Şäpqätsiz duniya

0
94 ret oqıldı

Gülnaz SÄYDULLAEVA

(Һekayä)

Qatil! Qatiiilll!, – rohiy kesälliklärni davalaş ağriqhanisiniŋ tamlirini zil-ziligä salğan är adämniŋ avazi kškni yerip, ätrapqa änsizçilik terär edi. Kšzliri çanaqliridin çiqip, ağzidin kšvük çaçiriğan, pütkül bädini tarmuştäk qetivalğan bu adämniŋ ähvali ağriqhana hadimlirini birdämdila häläykümgä selip, häryan jügritivätti. Ätrapiğa alaq-җalaq beqip, heçkimgä tutuq berär ämäs. Täkrarlaydiğini birla sšz – “Qatil”.
Däsläp qariğaydäk sanitarlarğa boybärmigän bemar, yä šzi çarçidimu, yä äsäb sistemisiğa zärbä bolup täkkän җoşqun hissiyat vä tärtipsiz härikätlärdin halsiriğan meyä aram alğusi käldimu, birkämdä, goya kiçik balidäk, bir buluŋğa tiqilip, huҗumğa täyyarlinivatqan yaçiväktäk qolliri bilän baş-kšzini tärtipsiz vä tez-tez siypap, birazdin keyin kiçik balidäk ün selip jiğlap kätti. Pursättin paydilanğan hämşirilär tiniçlandurğuç dorisi qaçilanğan ukoldin birnäççisini saldidä, put-qollirida җan qalmay, lassidä šzini taşlavätkän adämni yšläp šz orniğa yatquzdi.
Pävquladdä vaqiädin vaqip bolup, jügräp degidäk yetip kälgän dohtur palatiniŋ işigi tüvidä, ikki tizini quçaqliğan peti jiğlap oltarğan ayalni kšrüp, qoşmisini türginiçä beşini çayqidi. Bemarniŋ ähvali bir qelipqa çüşkinini kšrüp hatirҗäm bolğandin keyin, heliqi ayalğa «arqamdin çiqiŋ» älpazida şärät qilğiniçä, kabinetiğa yol tutti. Arqisidin ayiğini sšräp, ägişip kirgän ağriq yoqliğuçiğa aççiği bilän ün qatti:
– Sizgä štkän qetim äskärtkän, bemarni җiddiyläştürmäŋ, ähvali mahtiğidäk ämäs dedimğu. Һärqetim sšzgä qulaq salmay, dohturlarniŋ räsmiy ruhsitisiz moşundaq kelivalisiz. Oğluŋizni ayisiŋizçu! Sizma kelisiz, uniŋ ähvali eğirlişidu. Ötkändä bizgä yänä problema tepip bärdiŋiz, şu keçisi oğluŋiz šzigä šzi qol salmaq bolğan, hämşirilär vaqtida bayqap qalğanliğidin bala-qazadin qutulduq. Çoŋ ayalsiz, sšzümni uquŋ. Ägär yänä bir qetim täkrarlansa, ränҗimäŋ, küzätçilärgä sizni ağriqhaniğa tamamän yolatmaş häqqidä buyruq berimän.
Dohturniŋ käskin rayiğa qarşi bir eğiz sšz eytalmidi ayal. Päqät yağliğiniŋ uçi bilän kšzliridin tohtimay eqivatqan yaşlirini sürtüp, jürigini tutup «Uhhhh» däp eğir hasindi.
«Sšz tamam» degän qiyapättä dohtur işikni kšrsätti.
– Esiŋizdä bolsun, bu qetimqi sšzlirim agahlanduruş ämäs, ändi sizniŋ bu härikitiŋizgä çarä qollinimän. U bolsimu, šz pärzändiŋizniŋ hatirҗämligi üçün…
Ağriqhana dälizidä säntürülüp, tam yaqilap meŋip, çirayida alämçä azap äkis ätkän ayal, sirtqa çiqişi bilän ün selip jiğlaşqa başlidi. Kim bilsun, uniŋ ahliri kšklärgä yetärmidi, därdigä dava tepilarmedi, şu bir keçigä qaytsa, ana başqiçä iş tutarmedi?! Kšziniŋ qarisi, jüriginiŋ parisi – yalğuz oğli üçün şu qurvanliq lazimmedi? Kimlärniŋdu beçarä ayalğa içi ağrisa, kimlärdu bepärvaliq bilän yenidin štüvatatti.
Ayal ayaq-qoli šzigä beqinmiğan halättä yeqin-aridiki bäldiŋgä oltardi. Oğliğa däp elivalğan närsilär qaçilanğan haltisini quçaqliğiniçä çäksiz hiyal deŋiziğa çškti.
***
“Һoy, Çehray, pada başliğan tekidäk nägä aldirap maŋdiŋiz, aldimizğa çüşüp? Qatarlişip maŋaylila, helima sizni kšrüşkä zar biz. Öydin beşiŋiz çiqmaydu. Biraz paraŋlişayli” degän dostliriniŋ avazi häqiqätän jügräp degidäk ketivatqan ayalniŋ qädämlirini astilatti.
