Җämşit ROZAHUNOV: «Özlügiŋni yoq qilişmu, saqlaşmu šz qoluŋda»

0
72 ret oqıldı

Yazğuçi җämiyätniŋ barometri boluşi tegiş. Çünki uniŋ iҗadiyitiniŋ asasiy nişani – adäm täğdiri. Bügünki җämiyättä qäläm sahiblirini «boluvatqan ähvallarniŋ mahiyitini häliqqä yätküzüştä, çüşändürüştä paaliyätçanliq kšrsätmäydu» däp äyipläşmu, “iҗatkarliq mävqä bilän grajdanliq mävqä birligi yoq” degüçilärmu bar. Şundaq ekän, biz moşu hildiki mäsililär bilän Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqiniŋ äzasi, İliya Bähtiya namidiki mukapatniŋ laureati, kšrnäklik şair Җämşit ROZAHUNOVni sšhbätkä җälip qilduq.

Şämşidin AYuPOV,
«Uyğur avazi»

— Mälumki, sšz sän°iti adämni tärbiyiläydiğan qudrätkä egä. Biraq kšp ähvalda şair-yazğuçiniŋ җämiyättiki orni uniŋ grajdanliq aktiv mävqäsigä qarap bahalinidiğini bar. Siz yazğuçi mävqäsi degändä nemini his qilisiz?
Sšz bilän yaralğan kainat-aläm,
Sšz bilän yaralğan muqäddäs zimin.
Sšz bilän yaralğan häzriti adäm,
Sšz bilän – moҗutluq muradi imin.
Sšz bilän izgülük, insap, diyanät,
Sšz bilän hatämiy sehiyliq, ehsan.
Sšz bilän mehnätlik arzu iҗavät,
Sšz bilän muşärräp äŋ kamil İnsan!, —
däp yazğan zamaniviy şeiriyitimizniŋ yarqin namayändisi Mähämmätimin Obulqasimov (Almasbäk) häqiqätän sšz sän°itiniŋ näqädär uluğvar, qudrätlik küç ekänligini yänä bir qetim tästiqlisä keräk.
Soaliŋniŋ ikkinçi qismiğa berär җavapni Konfutsiyniŋ: «Sšzniŋ häqiqiy mäna-mahiyitigä yätmäy turup, adämlärni çüşiniş mümkin ämäs» degän pikridin başliğim kelivatidu. Biz kim, qaysi millät väkili, qandaq käsip egisi boluşimizdin qät°iy näzär, mälum bir dšlätniŋ puhrasi, җämiyätniŋ äzasi süpitimiz bilän šmür sürimiz. Täbiät äta qilğan ihtidarimizğa, alğan bilim, pütülgän äqil-parasitimizgä munasip şu dšlätniŋ, yaşavatqan җämiyitimizniŋ täräqqiyati, häliqniŋ turmuş şaraiti, täläp-ehtiyaҗiğa bola aililirimizni asrap, tärbiyiläş üçün hatirҗäm yaşap, ämgäk qilişimizğa yaritilğan imkan-imtiyazliriğa, rähbiriy vä başquruş organliriniŋ jürgüzüvatqan içki vä taşqi säyasitigä nisbätän grajdanliq kšzqarişimiz – grajdanliq mävqämiz qeliplişidu.
Ändi şair-yazğuçilirimizni bir täräptin şu dšlät-җämiyätniŋ paal grajdanliq mävqäsigä egä puhraliri däp bilsäk, ikkinçi täräptin, päqät šzlirigä has mävqäsiniŋ alahidilikliriniŋ barliğini kšpçilik yahşi bilidu.
Äslidä iҗatkarniŋ nemilärni yazğanliği ämäs, bälki uniŋ mukämmäl, gšzäl til arqiliq hissiy obraz yaritiştiki, tuyğu-sezim täsirçanliğini aşuruştiki tärbiyäviy ähmiyiti muhim rol' oynaydu. Şair-yazğuçiniŋ mävqäsidä päqät šz hälqi-millitiniŋ täğdirila ämäs, pütkül aläm, insaniyät muämmaliriğa yeqindin yandişidiğan kšzqaraşmu moҗut. İҗadiy mehnitiniŋ halavitini kšrmisimu, sšz sän°itiniŋ qudritigä siğinip, jüriginiŋ ämrigä bola sadaqitini saqlap yaşavatqan şair-yazğuçilarni bügünki künniŋ iradisi sunmas qährimanliri, hälqimizniŋ iptiharliq oğlanliri desäk, mubaliğä bolmas. Ularniŋ äsärlirini bahalaşniŋ tšvänligi heçkimgä sir ämäs, amma sšz sän°itini vä uniŋ pidakar җäŋçiliriniŋ qädir-qimmitini bilip, ätivalaydiğan vaqitmu kelip qalar däp ümüt qilimän.
