«Puşayman alidiğan qaça yoq…»

0
1 349 ret oqıldı

Nemisini yoşurayli, yeŋi zamanğa tezla maslaşqan halda biz, adämlärniŋ, müҗäz-hulqimizmu tüp-asasidin šzgärdi. İlgiri yemigänni yäp, kiymigänni kiyginimizniŋ kšpäygini şunçilikki, ayrim vaqitlarda yeqinla tonuşlarni koçida kšrsäk, tonumaydiğan däriҗigä yättuq. Älvättä, kimniŋ qäyärdä qandaq jürüşi bilän nemä kiyişigä unçivala arilişip kätkili bolmaydu, amma şundaq halättimu mätbuatniŋ җämiyättä atquridiğan roli alahidä ekänligini etivarğa elip, bügün biz hazirqi adämlärniŋ kiyinişi, jürüş-turuşiğa vä diniy etiqatiniŋ šzgirişi tüpäyli yüz berivatqan bäzi ähvallarğa kšz jügärtip kšrüşni muvapiq kšrduq.

Mäşür SASİQOV,
«Uyğur avazi»

Şundaq qilip, ätrapimizğa säp selip qarisaq, hayatimizda qandaq šzgirişlär yüz berivatidu? Şähsän män, işäşlik eytalaymänki, jurnalist süpitidä koçiğa çiqsam, birinçi novättä, yeŋiliqlardin uçur beridiğan närsilärni, aldi bilän gezit-jurnallarniŋ yeŋi sanlirini izdäydiğan aditim hazir untulğandäk bilinidu. Nemişkä? Birinçidin, undaq gezit-jurnallarni satidiğan dukanlar hazir şähärdä yoqniŋ ornida bolsa, ikkinçidin, şu mätbuat vasitisiniŋ qäğäz varianti beridiğan hävärlärni šydä yaki işta oltirip, bir knopkini besiş arqiliqla bilivalidiğan İnternet namliq «yeqin dostumiz» päyda boldi. Uniŋsiz heçbir künimiz štmäydu, yäni şu dostumiz arqiliq bayiqi duniyadiki barliq yeŋiliqlarni çapsanla bilivalğandin taşqiri, dost-yaränlärni tuğulğan kün vä başqa hoşalliqliri bilän täbrikläş, beşiğa qayğuluq kün çüşsä, kšŋül eytiş ohşaş işlirimizmu yänä İnternetniŋ yardimi bilän ämälgä eşivatidu.
Bügünmu ätigänla iş ornumğa kelip, zamaniviy ähbarat vasitisini ahturup, yeŋiliqlardin vaqip boluş mähsitidä uni varaqlaşqa kiriştim. Һäyran bolğinim, däsläp җumhuriyitimizdiki, andin duniya yeŋiliqlirini oquş җäriyanida elimizdiki diniy eqimlar toğriliq nami uluq saytlar kšpiräk yezivatqanliğini bayqidim. Bolupmu, ular keyinki päyttä än°äniviy ämäs diniy eqimlarni “dost tutuvalğan” jigitlärgä turmuşqa çiqqan yaş qizlarniŋ hayatidiki šzgirişlär vä šzliriniŋ eytip bärgänliri, yäni kiçikligidin yaki başqa säväplär tüpäyli štküzgän hataliqliriğa puşayman qilidiğanliğiğa käŋiräk tohtilidu.
Rast, ularniŋkini puşayman desäk, şu eqimdiki akilirimiz bilän hädilirimiz bizni toğra çüşänmäy qelişi mümkin. Şuŋlaşqa gäpni baştinla üzüp eytiş keräkki, biz birävni yaqlaş yaki yaqlimasliq täräpdari ämäs. Päqät җämiyitimizdä orun elivatqan bu ähvalni kšpçilikkä yätküzüş arqiliq, yaşlirimizniŋ birär işqa tutuş qiliştin ilgiri miŋ oylinip, yüz tolğiniş keräkligini yadiğa salmaqçimiz. Mäsilän, çoŋ «Nur.kz» saytida elan qilinğan bir maqalida Anel' isimliq yaş qizniŋ än°äniviy ämäs diniy eqimdiki jigitkä turmuşqa çiqip, tolimu puşayman qilidiğanliği häqqidä yazidu. Qizniŋ eytişiçä, u šzi aliy bilimlik. İş ornimu bar. Ata-anisiniŋ hal-oqitinimu naçar degili bolmaydu. Atisi şähsiy şirkitini başqursa, anisi şähärdiki çoŋ bazarlarniŋ biridä soda qilidekän. Anel' şu anisiğa şänbä-yäkşänbä künliri yardämlişiş üçün uniŋ yenida bolidiğan ohşaydu. Şundaq künlärniŋ biridä u hoşna konteynerda işläydiğan jigit bilän tonuşup, yeqin arilişişqa başliğan. Säl vaqit štüp, jigit qizni qaysi täräpliri bilän šzigä mähliya qilivaldi bilmiduq, äytävir, qiz uniŋğa šlüp-šçüp aşiq bolup qalidu.