Yetişip kälgän dostliriniŋ huş käypiyati, qizğin paraŋliri Çehrayniŋ qälbidiki ändişini biraz tarqatqini bilän, šygä keçikivatqini esiğa kälsä, qädämliri yänä iştikläydu. İçidikini sirtiğa çiqarmaydiğan dostiniŋ šyidiki väziyätni ular nädin bilsun. Bügün häm amalsiz šydin çiqti u, štkän häptidä anisi tügäp qalğan dostiğa «çay içküzüp» kšŋül eytişni mähsät qilğan dostliri, qayta-qayta telefon qilivärgändin keyin uyat küçidin kelişti. «Bir qalsaŋ qalisän, arilişip jürgän dostlar birikip çay içküzimiz. İkki miŋ täŋgidin çiqirimizdä, jiğilğan pulğa samsa, tatliq-turum elip, adämgärçilik qilip qoyuşni durus kšrduq» degän edi. Amma bosuğidin atlap sirtqa çiqiş Çehray üçün çoŋ mäsilä. Qeyinanisi «bar» desiğu çoqum baridu, «barmaysän» desä, dostliriğa nemä däydu? İkki miŋ täŋgä soraş lazim tehi, Çehrayda sunuq tiyin yoq. Yoldişi tapqan pulini tiyinliriğiçä sanap apisiğa berivetidu, barliq hiraҗätni hesap-çot qilidiğan bu šyniŋ hesapçisi däl şu qeyinanisi. Qeyinanisidin bäş tiyin almaq qizil-qiyamät, ikki miŋ täŋgä desä, quyqa çeçi tik turup, «Barmaysän boldi!» deyişi turğan gäp. Asta yoldişiğa däp kšrsiçu, biraq härqaçanqidäk alidiğan җavavi şu: «Apamdin sora pulni, meniŋdä näniŋ…».
– Apa, qizlar Mahigüllärniŋ šyigä çay apirimiz – dävatidu, mulayim sšzlidi Çehray. – Berip keläyçu, qalsam qalimänkän. Şuniŋğa… –
– Berip käl, ikki saatqa, – dedi çorsla kesip. – Çüşkä bararsilär şu, namazğa täyyarliq qilimän, kelip baliliriŋğa egä bol. Süyüŋlar çiqqiçä oltarmay, qeyinaniliriŋlarniŋ ğevitini qilişip, – ornidin çaçirap turğan ayal Çehrayni pütün yävätkidäk teşilip qaridi.
– Nemä deginiŋiz apa, nemişkä ğevät qilimiz ändi. Kšŋli yerim dostumizni yoqlap keläyli degän oy. Biraz oltirip qaytimiz. Şu… – sšzi yänä ağzida qaldi Çehrayniŋ. Pul sorisa kelişmäslik çiqidiğini turğan gäp, «boldila» däp oylidi u, «Sänämdin qäriz elip turay, yahşisi».
Bir närsiniŋ şäpisini säzgändäk, tezliktä içkirigä kirip çiqqan ana, kelininiŋ aldiğa birmunçä närsilärni taşlidi.
– Pul çiqirimiz desä kelişmä, «mana meniŋdin», däp monularni qoş. Bu närsilärma palan ahça, “pul çiqirimiz” däydiğanğa usta bu häq hazir. Ahça hämmisigä keräk, biz ulardäk güҗäk bilän küräp tepivatmaymiz. Adämgärçilikkä moşular yetidu. Bu jil Mäkkigä barimän, Alla buyrisa, pul keräk, – dedi zärdisi bilän.
Huda saqlap, jumğan ağzini açmiğini yahşi boptekän Çehrayniŋ, kšŋli tuyuvedi şundaq boluşini, qeyinanisi pul çiqiriş degänni җan çiqiriş bilän baravär kšridu. Uniŋ çüşinigi boyiçä, “pul degän qapçuqta turup kšpiyişi keräk”, sani azlap qalsa, Alla bärgän risqisi qisqiravatqandäk, šzini qoyarğa җay tapalmaydu.
Sirtida heçnärsä bilindürmigän Çehray, helä šylärni arilap kälgän, u yär-bu yärlirigä dağ täkkän ikki metr räht bilän sanduq purap kätkän bir bolaq çay, ugilip kätkän peçen'eni asta jiğivaldidä, «rähmät, apa» deginiçä bšlmidin çiqti.
«Bu närsilärni aparsam uyattu» däp oyliğan Çehray dostiğa telefon qilmaq bolup bağ täräpkä yol tutti. Sänäm «yaq» demidi, şükri, keräklik pulni qärizgä berip turidiğan boldi. Dostiniŋ ähvalini u šzi eçip eytmisimu yahşi bilgäçkä, kiçigidin artuq paraŋ qilmaydiğan Çehrayğa iç ağritti.
Çehrayniŋ qeyinanisi taştin yağ çiqiridiğan ayal ekänligi juttikilärgä mälum. Ätigän tul qelip, yalğuz oğlini šzi beqip qatarğa qoşqan bu ayal, yaş çağliridin tartip aççiği ças, adämniŋ kšŋligä qaraşni, üz-hätirä qilişni bilmäydiğan, härikätliri iştik, sšzlisä näştiri җandin štär, šzini bir bilärmän, aliyhislätlik «büvi» sanaydiğan insan edi. Qapiği zadi eçilmaydiğan ayal, oğlinimu şundaq qattiq intizamda tärbiyilidi: «Seni däp şähsiy hayatimğa çekit qoyğanmän. Män tartqan җapalarni başqilar tartmidi, ularni ärliri baqti. Seni däp işniŋ eğir- yenigini tallimidim, yalğuz turup seni başqilardin kam baqmidim. Talada är, šydä ayal boldum, ataŋmu vä anaŋmu bir šzäm. Maŋa bir šmür qärizdarsän, şuni bil, ätä-šgün hotunuŋniŋ çivisigä kirivelip, hotunpäräzlik qilisänkän, ikki duniya razi bolmaymän. Hotun tepilidu, ana tepilmaydu, uqtuŋma?» – däp künigä näççä rät täkrarlatti.