– Kšrnäklik şair häm jurnalist Dolqun Yasin yaşlar bilän uçraşqan päytliridä «Män aldinqilardin ämäs, keyinkilärdin qorqimän. Ular bäzidä meni dässäp ketidiğandäkla tuyulidu» däydiğan. Moşu hususida pikriŋizni bilsäk?
— Bu häqqidä sšz qiliştin aval, hayattin taza kamalätkä yätkän päyttä alämdin štkän ädip toğriliq ikki eğiz lävzimni bildürmisäm, uyat bolar. Talantliq şair, iҗtihatliq jurnalist Dolqun aka Yasinovniŋ kškräkkä – oy, jüräkkä – ot salidiğan şeiriyiti, ädäbiyatqa bağliq yezilğan publitsistikiliq äsärlirini qädir tutup oquydiğan, adimiy vä iҗatkarliq hislätliridin ibrät elip štkän qälämdaş, zamandaş bolğan iniliriniŋ biri män. Uniŋ salapätlik jürüp-turuşi, şairliq mävqäsiniŋ eniqliği, tiliniŋ ravan, bayliği asasida yezilğan näzmiy, näsriy äsärliri härqandaq adämni, bolupmu biz, yaşlarni, šzigä birdin җälip qilivalidiğan. U šzidin burun yaşap štkän şair-yazğuçilarniŋ iҗadiy paaliyitiniŋ qädir-qimmitigä hšrmät bilän qaridi, täŋtuş-zamandaşliriniŋ tšhpisiniŋ däriҗisini adil bahalaşni bildi, ändi käynidin šsüp kelivatqan istedatliq yaşlardin tehimu yahşi äsärlärni yezişiğa zor ümüt artip, işänçä qilatti. Juqurida sän qäyt qilğan sšzi şu väҗidin eytilğan bolsa keräk. Sävävi, yaşlar alda keläçiginiŋ, boyidiki ihtidariniŋ, aŋa yetär vaqtiniŋ barliği bilän bähitliktur.
— Uyğur ädäbiyatiniŋ duniyağa tonuluşi qandaq däriҗidä däp oylaysiz?
– Һärqandaq häliqniŋ milliy ädäbiyatiniŋ duniyağa tonuluşi täläp, yä hahiş bilänla bolidiğan närsä ämäs, bu nahayiti muräkkäp vä qiyin җäriyan. Uniŋ üçün tälivi juquri җahan ählini qayil qilğidäk nadir äsärlär, şundaqla şu däriҗidä yezişqa qadir istedat egiliri, alämgä ularni yeqindin tonutuş üçün duniya häliqliriniŋ kšpçilik tiliğa tärҗimä qilinişi haҗät. Miŋjilliq tarihqa egä ädäbiyatimiz bar bolğini bilän, bügünki kündä җahan ädäbiyatiniŋ altun ğäznisigä qoşulğan uluq tilşunas alim Mahmut Qäşqäriyniŋ «Türkiy tillar divani», biyil miŋjilliq tävälludi nişanlinivatqan ällama şair Yüsüp Has Һaҗipniŋ «Qutadğu bilik», Älişer Navaiy vä başqa klassiklirimizniŋ durdanä äsärlirini hesapqa almiğanda, känҗä ädäbiyatimizniŋ eğiz tolturup eytarliq tšhpisiniŋ yoqluğini iqrar qilmay bolmaydu. Bizdä qerindaş qazaq millitini duniyağa uluq Abay arqiliq tonutqan Muhtar Ävezov, azsanliq avar hälqiniŋ daŋqini çiqarğan Rasul Ğamzatov, qirğiz prozisini duniyaviy däriҗigä kštärgän Çiŋğiz Aytmatov ohşaş uluq yazğuçi-şairlirimiz hazirçä yetilmigini rast, lekin štkän äsirdä yaşap štkän Z.Sämädi, Һ. Abdullin, T.Tohtämov, Җ.Bosaqov, D.Yasin, A.Һezim, R.Rozi, S.Mämätqulovqa ohşaş namayändilirimizniŋ jirik äsärliriniŋ nämunilirini başqa häliqlär, äŋ bolmisa, birinçi novättä, türkiytilliq qerindaşlar tiliğa tärҗimä qilip, mäydanğa atsaq, bu boşluqni az bolsimu tolturuşni başliğan bolar eduq. Äpsus, bu aliyҗanap, sovapliq işlarniŋ tehi arman petiçä qelişi eçinarliq. Sävävi, başta eytqinimdäk, bügün ädäbiyatta härqandaq yahşi niyät, täşäbbus, oyğa pükkän çoŋ-kiçik çarä-tädbirlärniŋ ämälgä eşişi aqivättä muällipniŋ šz hiraҗitiniŋ bar-yoqluğiğa kelip tirilidiğini yoluŋni torap, qoluŋni qaqidu.
