moşu soalğa җavap eliş üçün tehi yeqin štmüştä banklardin alğan nesiyä pulini qayturalmastin šz җeniğa qäst qilğuçilar kšpiyip kätkänligini äskä alayli. Bu kšp säväplärniŋ päqät biri. Yäni dävir alahidiligidin çiqqan närsä. Uni yäşkili bolattimu? Älvättä, bolatti.
Suitsidqa diniy turğidin qarisaq, İslam duniyasidiki diniy šlimalar šzigä šzi qol selişni, iҗtimaiy-hoquqiy, diniy tärbiyiniŋ yetişmäsligidin däp baha berip, uni çoŋ guna qatariğa yatquzidu. Özini šltürüş – Allah bärgän šmürgä narazi boluş, Yaratqanğa qarşi çiqiş bolup hesaplinidu. Qur°an Kärimdä: «…Özäŋlarğa qol salmaŋlar. Һäqiqätän, Allah silärgä mehrivan» («Nisa» sürisi, 29-ayät) – däp yezilğan. Çünki Allah šzi bärgän җanni, šzi alidu.
Bu mäsilä bügünla päyda bolğini yoq. Bälki, u moҗutluq bilän billila hšküm sürüvatqandur. Äl içidä bu ağriqni җin-şäytanlarğa җoruydiğini yahşi mälum. «İçigä şäytan» kirivalğan däp qoyişidu. Undaq çağlarda molla-bahşilarğa tayinidu. Bumu bäzidä oŋ nätiҗä beridu. Çünki suitsid – psihikiliq halät. Yäni, adäm šz täğdiri tuyuqqa taqilip, heç amal tapalmay qiynalğanda, uniŋğa sšzmu, ämälmu šz täsirini täkküzäläydu. Ämäl demäkçi, bemarniŋ kšz aldida šşkä yaki mšşükni sirtmaqqa esiş ohşaş tädbirlär barliğinimu aŋlap jürimiz. Älvättä, bu kimnila bolsa, şürkändüridiğan kšrünüş. Lekin äҗdatlirimiz uniŋ arqiliq «Yamanniŋ dorisi yaman» degän näqilni kšzdä tutsa keräk.
Ölüm bilän šmürniŋ arisidiki soallarniŋ asasi – u adämniŋ šzi. Qaraŋğu tündin keyin yoruq kün, qiyinçiliqtin keyin yenikçilik çoqum bolidu. Һärbir adäm šmürniŋ sinaqliri bilän kürişip, qälbidä ümüt otini šçärmäsligi keräk.
Hurşidäm İZİMOVA,
16-ağriqhaniniŋ psihologi.
Almuta şähiri.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