Yalğuz oğli Arslan, šz novitidä, anisiniŋ bir eğiz sšzisiz iş başlap, šz beşiçä birär qarar qobul qilişqa qadir ämäs, anisi aqni qara desä «qara» däydiğan saddä bir jigit edi. İşläp tapqan däsläpki maaşidin başlap, taki bügüngä qädär, tiyinliriğiçä sanap anisiniŋ qoliğa beridu. Kerigini şu anisi alidu, härbir qädimini anisiniŋ sizğan siziği boyiçä basidu. Һättaki, ailä quruş işi anisiniŋ mäyli boyiçä yeşildi. Yeşi ottuzdin aşqan çağda, anisi «bir jugaç qiz bolsa» däp izdäş selip jürüp, hoşna mälidiki uruq-tuqqanliri arqiliq moşu Çehrayni tapti. Һäqiqätän, Çehray intayin jugaç, yahşi tärbiyä kšrgän, çoŋlarniŋ aldidin toğra štmäydiğan, šy işliriğa pişşiq, külümsiräpla turidiğan huş piçim, nazuk qiz bolup çiqti. Tala-tüzgä tola çiqidiğan aditi yoq, ätidin käçkiçä šy işliri bilän bänt, anisiniŋ qolini soğ suğa saldurmaydiğan munayim Çehray sürlük vä qatal dadisiniŋ qapiğiğa qarap šskäçkä, «dadaŋ terikip kätmisun, dadaŋniŋ aççiqliri kelip kätmisun» degän ändişä bilän, bir šmür çšçüş ilkidä yaşap kelivatqan anisini ayatti. Ğämgüzar anisiniŋ jüräk kesili yaş qizğa vayim salatti.
Şundaq künlärniŋ biridä, ularniŋ šyigä bir top mehmanlar kelişti, ata-anisi bilän içkärki šydä helä uzaq paraŋlaşqan ularniŋ äsli mähsät-muddiasini däsläp bilmidi Çehray. Päqät anisi kirip: «Siz moşu hanidin çiqmay oltiriŋ, qizim. Һazir hädiŋiz kelip çay-pay qoyup, dästihan yayidu. “Siz çiqmaŋ” däp äskärtkändin keyin, bu adämlarniŋ älçilär ekänligini bildi.
Mehmanlarni uzitivetip, Çehrayniŋ yeniğa kirip, helä ünsiz oltarğan ana qiziniŋ peşanisini siypap, üzlirigä, başliriğa, qolliriğiçä sšydi. Ah, näqädär munayim kšrünüş! Müҗäzi eğir yoldişiniŋ ahanitidin qizlirini qoğdap, “moşularğa qopal sšzläp, dilini ağritip qoymisa boldiğu” degän ändişä bilän hayatini štküzgän ana, tehila kiçik kšridiğan känҗä qizinimu yatliq qiliş aldida turatti. Uniŋ vayimğa tolup-taşqan jürigidä ikki hil avaz sšzlimäktä edi: «Kšzüŋniŋ tirigidä egisini tapsun, barğan yerigä qumğa siŋgändäk siŋsun. Monu kesiliŋ bilän ätiki künüŋgä işäş yoq. Känҗäŋ bähitlik bolsa, şu muhim» desä, yänä birsi «Qiziŋ birär qetim kšrüp, sšzlişip baqmiğan jigitkä qandaq yatliq bolidu? Kšŋül degän bilän hesaplişiş keräkqu ahir. Yä qiziŋnimu šzäŋ ohşaş bir qara täläy, bähitsiz qilay dämsän». Amma ata älçilärgä җavap berip qoydi, bu šydä u yaqniŋ gepini heçkim, heçqaçan, “burus” däp baqqan ämäs. Qäpäzgä solanğan bir җüp quşni äslätkän ana-bala zar jiğlap taŋni atquzdi.
Şu keçä ğämgüzar ana qizi Çehrayni namälum jigitkä yatliq boluşqa kšndürdi, çünki atiniŋ kälgän älçilärgä «maqul» җavavini šzgärtidiğan küç yoq bu җahanda. Һärdayim šziniŋ deginini qilip, ätrapidikilärni rayiğa kšndürüp ügängän ata ağzida ilimi bar, namaz oquydiğan däl moşu ayal bilän qudilişişni halaptumiş.