— Ötkän äsirniŋ 70 — 80-jillirini äsläp kšräyliçu. U jilliri Ziya Sämädi, Һezmät Abdullin, Җamalidin Bosaqov, Helil Һämra, İliya Bähtiya käbi alplirimiz karvanbeşi bolğan ädäbiyatimiz barliq janrlar boyiçä täräqqiy qilip, pütkül İttipaq miqiyasida tonulğan, ädiplirimiz sepi üzlüksiz toluqlinip turğan edi. Һazir undaq däp eytalmaymiz. Başqa häliqlärdä 30 yaşqiçä bolğanlar «Yaş yazğuçi», «Yaş şair» däp hesaplansa, bizdä 50 yaşqiçä yaş bolup turup, keyin biraqla peşqädämlik tonini kiyiş adätkä aylanğan. Һazir bizdä çaqmaqtäk çaqnavatqan yaş yazğuçi, yaş şairlarmu yoqniŋ ornida…
— U vaqitlarda yazğan äsärlirimizgä täläp nahayiti küçlük bolidiğan. Kitaplirimizni äŋ aval ikki ädip oqup çiqip, yarap yaki yarimasliği häqqidä täqriz yazatti, andin Qazaqstan Yazğuçilar ittipaqi Uyğur ädäbiyati keŋişi yenida qurulğan mähsus tährirat äzaliriniŋ, uniŋ oltirişiğa qatnaşqan kšpçilik şair-yazğuçilarniŋ qollişiğa egä bolğan halättila – «qelin süzgidin» keyin näşriyatniŋ planiğa kirgüzülüp, andin yoruq kšrätti. Һär jilniŋ beşida näşirdin çiqqan yeŋi kitaplarniŋ hämmisi proza, poeziya janrliri boyiçä ädäbiyatşunas alim, barliq uyğur şairliriniŋ tügäl degidäk qatnişişi bilän käŋ türdä tählil qilinip, eytilğan täklip-pikirlärniŋ yäküni gezit sähipisidä besilip, käŋ җamaätçilik diqqitigä tävsiyä qilinatti.
Bügünki ähval tamamän başqiçä. Bazar ihtisadiğa muvapiq hämmä närsä, iҗat qiliş, uni näşriyatqa täyyarlaş, kitap qilip besip çiqiriş, andin taritiş, setiş işliriniŋ hämmisi degidäk šz yançuğiŋniŋ hesaviğa tonuş-biliş arqiliq ämälgä aşidu. Ahirqi jillarda kitap heridarliriniŋ käskin aziyişidin uniŋ tiraji üç yüz — bäş yüz nusha ätrapida. Satqan kitaviŋniŋ ahçisi besip çiqirişqa kätkän çiqimiŋni yepişi natayin. Mundaq şaraitta härqandaq iҗatkarniŋ toluqqanliq šsüp yetilişi, yaş turup hälqiniŋ täşnaliğini qandurup, bädiiy äsärlärgä äşnaliğini aşuridiğan iҗadiyät nämunilirini yaritip, täğdim qilişi mümkinmu? Bu soalğa qanaätlik җavap bärmäklik – häqiqiy ähvalğa kšz jumğanliq bilän baravär.
