Qapaqniŋ biz bilmäydiğan sirliri kšp

0
72 ret oqıldı

Mäşür SASİQOV,
«Uyğur avazi»

Yeqinda hälqimiz äzäldin mäyli turmuşta yaki tibabätçiliktä bolsun, käŋ paydilanğan qapaqniŋ biz bilmäydiğan sirliridin ubdan häviri bar är-ayal Mähämätҗan Mämätäliev bilän Patigül Zayirova Almuta şähiridiki Zarya Vostoka mähällisidä yaşaydekän degän uçurni aŋlap, ular bilän uçrişişqa aldiriduq. Һäqiqätänmu yeşi tohtiğan mštivärlärniŋ hoylisi qapaqqa tolup turuptu.
İşiktin kirişimiz bilänla Mähämätҗan haҗim qapaqniŋ paydisi häm uni äҗdatlirimiz nemä mähsätlär üçün işlätkänligi toğriliq hekayisini därhal başlivätti. Һä, Patigül ana bolsa, uni här jili terip, hoylisidiki baraŋliqniŋ «hšsün-җamalidin» bähirlinip, šygä kälgän mehmanlarğa anda-sanda «mahtinip» qoyidiğanliğini yoşurmidi.
— Gäpniŋ rasti, hazirqi zaman adämliriniŋ qapaq bilän kari bolmay qaldi — däydu Mähämätҗan haҗim sšhbätara. — Ähbarat vasitilirini, bolupmu anatilliq gezit-jurnallarni oqusam, uni päqät täsviriy sän°ät üçün paydilinidu däp yazidu. Biraq qapaqniŋ adäm salamätligi üçün beräri intayin kšp. Meniŋ ançä-munçä häliq tibabätçiligi bilän şuğullinidiğan aditim bar. Şuŋlaşqa šz päytidä män tarihiy Vätinimizgä barğinimda, kšpligän kitaplarni elip kälgän edim. Öydä biz, qerilarğa, qilidiğan iş bolmiğandin keyin, ularniŋ hämmisini degidäk oqup çiqtim. Kitaplarda bayan qilinişiçä, zamanisida tšmür, yäni metall degän qol yätmäs qimmät närsä bolğanliqtin, hälqimiz çayni şu qapaqtin çšmüç yasap içkän. U demi siqiş ohşaş ağriqlarğa tolimu paydiliq ekän. Andin ata-bovilirimiz etizda ussiliqnimu qapaqqa quyup, uni zäy yärgä kšmüp qoyattekän. Şu çağda künniŋ qançilik issiq boluşiğa qarimay, qapaqtiki su muzdäk saqlinattekän. Buniŋdin taşqiri, män qapaqni heçqandaq çaşqan teşälmäydiğanliğini kšpçilik bilip qalsekän däymän. Mäsilän, juqurida täkitliginimdäk, yasiğan dora-därmäklirimni şu qapaqlarda saqlaymän. Buniŋ män ämäliyatta toluq ispatlanğanliğiğa kapalätlik beräläymän.
Sšhbitimiz moşu yärgä kälgändä, aqsaqaldin «Aka, qapaqni hazir hämmini çetidin qirqivatqan tulum çaşqanlarmu heçnärsä qilalmasmu?» däp soridim. Һaҗim işäşlik «Ukam, män qapaqlarda kam uçraydiğan, tağ-deŋizlardin terip kälgän çšplärdin yasiğan dorilirimni saqlap kelivatimän. Һazirğiçä ularniŋ biräsini çaşqanlarğa aldurmidim» dedi.
Kimgä qandaq bilmiduq, amma häqiqätänmu bu yeŋiliq bizni häyran qaldurdi. Çünki zamanğa maslaşqan, juqumluq ağriqlarni taratquçi vä šydä qoyğan närsini saq qoymaydiğan tulum çaşqanlar qapaqqa «huҗum qilalmisa» demäk, uni turmuşta kšp paydilinişqa bolidiğanliği eniq.
Mähämätҗan haҗim Patigül ana ikkisiniŋ ailä qurup, šy-otaq bolğandin buyan qapaqni tärmigän jili yoq bolup, ularniŋ ailisi kšp vaqitlarda paydisidin ziyini tola himiyaviy dorilarni istimal qilmaydiğanliğini eytti. Ana kšpinçä ayrim ağriqlarğa häliq tibabätçiligidin paydilansa, nätiҗidarliği juquri bolidiğanliğini alahidä täkitlidi.
Umumän, mštivärlär hoylisidiki qapaqlar šskän baraŋliq astida jürüp, uni «tätqiqat» qilip ügängän. Holum-hoşna, äl-jut qapaqqa hiҗaliti çüşsä, birinçilärdin bolup, ularniŋ šyigä jügrişidu.
Һä, beşidin nurğun issiq-soğlarni štküzgän Mähämätҗan vä Patigül haҗim ularniŋ qolini härgizmu qayturğan ämäs. İssiq-soğ demäkçi, Mähämätҗan haҗim tarihiy Vätinimizdin štkän äsirniŋ yätmişinçi jillirida qeçip çiqqan bolup, bu täräptä nurğun qiyinçiliqlarğa duç kälgän ekän. Һätta Sibir'ğa palinip, u yaqlarda «yemigini çšp, kšrmigini kšp» bolğan ohşaydu. Şuŋlaşqa u hazirqi paravän turmuşimizğa, bolupmu Qazaqstandiki millätlärara dostluq, pärzäntlirimizniŋ ana tilida bilim elip, ämgäk qilişiğa barliq şaraitlarniŋ moҗutluğiğa hämdusanalar oquydu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