Täğdirigä tän bärgän beçarä qiz jiğlap-qahşap jürüp, çoŋlarniŋ rayiğa beqinip, moşu šygä kelin boldi. Kälgän däsläpki künidin başlap Çehray «Kelin boluş qaidiliri» däp atilidiğan mähsus kurstin štti, muällipi vä rähbiri – qeyinanisi. Burun kitaplarda oquğini bolmisa, realliqta mundaq ähvalniŋ boluşini hiyaliğa kältürmigän yaş qiz älimini içigä juttidä, šz täğdirini baş egip qobul qildi. Yoldişi, birqarimaqqa, yaman jigit ämäs, haraq içmäydu, tamaka çäkmäydu, lekin şu dostliriniŋ ärliridäk šz beşiğa elip birär qarar qobul qiliş, šz šyidä šz ailisigä nisbätän hissiyatini bildürüş, hättaki, birär vaqiä häqqidä šz pikrini dadil izhar qiliş hoquqi zadi yoq. Aҗiz bolğandin keyin Çehray ärkilitişkä häm ärkiläşkä, iç sir eytip muŋdişişqa, tuğulğan künidä bolsimu birär ärzimäs soğa elişqa muhtaҗ. Amma qeyinanisi «undaqni päqät hotunpäräz är kişi qilidu, soğiğa, täbrikkä päqät ana layiq, hotuniğa soğa alğan ärlär šz anisini kamsitqini, ular aniniŋ qarğişiğa qalidu» däp sanaydu. Oğliniŋ beşiğa häm şu çüşänçini quyğan. Umumän, bu šydä anisiniŋ buyruğisiz qil tävrimäydu, uniŋ hämmigä hoquqi bar. Qalğanlarniŋ uniŋğa heç qarşiliqsiz boysunuşi şärt. Һätta Çehraylarniŋ hanisida «tintiş elip beriştinmu» säskänmäydu, oşuq närsä päyda bolğinini kšrüp qalsa, җedäl çiqiridu. Һämmisini soraqqa alidu. Çehrayniŋ iç kiyimlirigiçä sanaydu, bu ayalniŋ näzäridin sirt heçnärsä bolmişi keräk. Nävriliriniŋ birdin oyunçuği, ikki qur kiyimi bar, şu kupayä. Qalğanliriğa pul häşläşkä ruhsät yoq. Һätta haҗäthana qäğiziniŋ šlçimi bar, bälgülängän vaqittin ilgiri tügäp qalsa, bu šmürgä kälginiŋgä škünisän. Birär närsä bälgülängän muddättin aval istimal qilinsa, ahanätniŋ çoŋini aŋlaysän.
Bir qetim yaş tuğutluq Çehray boviğini emitimän däp, gaz üstidä pişivatqan sütni taşurup qoyğinini ta moşu küngiçä daqaydu, bolmisa şu vaqitta šzi haşqinda çay içivatqan päyti, sütniŋ kšvüklişip sirtqa qarap «qaçqinini» qeyinana kšrüp turup, soruvetişni oylapmu qoymidi. Kelinini šzigä “bäs selivatidu” däp egär-toqumini qarniğa aldidä, Çehray beçarini rasa tillidi. Tovva, “ayalniŋ qayaşi ayal” däydu, amma şu künki vaqiä bu ipadigä tamamän qarimu-qarşi edi; äpsanä sšzlärdin sirt, šz hanisida iŋäläp jiğlavatqan boviğini bäzlälmäy avarä boluvatqan täҗribisiz yaş anini julquşlap elip çiqip, qiziq gaz üstini tazilatqan berähim aniniŋ quliğiğa tunҗa nävrisiniŋ teliqip jiğliğini kirmigän edi. «Sän holasman, ziyankäşniŋma sütüŋ zayä bolsun», däp Çehrayniŋ eyip kätkän kškrigigä näççini uruvätti tehi…
Çehray mana şu qeyinanisiniŋ qapiğiğa qarap, uniŋ “süyidin kirip, otidin çiqip” hayat käçürmäktä. Yoldişi Arslan ikkisi “nekadiki är-ayal” degän nami bolmisa, arisida issiq alaqä, mehir-muhäbbätlik munasivät yoq. Öziniŋ äzän çaqirip qoyğan ismini yoldişiniŋ eğizidin bir-ikki qetimla aŋlidi halas, kšpinçä “lam-җim” däp eğizini açmaydu. Bu ähvalğima kšndi beçarä qiz. Beşini içigä tiqqiniçä šy işini qilidu. Bäzän šzini kšläŋgüçtäk his qilip, içi tit-tit bolğan çağlirida moşu bağ täräpkä çiqip, puğanidin çiqqiçä jiğlavalidu… Uniŋ sirdaş-muŋdaşliri alma-šrük däräqliri, därtlirini şularğa tškidu, şularni quçaqlap zar qaqidu. Başqa kimgä eytsun därdini; mehrivan anisi Çehray turmuşqa çiqip bir jil štmäy u alämlik boldi, atisi qiziniŋ qälbini çüşänmäydu, yalğuz hädisiniŋ kšŋlini yerim qilip, ändişigä salğusi kälmäydu. İçini boşatqusi kälgändä Çehray baqqa çiqidu, mevä däräqliri uni ayap yopurmaqlirini şildirlitip, bir närsilärni degändäk, şahliri bilän uniŋ başlirini anisi käbi munayim silaydu…
Bügünkidäk dostliri bilän az vaqit bolsimu billä boluş pursiti uniŋğa qaçan berilär?! «Qizlar nemä degän bähitlik, šyliridä kšŋülliri hatirҗäm jürişidu, qeyinaniliri bilän bir-birigä yar-yšläk, qol-qanat boluşup yaşişidu», degän hiyalni beşidin käçürdi Çehray, hä šziniŋ ahanät aŋlaydiğini şübhisiz, çünki bälgülängän vaqittin keçikip maŋdi šyigä. Qeyinanisiniŋ aççiq sšzliri qulaq tüvidä yaŋriğandäk bolğan Çehray, äriksiz qädämlirini iştiklätti.