Bügünki kündä ädäbiyatqa bäl bağlap kirgän yaşlarniŋ az boluşiniŋ, ällik yaşqiçä yazğan äsärliriniŋ yetärlik ämäsliginiŋ asasiy sävävi, bälkim, şuniŋdin bolar. Biraq hoşal bolarliq närsä, ahirqi bäş jil içidä moşu җapaliq sahağa beminnät iҗtihati, jüriginiŋ hahişi, vijdaniniŋ ämri bilän qädäm basqan yaşlirimizniŋ saniniŋ jildin-jilğa kšpiyişi. Ular šzliri täşkil qilğan «Varis» iҗadiy birläşmisigä birikip, izçil reҗilik paaliyiti bilän kšzgä çüşmäktä. Һazirqi yaşlardin V.Molotov, Ş.Baratova, A.Aznibaqiev, S.Änvärova, G.Säydullaevaniŋ iҗadiyiti keläçigidin bizni ümütländüridu. Keyinki ikki jilda şundaq yaşlirimizğa hamiyliq qilğuçilarniŋ kšpiyivatqanliği häm meni hursän qilidu. Amma, yänä bir qaytilap däydiğinim, dšlätniŋ bügünki ihtisadiy täräqqiyati ändi şair-yazğuçilarniŋ jirik äsärlirini šz ğämhorluğiğa elip (qälämhäqqi tšläşni tüp-asasliq yeşiş arqiliq), yoruqqa çiqirişqa yar beridiğan mäzgilgä yätti däp oylaymän. Bu işniŋ qolğa elinğini toğriliq bizgä yätkän uçur-hävär boyiçä, bir basma tavaq bädiiy äsärgä 100 — 150 miŋ täŋgä qälämhäqqi tšlinidekän, amma kitapqa besilğan şu äsärlärniŋ 70 jilğiçä yazğan muällipniŋ ämäs, besip çiqarğan näşriyatniŋ hoquq dairisidä boluşi, mundaq eytqanda, iҗatkarniŋ šlgiçä ularni paydiliniştin mährum qilinişi, kšŋülgä siğmas iş, älvättä. Mundaq orunsiz şärt iҗatkarniŋ muälliplik hoquqidin ayriğanliq hesaplanmamdu?..
«Öz pulimizğa çiqirivatqandin keyin, nemä vä qandaq yazğan bolsaq, şuni näşir qilişqa hoquq-häqqimiz bar», degän çolta oydin çoŋ-kiçik yazğuçi-şairlarniŋ hämmisi jiraq bolğini yahşi. Çünki milliy ädäbiyatimizni sin kštärmäydiğan, sapasiz äsärlär bilän pahallaşturuşqa heçkimniŋ häm häqqi yoq. Aŋliq, ihtiyariy türdä šzara pikir almişiş, şu asasta vayiğa yetip, «pişmiğan» ham äsärlärni tüzitiş, üstidin «qattiq qolluq» bilän işläş amallirini käskin җanlandurğandila – yaş iҗatkarlar šz maharitiniŋ šsüşigä yol açalaydu.
– Җämşit aka, ahirqi çaräk äsir җäriyanida šziŋizniŋ iҗadiyitiŋizdä qandaq šzgirişlär boldi?
– Şaraitqa bola, män 1996-jili rähbiriy hizmättin ketip, qerindaşlirim bilän qurğan «Amät» dehan egiligini başqurdum. 2000-jildin başlap tuğulğan jutum – Bayseyit yezisidiki İ.Tayirov namidiki uyğur ottura mäktividä ustazliq qilip, 2013-jili hšrmätlik däm elişqa çiqtim. Moşu vaqit içidä iҗadimniŋ besim kšpçiligi yezilip, ahirqi on jilda «Oy tamçiliri» (2009), «Aqquşlar qaytqanda» (2009), «Käŋlikni kinäymän» (2012), «İzgülük yoli» (2014), «Ümüt bilän yaşaymän» (2017) namliq çoŋ toplamlirim oqurmänlär bilän üz kšrüşti. Amançiliq bolsa, jilniŋ ahiriğiçä «Mir» näşriyatidin çiqivatqan «Bähtim yultuzi» namliq yeŋi kitavim kitaphanlar qoliğa tegip qalar degän ümüttimän.
Ändi şeiriyitimdiki šzgirişlärgä kälsäm, meniŋda klassik ädäbiyatimizniŋ şäkil-janrliriğa yšniliş besim boldi däp eytalaymän. Mäsilän, hazirğiçä yazğan rubaiyilirimniŋ sani 13 miŋ misradin aşti. Huda halisa, yeqinqi jillarda ularni mavzular boyiçä rätläp, ikki tomğa җämläp, şeiriyät muhlisliriğa havalä qilişni oylap jürimän. Keyinki vaqitta ğäzäl, muhämmäs yezişta šz mümkinçiligimni sinap kelivatimän. Uniŋdin başqa dävrimizniŋ aktual mavzuliriğa munasivätlik «Dostluq riştiliri», «Һayatniŋ yoli ekän mäşäqätlik», «Seyit Muhämmät Qaşiy bilän sirdişiş», «Ustazlarğa yazimän mäktüp» ohşaş lirikiliq monolog, 1937-1938-jillardiki säyasiy täqipläş qurvanliriniŋ – (A.Rozibaqiev, A.Muhämmädiy, Һ.İskändärov, bovam Ü.Hudaybärdiev v.b) täğdirigä beğişlanğan balladilar türkümini yezişqa muyässär boldum. Yänä bir yeŋiliğim: Ä.Sadirov, T.Namätov, N.Tohtahunov, T.Nurahunov ohşaş qälämdaşlar qatarida milliy ädäbiyatimizda evropiliq şeirniŋ sonet şäkliniŋ turaqlinişiğa meniŋmu birkişilik ülüş qoşup kelivatqinim. Bügüngä qädär 11 sonetlar gülçämbiri, 120din oşuq sonetlirim kitaphanlar bilän üz kšrüşti. Balilarğa beğişlap yezip qoyğan şeirlirim häm bar. Qisqiçä, meniŋ iҗadiyitimdiki yeŋi yšnilişlär moşu.