Qisqisi, qiz ata-anisiniŋ «Qizim, qoy sän tehi kiçik. Yeşiŋ ändila on säkkizdin aşti. Oyun-külkäŋ aldiŋda. Uniŋ üstigä u bala dinğa çoŋqur berilgän ekän» deginigä qarimay, mäşuğiğa turmuşqa çiqidu. Davami, adättikidäk. Vaqit štüp, qizniŋ hayatida kšpligän šzgirişlär yüz berişkä başlaydu. Bolupmu, jiraq-yeqinğa yalğuz barmasliq, kälsä-kälmäs toy-tškün, bäzmilärdin šzini tartiş bilän yağliq-romal teŋip, uzun kšynäk kiyiş ohşaş «yeŋiliqlarğa» şähärdä ärkin-azadä šskän qiz muhäbbiti üçün çidaşqa mäҗbur bolidu. Uniŋ eytişiğa qariğanda, päqät şu än°äniviy ämäs diniy eqimdiki adämlär jiğilğan җaylardiki bayiqila din mavzusidiki gäp-sšzlär uni tolimu zeriktürgän kšrünidu. Һätta, bäzidä zerikişlik häm qorqunuçluq hayati bilän biraqla hoşlişiş niyitidä bolğanliğinimu yoşurmiğan qiz, birnäççä rät yoldişidin aҗrişip kätmäkçi bolğan. Lekin ikki pärzändini atisiz jitim šstürüşni halimiğan u, amalsiz kšrüvatqan qiyinçiliqlarğa bärdaşliq berivatqanliğiğa puşayman qilip, yaş qizlarğa šmürlük җüptini tallaşta nahayiti ehtiyatçan boluşqa çaqiridu.
Yänä bir saytta yaş qizlarniŋ biri yoldişiğa üçinçi ayal bolup täkkänligini päqät ikkinçi pärzändi duniyağa kälgändä biraqla bilgän. Umu ähbarat vasitisigä bärgän sšhbitidä yalğançi yoldişiğa turmuşqa çiqqanliğiğa tolimu puşayman qilidekän. «Öziniŋ başqa ayalliridin üçtin-tšrttin baliliri turup, yänä maŋa yalğan eytip, šylängän adämdin män qançilik yahşiliq kšrärmän» degän qiz biraz zaman yoldişiniŋ müҗäz-hulqida birär šzgiriş yaki qilğan işini boyniğa elişini sinaş mähsitidä uniŋ bilän yaşiğan. Biraq u, huddi heçnärsä yüz bärmigändäk, «Bizdä mundaq işlarğa yol qoyulğan. Halisam, yänä ayal elişimğimu bolidu» degän sšzlärni eytiptu. Yoldişiniŋ mundaq vapasizliğini çüşängän qiz, puşaymanni alar qaça tapalmay, uniŋdin aҗrişip kätkän kšrünidu.
Ändi şu än°äniviy ämäs diniy eqimdikilärniŋ җüpti bolğan, barliq väzipilärni toluq, bulҗutmay orunlap, çin etiqati bilän Allağa işängän yänä bir qiz, yoldişiniŋ zimmisigä çüşkän җavapkärliktin qeçip qutulğanliğini puşayman ilkidä yätküzidu. Uniŋ eytişiçä, birnäççä pärzändiniŋ atisi qizniŋ hayatini tamamän buzupla qoymay, ändiliktä kiçik-kiçik, yäni kamalätkä yätmigän pärzäntliri bilän yalğuz qoyğanliğiğa bir işänsä, bir işänmäydu. İşqa çiqay desä, baliliriğa qaraydiğan adäm yoq. Öydä oltirivärsä, qosaq keräk. Һelimu ata-anisi, qerindaşliri bar ekän. Künidä bolmisimu, kün arilap kelip, keräk-yariği bilän nan-çeyiğa pulini berip ketidu. «Һškümät täripidin alidiğan yardäm ahçisi bolmiğanda çoqum tilämçilik qilişqa toğra kelätti» däydu ävu qiz muhbirğa bärgän sšhbitidä.
Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Asasiy Qanuni – Konstitutsiyadä eniq yezilğanki, Qazaqstan Җumhuriyiti zayirliq dšlät bolup, qazaqstanliqlarniŋ qaysi dinğa etiqat qiliş ärkinligi bar. Şu tüpäyli elimizdä yaşavatqan härbir grajdan haliğan dinğa etiqat qiliş hoquqiğa egä. Biraq, şu närsä eniqki, diniy eqimlarniŋ kšpiyişi kšpligän ällärdä säyasiy toqunuşlarniŋ päyda boluşiğa elip kelivatidu.
Hulläs, bügün biz päqät ikki-üç misalğa tohtalduq. Bu yärdä eytilğanlarniŋ hämmisi, başta qäyt qilğinimizdäk, İnternet sähipiliridin elinğan materiallar asasida yezildi. Oydin toqup çiqarğan heçnärsimiz yoq. Bizgä huҗum qilip, «Buniŋ hämmisi yalğan» degüçilärniŋmu tepilidiğanliğiğa işänçimiz kamil. Lekin ularğa berär җavavimizmu täyyar. Ähbarat mänbäsini kšrsitip qoyimiz, halas.
Ändi hataliq štküzüp qoyup, uniŋğa puşayman yegän qizlarniŋ hayati kšpligän yaşlirimizğa ülgä bolidiğanliği çoqum. Öydä alğan tälim-tärbiyä, ata-bovimizdin miras qalğan urpi-adätlirimizgä riayä qilğan halda pärzäntlirimizni tärbiyiläşni yadimizdin çiqarmisaq, ularğa bügün sšz bolğan mavzu җämiyitimizniŋ “ağriği” ekänligini çüşändürüp qoysaq, paydisi tägsä tegidekin, amma ziyini yoq.
“Yättä šlçäp, bir käs” demäkçi, häliq danaliğiniŋ mänasi, zamanniŋ qandaq boluşidin qät°iy näzär, haman šz ipadisini tapqini tapqan.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