Dostliri bilän hoşlaşqan Çehray adättikidin sirt bir änsiräş ilkidä därvaza işigini eçip hoyliğa kirdi. Ayaq-qolliri šzigä beqinmay ğal-ğal titirigän u, derizigä yetär-yätmäy qeyinanisiniŋ zekingän avazini aŋlidi. Asta işikni eçip kirgän Çehray, namaqul qiyapitidä beşini tšvän selip bosuğida turdi.
– Seniŋ deginiŋ maŋa bir tiyin dediŋma, dalpaq?! İkki saatqa kätkän henim, ägläkkä çiqip ärgä tegip käldi. Baliliriŋğa egä bolmay nemä qilip jürisän, eriŋniŋ iştin kälgini nä zaman. “Tamiğini beriş keräk” däpma oylimayda, harsiz. Tärät eliş süyümnima šzäm täyyarlidim. Sän täyyartap ändi çiqip baq šydin!
Öyi yoq hotundäk jürüşini, hoyy …
– Nahäqtin-nahäq ahanätkä qalğan Çehray aniniŋ näştärlik sšzlirini käpsizlik qilip qoyğan kiçik balidäk җim turup tiŋşimaqta edi. Җudun-çapqun davamlaşmaqta, aniniŋ hori besilar ämäs:
– Ändi atlap kšr bosuğidin, anaŋ şundaq tärbiyä bärgändä saŋa. Bala- çaqaŋniŋ qosiğini kim toyduruşi keräk? Öydä şunçä iş tursa, jürüşini qara. Läyğäzäl, anaŋ şundaqtidä!
Çehray šzini nemä desä desun, amma heçbir gunasiz anisini nemişkä tilğa alidu bu ayal? Anisini nemişkä teç yatqili qoymaydu? Duniya yüzidiki härbir ana hšrmät vä izzätkä sazavär ämäsmu äsli. Qaysi ana pärzändi üçün yaşimaydekän? Çehray bu ayalni hšrmätläp, uniŋ deginini orunlap kelivatidiğu ahir. Qaysi ana šz balisini yaman bolsun däydu, qizni häm oğulni ohşaşla päpiläp šstüridu. At jilida, eşäk jilida bir šydin çiqqini, bir saatqa keçikip kälgini şunçä guna boldimu? Balilarniŋ ğizasini bšläk, yoldişiniŋ vä qeyinanisiniŋkini bšläk täyyarlap toŋlatquğa selip qoydiğu. Täyyar närsini elip, issitip yeyiş eğir işmu? Şu käm Çehrayniŋ vuҗudi ot bolup yandi, bu duniyada rahät kšrmäy kätkän rämätlik anisiğa qara çaplavatqan qeyinana bolğuçi bu ayalğa ğäzäpkä tolğan kšzlirini tikti.
– Apamni nemişkä haqarätläysiz? Alladin qorqsiŋizçu, apa! Ölgän anamni nemişkä teç yatqili qoymaysiz? Tamaq täyyar turidu toŋlatquda, issitiş eğirmu şuni? Şunçä eğir gunağa petip nemä qildim? Alladin qorqsiŋizçu, ana… – iŋrap jiğliğiniçä tizlinip oltirip qaldi Çehray.
– Һää-ä, nemä däp kapşivatisän šzäŋ? Maŋa gäp qayturidiğan kim sän, Alladin sän qorqqin imansiz … Tohta seni, tiliŋ šsüp qaptidä. Arslan, häy Arslan, monu harsiz hotunuŋ maŋa yandi. Guna artivatqinini qara anaŋğa, häääy gšşbaş, çiq beri! Vay šldümäy, mana bu uyatsizniŋ aniğa hšrmiti. Vay šldüm, tirikçilikni qilişni ügitip, oqätkä pişirip qoyivedim bu nakäsni, qara tiliniŋ šskinini. Vuy, ilan. Män saŋa tetimisam, tohta! Vaaay Arslan, Arslan däymän. Är ämäs, latikänsän sän, balam. Anaŋni haqarätlävatsa, vaaay Alla, vaay šldümäy.
Anisiniŋ vay selişini aŋliğan oğli içkärki šydin etilip çiqti.
– Monu nemäŋniŋ tilini qisqart, tili šsüp qaptu buniŋ. Һaramdin tšrälgän uyatsizğa bir tal anaŋni haqarätläşkä yol qoyamsän, senima oğul däp tuğuptimän, vay issit. Degän män saŋa, “savap bär hotunuŋni” däp, anaŋni hotunuŋğa bosunçuq qil ändi…. – Anisiniŋ zarini aŋliğan Arslan aç jirtquçtäk ikki säkräp Çehrayniŋ aldiğa bardi.