– Pul, abroy-ataq, grajdanliq mävqä. Bügünki iҗatkarlarda moşularniŋ qaysisi yetişmäydu?
– Yoşuridiğini yoq, bügünki künniŋ tšrigä pul, bayliq, mänsäp-ataq, şähsiy mänpiyätkä intiliş çiqti, burunqi qädriyätlirimiz ularniŋ sayisida qelip barğandäk.
Täräqqiyatqa tosalğu boluvatqan sälbiy җäriyanlarniŋ aldini eliş, tüzitişkä keçikmäy çarä qolliniş, iҗabiy täräplirini qollap-quvätläydiğan işlarda bizniŋ grajdanliq vä iҗatkarliq mävqämiz šz däriҗisidä ämäs, oy-pikirlirimiz üzä, minbärlärdin eytilidiğan sšzümiz bilän ämälimiz kšp çağda bir yärdin çiqmaydu. Һätta dšlät Konstitutsiyasidä milliy mädäniyitimiz, maaripimiz, urpi-adät, räsim-qaidilirimiz vä başqimu qädriyätlirimizni saqlaş, täräqqiy qilduruş boyiçä berilgän hoquqlirimizni, kšrsitilgän imkan-imtiyazlirimizni häliq mänpiyitigä durus paydilinişta, ayrim kamçiliqlar yüz bärgän halättä šzimizni himayä qilişta bizgä nemişkidu dadilliq, җür°ät yetişmäydu. Meniŋ päräzimçä, birinçi novättä, juqurida җämiyitimizdiki yüz berivatqan ähvallarni yorutup beräläydiğan bädiiyligi җähättin täl-tšküz, mukämmäl äsärlärniŋ azliği, šz hiraҗiti hesaviğa çiqirivatqini üçünmekin, kitaplarniŋ süpät-sapasiğa җiddiy vä yetärlik kšŋül bšlmäsligi. Älvättä, qilğan dava bilän tama iҗatkarniŋ qädir-qimmitini aşurmaydu, äsli mahiyitidä härqaysimizniŋ siy-hšrmiti yazğan äsärlirimizniŋ häliqniŋ kšŋül-oyidin çiqişiğa, zaman tälivigä munasip boluşiğa bağliq ekänligini dayim ästä tutqinimiz ävzäl.
– Ana tilida oquydiğan balilar saniniŋ aziyip ketivatqanliğini qandaq çüşändürgän bolar ediŋiz?
– Bu mäsilä bügünki alämşumullaşturuş dävridä härhil dšlätlärdä diasporiliq statusta yaşavatqan uyğur җamaätçiligini oylandurup, tolğandurup jürgini hämmigä yahşi mälum. Ana tilida oquydiğan balilirimizniŋ azayğini, hazirmu qanaätlinärlik däriҗidä bolmayvatqanliğiniŋ ob°ektiv vä sub°ektiv säväpliri boldi vä helimu bar.
Buniŋğa, birinçidin, mustäqilligimizniŋ ihtisadiy asasi mustähkämlinip, häliqniŋ turmuş şaraiti yahşilanğiçä demografiyalik ähvalniŋ naçarlişip, tuğutniŋ käskin aziyişi ikkinçidin, ana tilimizdiki mäktäp yeşiğiçä bolğan tärbiyä oçaqliri – bağçä-yaslilarniŋ yepilip ketişi, (mäsilän, bizniŋ yezidiki bağçida altä yaşqiçä tärbiyilinidiğan šsmürlärniŋ sani 400gä yetidiğan), üçinçidin, mälilärdiki burunqi täşkillärniŋ (kolhoz, sovhoz v. b.) tarqap, kšpligän aililärniŋ җan beqiş koyida iş izdäp şähärlärgä ketip qelişi; tšrtinçidin, uyğur mäktäplirini tamamliğuçilarniŋ Birtutaş milliy testqa mälum vaqit qatnaşmasliğimu säväp boldi däp oylaymän.
Ändi asasiy säväpniŋ – šzimizdin boluvatqini, ana tilimizniŋ qädir-qimmitini bilmäslik, uniŋ milliy bolmişimizniŋ, mädäniyitimiz bilän mänaviyatimizniŋ, tärbiyä vä bilim elişniŋ birdin-bir huli, ğäznisi ekänligini etivarğa almasliqtin yüz berivatqini, meniŋ päräzimçä, millät bolup saqlinip qelişimizğa šz qolumiz bilän qilivatqan hiyanättäk bilinidu. Şuniŋ nätiҗisidä päqät bizniŋ yezidiki İ.Tayirov namidiki uyğur ottura mäktividä burun 800din oşuq bala oquğan bolsa, 2010-jili ularniŋ sani 460qa, jiliğa birla başlanğuç sinipi eçilidiğan halätkä çüşti. Ahirqi jilliri mälimizdä bağçilarniŋ eçilişi, jürgüzülüvatqan täşviqat-tärğibat işliriniŋ arqisida ähval biraz tüzülüp kelivatidu. Һazir jiliğa üç başlanğuç sinip eçilip, mäktäptiki balilarniŋ umumiy sani 640qa yetip qaldi. Bu ügüttäk uyğur mälisidiki ähval. Ändi nahiyädiki hoşna yezilarda bu mäsilä tehi çigiç vä eğir, uyğur balilirini uyğurçä oqutuşqa җälip qiliş boyiçä qilinidiğan işlar çaç etäktin.
Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaev šziniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida «härqandaq häliq, härbir qazaqstanliq milliy pütünlügini saqlaş üçün: 1) milliy kodini –milliy mädäniyiti, qädriyätlirini kšziniŋ qariçuğidäk asraş, 2) alğa qarap işäşlik qädäm besiş üçün millät täräqqiyatiğa tosalğu bolidiğan kona, sälbiy än°änä, kšzqaraşlardin qutuluşqa ohşaş ikki šzgärmäydiğan qaidigä muqum riayä qilişi keräk», degän kšrsätmisi biz, uyğurlarğimu, täälluqtur. «Uyğur mäktäpliriniŋ keläçigi yoq», «Uyğurçä oqup, nägä baratti?» degängä ohşaş ana tilimizni täŋsitmäslik yaki uniŋdin keçiş, şu tilda oqup bilim elişni nomus kšrüş – bügünki härbir uyğur ailisiniŋ šz ävlatliri aldidiki käçürülmäs gunasi däp bilginimiz toğra.
Pikrimni märhum alim inimiz Änvär Һaҗievniŋ: «Ana tiliŋni saqlaş – qerindaşliqni, hisdaşliqni inkar qiliş degänlik ämäs, äksiçä, šzäŋgä degän sadaqitiŋ qançä küçlük bolsa, qerindaşliriŋ vä başqilarğa degän hšrmitiŋ şunçä zor vä sağlam bolidu», degän sšzliri bilän tamamliğim kelidu.
— Yähudiylar maaripni milliy moҗutluğiniŋ vä šz dšlitini qurup çiqişniŋ asasiy vasitisi däp qaraydu. Mäktäp selişni täŋrigä siğiniştin qalsa, «muhim orunda turidiğan gšzäl ählaq», däp hesaplaydu. «Ägär dadaŋ bilän muällimiŋ bir vaqitta qamaqqa elinip, buniŋdin birinila kepillikkä elip çiqqili bolsa, bala bolğuçi ekänsän, aval muällimiŋni qutquzğin» degän hekmät yähudiylarniŋ tüp-mahiyitini eçip beridiğan vä uniŋ ämäliyatida näççä miŋ jildin beri ispatlinip kelivatqan häqiqättur. Muällimgä, maaripqa bolğan äynä şundaq yüksäk muhäbbät tüpäyli, yähudiylar bügünki kündä duniya ihtisadinimu, mänaviyatinimu šz qolida tutup turuvatidu. Biz, uyğur millitimu, zamanisida mädäniyät taratqan, dšlät tutqan qedimiy millät ämäsmeduq?..
— Ötkän äsirniŋ yarqin namayändisi, alim, şair Abduşükür Mämtimin täkitliginidäk, biz ahirqi bäş äsir vaqit içidä kšpligän qädriyätlirimizdin ayrilduq, ilim-pän täräqqiyatidin çätniduq, rohiy çüşkünlükkä mähküm bolduq, boyimiz bilän oyimizdiki җäŋgivarliqni päydin-päy egiligän bozäklik psihologiyasi nätiҗisidä šzlügimizni yoqitip qoyuş däriҗisigä yetip kälginimizni säzmäy qalduq. Bu bügün šzimizni uyğur sanap jürgän härqaysimizniŋ beşimizdiki bškimizni aldimizğa elip qoyup, iqrar qilidiğan aççiq häqiqiti.
Tillar bilän millätlärniŋ tarih sähnisidin yoqap ketişi ançä qiyin ämäs hazirqi dävirdä biz milliy maaripimiz arqiliq saqlap qelişimiz mümkin. Qazaqstan uyğurliriğa buniŋğa Asasiy Qanun dairisidä kapalät berilgänligidin hämmisi yahşi hävärdar, biraq «ätiki quyruqmaydin bügünki špkini äla» kšrgän ayrim qandaşlirimizniŋ qerindaş qazaq hälqiniŋ bizgä yaritip bärgän käŋçiligini mümkinqädär durus paydilinip qeliş orniğa, pärzäntliriniŋ aqivitini ançä oylimay ğäyri tilda oqutuşni halişi meni qattiq äpsuslanduridu.
Barçä uyğur җamaätçiligi pärzäntlirigä zamaniviy bilim berivatqan, milliy rohta tärbiyilävatqan anatilliq mäktäplirimizgä burunqi kšzqarişini šzgärtip, ärkä šskän balilirimizni kšpiräk yaqlaştin kšrä, ustazlar bilän birliktä ularniŋ boyiğa siŋiş hovupi bar qenimizğa yat illät-kamçiliq, adätlärni yoqitişqa küç salğini maqul.
– Milliy rohni kštiriş üçün nemä qiliş keräk?
– Milliy roh deginimiz, meniŋ çüşänçämdä pütkül vuҗudimizğa, äqil-eŋimiz, päm-parasitimiz, sšz ämälimiz, sanqirliq paaliyitimizgä ana tilimiz bilän siŋgän äҗdatlirimizdin amanätkä qelivatqan millitimizgä täälluq qädriyätlär sistemisi. Ana süti bilän dariydiğan tilimizni mukämmäl biliş – başqa tillarni üginişkä tosalğu bolmiğinidäk, milliy qädriyätlirimizgä sadiqliğimiz insaniy ävzälliklärni inkar qilmaydu, äksiçä, toluqlaydu, beyitidu, başqiçä eytqanda, adämdiki millätpärvärlik roh bäynälmilällik hislätlirimizgä heç malalliq kältürmäydu. Şuŋa milliy rohni kštiriş – millätçilikni birtäräplimä tärğip qiliş ämäs, bälki milliy moҗutluğimizni saqlap qelişniŋ birdin-bir yoli. Uni ämälgä aşuruşniŋ muhim yšnilişliri, halqiliq çarä-tädbirliri qisqa sšhbät dairisi bilän härtäräplimä qamtilişi mümkin ämäs. Şu säväptin barliq qazaqstanliq uyğurlar üçün bu äŋ aktual mäsilini aldi bilän ҖUEMniŋ rähbärligidä ziyalilirimiz, alim, yazğuçi-şair, märipätçi, mädäniyät märkäzliriniŋ şšbiliri, jigitbaşliri vä käŋ җamaätçilik väkilliriniŋ iştrak qilişida muhakimä qilip, käŋdairilik kontseptualliq programma yasap, andin bälgülängän reҗilär boyiçä җay-җaylarda izçil paaliyät elip barğinimiz durus bolar edi. Şundaqtimu asasiy diqqät-näzärimizni, birinçidin, milliy mäktäplirimizniŋ sanini azaytmay, qarakšzlirimiz az yärlärdä uyğur siniplirini eçiş, bilim sapasini kštiriş, Birtutaş milliy testqa qatnaşquçi oquğuçilarni kšpäytiş, uyğur mäktäpliriniŋ mudir, orunbasarlirini milliy maaripimizğa җan kšydüridiğan, taraziniŋ beşini täŋşäläydiğan salahiyätlik kadrlarni hakimiyät vä bilim organliri bilän hämkarliqta tärbiyiläp, tayinlaş, uyğur mäktäpliri vä sinipliri bar nahiyälik bilim bšlümliridä ularğa metodikiliq yardäm kšrsitidiğan mutähässislär boluşini täminläş, işqa qoşulğan vä qoşuluvatqan bağçilarniŋ yeŋiçä tärbiyäviy işliriniŋ reҗisini yasap qeliplaşturuş; ikkinçidin, milliy mädäniyitimiz, ädäbiyatimiz vä sän°itimiz nämuniliri bilän zamaniviy ülgilirini käŋ tärğip qiliş, milliy näşirlirimizni qollap-quvätläş, millitimizniŋ tarihi bilän bügünki hayatida yüz berivatqan yeŋiliqlardin hävärdar bolup turuş, yazğuçi-şairlirimizniŋ yeŋi kitapliri bilän tonuşuş mähsitidä kitaphanlar arisida dayimliq uçrişişlarni štküzüş; üçinçidin, hälqimizniŋ bay tarihi, qedimiy mädäniyiti, äsirlär boyi qeliplaşqan urpi-adät, räsim-qaidiliriniŋ mahiyitini çoŋqur üginiş arqiliq bügünki künniŋ ditimizğa siğmaydiğan, bolupmu yaşlarğa sälbiy täsir, dähil yätküzidiğan «yeŋiliqliriğa» yol qoymasliqqa ohşaş güränlik yšnilişlirigä kšŋül bšlgän orunluq däp sanaymän. Bu umumyüzlük işlarniŋ җanlinişida anilirimiz, hanim-qizlirimizniŋ täşäbbuskarliq ülüşi muhim rol' oynaydiğanliği hämmigä yahşi ayan.
Yeqinda moşu muämmalarğa munasivätlik yezimizda bolğan uçrişişta «Turan duniyasi» җämiyätlik fondiniŋ mudiri Karlin Mähpirov maŋa milliy moҗutluğimizni saqlap qeliş üçün barliq uyğurlarğa muraҗiät ornida bir şeir yezişimni štüngän edi. Şu iltimasqa benaän yezilğan şeirimni kšpçilik diqqitigä havalä qilişni toğra kšrüvatimän:
Ayrimasni oylisaŋ balaŋni šz bähtidin,
Aynimasni istisäŋ ällik taҗu-tähtidin.
Öz tilini sšyüşni, šz eliğa kšyüşni,
Ügitiştin yaliqma bšşüktiki vaqtidin.
Beçarilik, miskinlik tšrätmäskä beşini,
Kšrsätmäskä bozäklik
dost-düşmängä yeşini.
Hälqi üçün tär tšküp,
Vätän üçün yaşaşni,
Quliğiğa quyup jür, bilgän kündin esini.
Barni qoldin bärmästin,
tapsun desäŋ yoqini,
Diliğa yaq hayatniŋ iştiyaqi, zoqini.
Märdanä är boluşqa tavla milliy sezimdä,
Uqumiğa yarişa bolsun älgä juqumi.
Pärzänt sšygän künüŋdin
beğämlikni taşliğin,
Qädimini küzitip, izgülükkä başliğin.
Äl horiğa siğinip, ğururiğa süyinip,
Ötkän büyük äҗdatlar rohi
bilän aşliğin.
Kimligini äskä sal, qoysaŋmu häm ärkigä,
Adäm bolsun hälqiniŋ yetidiğan qädrigä.
Birkişilik beğämlik aqiviti jiğilip,
Aylanmisun uyğurniŋ paҗiäsi, därdigä?!
Üzülmigäy biz bilän äҗdat-ävlat arisi,
Qolumizda turğanda uniŋ imkan, çarisi.
Käŋ, şahanä sezinip yaşiğiniŋ qurisun,
Bolmisa šz pärzändiŋ
šz hälqiŋniŋ Varisi!!!
Ävladiŋni qalmisun desäŋ keyin buluŋda,
Äҗdatlarniŋ rohiğa sadiq bolğin yoluŋda.
Monu sšzüm yadiŋda bolsun dayim, qandişim:
Özlügiŋni yoq qilip, saqlaşmu šz qoluŋda.
— Ahirqi soal. Män härqandaq kişigä baha beriştä šz millitigä taviy boluşniŋ ikki amili bar däp qaraymän. Birinçisi, ana tili. İkkinçisi, jüräk, oçuğiraq eytqanda, uyğur tili vä uyğur däp soqidiğan jürigi bolmisa, undaq kişini «uyğur» däp hesaplaş mümkin ämäs. Bu meniŋ şähsiy kšzqarişim, baharim. Sizçu, qandaq oylaysiz?
– Pikriŋgä mänmu qoşulimän, biraq härqandaq adämni härtäräplimä bahalaşta šz millitigä taviy boluşi bilän billä, uniŋ insaniy qädriyätlärgä bolğan munasivitinimu etivarğa alğan toğrimekin, sävävi, uniŋ qandaq muhitta tuğulup šskänligi, yaşavatqanliğini bilmäy turup, birtäräplimilikkä yol bärginimiz ançä durus bolmas. Muhimi, šz hälqigä tilğa alarliq hizmät-rapaviti bolmisimu, uniŋ şänigä til täkküzüştin, başqilarğa birär ziyan-zähmät yätküzüştin, şundaqla šzini uyat-beşämlikkä qalduruştin jiraq bolsa bolğini, ilahim.
– Mäzmunluq sšhbitiŋiz üçün rähmät.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