– Ur, urä bu uyatsizni, anaŋğa sšz qayturğan tillirini juluvät, harsiz җenini kšzigä kšrsät – şu teriqidiki gijgaytişlar ahir šz nätiҗisini berip, Arslan bar küçi bilän Çehrayğa bir muş atti. Täbiitidin çuği kiçik u qaŋqiğan poŋzäktäk neriğa çüşti. Kšzlirigä qan tolğan jirtquç tehimu boğrisiğa çüşüp, tügürlinip yatqan ayalni muşlaşqa štti. Jugaç aslan, ändi ismi җismiğa layiq häqiqiy Arslanni äslätti.
– Apamğa qaytidiğan tilliriŋni juluvetimän… – Çehrayniŋ üzlirini dässäp, ağziğa täpti. Sağlam mäntiqidin ayrilğan är, aҗiz ayalniŋ oŋ kälgän yerigä urup-savidi. Qanğa milängän beçarä ayal šzini qaçurar җay tapalmay, bir däm u yaq, bir däm bu yaqqa domilap zarlinar edi. Uniŋ zari yoldişiniŋ vähşiligini aşurup, goya olҗisini qiynavatqanliğidin läzzät elivatqan jirtquç qiyapitigä kältürdi. Bar küçini jiğip, sirtqa qaçmaq bolğan Çehrayni, šmüläp maŋğan yeridin juluvelip neri taşliğan Arslan, huddi puğanidin çiqqan җallattäk, šp-çšrisigä qan tolğan kšzlirini tikti. Bšlminiŋ neriqi buluŋiğa uçup çüşkän Çehray, ahirqi zärbidin keyin җim bolup qaldi. Arida adämniŋ tenini şürkändürär bir süküt päyda boldi.
– Җaҗisini hoy berip qoyduŋ, oğlum, – däp bayatin ikki nävrisini «җäŋ mäydanidin» qaçurup, sšräştürginiçä neriqi šygä äkirip solap qoyğan anisi çiqti.
— “Hotunni baştin” däydu, ändi män kšräy buniŋ sšzmäl bolup kätkinini. Qara, җim yetivalğinini”.
Һärikätsiz yatqan kelininiŋ yeniğa kälgän ayal, uniŋ baş täripidin eqivatqan qanni kšrüp tatirip kätti.
– Öltürdiŋmiy monuni, Alla saqlisun, Yaratquçi egäm, “ur” desä, şunçimu uramsän? Çehray, häääy Çehray, tola kškältayliq qilma, šzäŋgä az sän harsizğa – yänila näştiri bilän kelinini silkip kšrdi u. Lekin Çehray lassidä bolup, heçbir härikätsiz yatmaqta.
Arslan ändi šzigä kelip, ayalini peqirap aldi-käynigä meŋişqa başlidi, «tur, tur, tur däymän. Boldi qil ändi. Özäŋ, šzäŋ, šzäŋğu… apamni šzäŋ»…
– Apa, apaaa, dohtur çaqirayli. Çehray bir qismila yatidu, dohtur çaqirayli, apaaa. – Uniŋ hoduqqan avazi anini beşidin bir qapaq soğ su quyğandäk sägitti.
– Saraŋmu sän? Çaqir dohturni, saqçi kelip ayaq-qoluŋni yärgä täkküzmäy türmigä elip ketidu. Türmidä çiriysän, oğlum. Ahmaq bolma, tohta, monu yärgä yatquz buni. Kütäyli, šzigä kelip qalar, – Arslan yänä anisiğa boysundi. Җansiz Çehrayni kštirip elip divanğa yatquzdi, su pürküp kšrdi, hätta tiymiğiniŋ astiğa jiŋnä sançidi. Anisi hiŋ puratti, amma Çehray jumğan kšzlirini açmidi…
– Apa, Çehray tehi şundaqla yatidu, dohtur çaqirayli – yalvurdi Arslan, amma anisi uniŋğa aliyip bir qarididä, “ağziŋni jum” degänni uqturdi, aniniŋ oyini çüşinip bolmatti.
– Män seni türmidä çirisun däp baqmiğan, jum ağziŋni. Kütimiz dedim kütimiz, bar yänä vaqit, – terikti anisi.
Päqät vaqit yerim keçidin aşqanda, Çehrayniŋ yenida oltarğan oğliğa buyruq bärdi ana:
– Sän yaş tehi, oğlum, meni tiŋşa. Balilarni çoŋ qiliş keräk, apaŋni tiŋşa, balam, deginimni qil. Çehray šzi gunakar bu ähvalğa, sän ättäy qilmidiŋ, ändi bir qararğa keläyli, balam. Maŋ, ayaliŋni kštirip baqqa açiq.
“Uçuğdaydekändä” däp oyliğan Arslan Çehrayni likkidä kštirip baqqa elip çiqti. Yalt-yult yanğan yultuzlar vä asman gümbizi guvaçi bolğan bu işqa, huddi tänha ay narazi bolğandäk, bulutlar arisiğa yoşurundi.
– Monu yärgä yatquz, deginimni tez qil. Türmidä çiriysän bolmisa. –Qolliri titirigän ayal alma däriğigä şota yšlidi, – män seni türmidä šlsun däp baqmidim. Bolar iş boldi, šzidin kätti, ağziğa egä bolmidi, türmidä çiritmaymän yalğuzumni, – däp çapsan-çapsan sšzliginiçä yançuğidin ağamça çiqirip, Çehrayniŋ boyniğa bağlidi.
Bu dähşätkä işänmäy turğan Arslanniŋ kšzliri çaniğidin çiqip, tili gäpkä kälmäy qaldi:
– Apa, apaaa, nemä qilivatisiz??? N-n- nemäää qilivatisiz? Biz qatil ämäsqu??? Apaaaa!!!! – däp çšçüginiçä käynigä daҗidi.
– Bol, gšşbaş, ahmaq, deginimni qil! – ana turupla oğliniŋ kajliğiğa terikti, bir päs šzini qoliğa aldidä, aldaşqa štti. – Türmidä çiriysän balam, kšzümniŋ qariçuği, җenim balam, ahmaq bolma, štünäy. Çehray šldi, boldi. Teni sap kšk, gunani saŋa artidu. “Esilivaptu keçä” däymiz, seniŋsiz män qandaq yaşaymän, oğlum. Apaŋniŋ gepigä kir. Män qaçan seni yaman bolsun degän.
Aniniŋ ağzidin çiqqan dähşätlik sšzlär Arslanniŋ äqlini lal qildi. Moşularni dävatqan rast uniŋ anisidimu? Birsiniŋ җeniğa zamin bolğinini az däp, ändi gunasiğa guna qoşmaq bolğini qandaq? Җallatmu bular?
– Apaaaa! Apaaa! – ünlük vaqiridi u. – Öziŋizni šziŋiz aŋlavatamsiz, siz namazğa jiqilğan adäm tursiŋiz, mundaq gunani qandaq kštirip jürisiz? Yaq, yaq, yaq! Yaq, män bu işqa barmaymän! – käynigä daҗip qaçmaq bolğan Arslan putlişip jiqildi, anisi uni yšligili turdi:
– Män šz balamni qutulduruş üçün hämmigä täyyarmän. Sän degän meniŋ yalğuzum, meniŋ җigärim, sultanim. Seni türmidä kšrüş šlümdin eğir maŋa. Mäyli, šzäm u çağda…
Arslanni šrä qilip qoyup, yärdä yatqan Çehrayğa yeqinlaşti ana. Tamamän šzini yoqatqan Arslan eyiqtäk hškürävätti, alaq-җalaq qilğan kšzliri birdä anisiğa, birdä ayaliğa baqatti. Çehray, goya uyqidiki päri käbi, bir hil halättä yatidu. Yaratquçiniŋ mšmün bändisi, kelinlärniŋ kamili – beçarä Çehray! Näççä rät moşu baqqa çiqip däräqlärgä därdini tšküp, ularni kšz yaşlirida suğarğan edi. İçidikini «gäp bolidu» däp tirik җanğa eytmay, älämgä tolğan dilidiki tulumni moşu tilsiz alma-šrüklärgä aşkariliğan, kšŋlidä kir yoq janniŋ šmrigä zamin bolğan vähşilär tehiçila talaş üstidä. Şu tap ularğa ğäzivi kälgän täbiät qayaqtindu uçtumtut kälgän şamallarni päyda qildi. Tomuzğilar çirildişip, yultuzlar çimirlişip turğan ätrap bir dämdila änsizçilikkä bšlinip, däräq şahliri «mana silärgä, vähşilär» degändäk ana-baliniŋ kaçatlirini urup štätti. Һuvliğan şamal mäliniŋ iştlirini horğa täklip qilğandäk, ularniŋ qavişi uniŋsizmu sürlük väziyätni tehimu җiddiyläştürüvätti.
Öyniŋ tinҗiqliğiğa çidimay, hoylisidiki baraŋliq astida uhlaşni durus kšrgän İsmayil, hoşniliriniŋ beği täräptin kelivatqan ğaraŋ-ğuruŋğa başta ähmiyät bärmigini bilän barğansiri küçlinişkä başliğan ünlärni şamal uniŋ qulaq tüvidä yaŋritişqa başliğan çağda, irğip ornidin turğiniçä, bağ täräpkä intildi:
– Qaysiŋ bu? Qaysiŋ vaqiriğan keçidä? – uniŋ avazi bir-birsigä kštiräŋgü avazda muraҗiät qilişivatqan ana-balini mäŋditip qoydi. Aridin goya saatlar štkändäk tuyuldi, qolaysiz ähvaldin qutuluşni ana šz zimmisigä aldi. Därhal šzini oŋşavalğan ayal tamamän başqa qiyapätkä kirdi:
– Vay tovva, vay šldümäy, mundaqlarnima kšrisänkän tovva… şundaqma künlärgä qalarmänmu, qara monu Çehray… kelinim… Çehra-a-a-a-y esilivaptu…nemä därt käldi, tovva – ändikip jiğlidi u. – Arqisidin izdäp çiqiveduq, tezla yeşivalduq. Alla, Alla, moşundaqma tartquluqlarni salarsänmu?! Balilarni jitim kildiŋğu Çehray! Bizni oylimisaŋmu şularni oylisaŋmamdu… Çe… vay qizim, kšyümçan qizim. – Loli aniniŋ jiğisi haziğa aylandi. Arslan haŋqetip häykäldäk turidu, goya anisini birinçi qetim kšrüvatqan adämdäk kšzini uniŋdin üzär ämäs.
– Nemä degän qaraŋğu, män qolçiraqni elip çiqay. Tohtaŋlar, män tezla, tovva monu işni hä. Häppp! Altundäk qizniŋ qilğinini, häp, häp, häp, – degän peti šyi täräpkä jügärdi İsmayil.
Goya şuni kütüp turğandäk yärdä şük yatqan Çehrayniŋ yeniğa uçup kälgän ana, bayatin beri uniŋ boyniğa selip qoyğan sirtmaqni qisişqa başlidi, qolliriniŋ küçi yätmigäç, ayiğini Çehrayniŋ mürisigä tiräp turup ağamçini tartivatqan anisiğa kšrüp, oq täkkän toŋğuzdäk çeqiriğan oğli, “bu dähşätni kšzüm kšrmisun” dedimu, beşi qayğan yaqqa qaçti.
– Җenim qizimäy, gunağa patimän däpma oylimiğan Çehray. Şundaqma qilamdu, tovva, – deginiçä, Çehrayniŋ çaçlirini siypiğiniçä oltarğan därtmän qiyapitidiki ana qolçiraq elip çiqqan hoşnisi İsmayilni kšrüşi bilän tehimu ün selip, üz-kšzlirini morlap jiğlaşqa başlidi. Bu ikkiüzlükniŋ guvaçisi alma däriği naraziliğini bildürişip şamalda här yan çayqalmaqta edi, uniŋ şahliridiki ändi pişqili turğan mevilär ğäzäptin titirätti. Çehrayniŋ qälb nidasi bilän suğirilğan, uniŋ şäbnäm käbi taza yaşliri siŋgän mevilär bu! Җähli çiqqan şamal bolsa, «küçümni kšr» degändäk, çoŋ akisi «boranni» başlap käldi, Çehrayniŋ ätrapida säkparä boluşuvatqan ikki adäm boranniŋ häyvätlik avazi besim kelip, bir-biriniŋ ünini aŋlimaydu. Alma däriği mevilirini aççiğida yärgä tškmäktä, Çehrayniŋ üzlirini ahirqi rät sšyüp qalayli deginimu yä? Tolun ayni äslitidiğan çehrigä toyup qalayli deginimu? Yaki monu hayasiz, qatil aniğa taş ornida amalsizdin almilirini atqinimu?
Ätrap bäk sürlük, çaqmaqniŋ yoruğida änsiz härikättiki ikki adämniŋ qiyapiti. Boran küçäydi, däräqlär yärgä tegip eğaŋlimaqta, çaqmaq bu tän şürkinär väziyätkä guvaçi bolup, ispat üçün qaraŋğuni yorutup sürätkä tartivatqan käbi aççiği bilän qattiq çaqti. Almilar yärgä tšküldi, yamğur başlandi.
İsmayil iŋriğan ünni monu җudunniŋ avaziğa ohşatsimu, qulaqlirini här yan tikip, ätrapni diqqätçanliq bilän yänä tiŋşidi… Һoy, bu tovlavatqan yärdä yatqan Çehrayğu! Tokurlap üzigä çüşkän almilar yaki yamğurniŋ soğ tamçiliri behoş ayalni šzigä kältürdimu, bir çağ Çehray iŋriğandäk qilip qaldi. Boran şu däm häyvätlik avazini päsäytti, İsmayil «hata aŋlap qaldimmu» degän oyda quliğini Çehrayğa yeqin tutup tiŋşaşqa kirişti. Yaq, yaq, hata aŋlimaptu, bilinär bilinmäs tovliğan avaz aŋlinidu.
– Ana, Çehrayniŋ җeni barğu, җeni bar! Allağa miŋ şükri. Nahiyä märkizigä dohturğa därhal elip barayli, šzäm apirimän, “tez yardäm” keçikip kelidu.. därhal meŋiş keräk! Maşinini ot alduray, – hoduqqan İsmayil šziçä yänä bir närsilärni dedidä, җansiz yatqan Çehrayni yärdin juluvelip hoylisiğa jügärdi…
Arslanni ikki kün izdigän jutdaşlar, saqal-buruti šskän, ğal-ğal titirigän, tohtimastinla «qatil, qatil» däp sšzläp qalğan beçarini, mäliniŋ çetidiki äski tamliqtin tapti. Kšzliri içigä oltirişqan, çaçliri aqarğan, paşa-kšküyüngä yäm bolğan oğlini kšrgän ana şa bolup jiqildi. Anisini kšrüp, ürkigän asav attäk jutdaşliri qolidin julunup, yänä qaçqan Arslanni, qavul jigitlärdin birnäççisi tutuvelip, içkärki haniğa solap, sirtidin quluplidi.
Keçä-kündüz «qatil» däp yadlap, yä tamaq, yä usluq istimal qilmayvatqan Arslanniŋ ähvali eğirlaşti. Bir terä, bir ustihan bolup qalğan tirik ärvaniŋ päqät kšzi paqirap turidu, halas. Anisini kšrsä intayin җiddiylişidu u, şuŋlaşqa täyyarliğan tamiğini apisi işikni qiya eçip, bosuğa tüvigä asta qoyidudä, oğliğa kšrünmäy arqisiğa yanidu. Kündin-küngä hali harap boluvatqan oğlini kšrgän ana, bir ay içidä qerip, mükçiyip kätti. Oğliniŋ ähvali kün sanap eğirlişivatidu, qaçandu-bir çağlarda bahşi, mollilarni şirk däp bilip, ularni qattiq sšküş astiğa alidiğan ayalniŋ muraҗiät qilmiğan ämçi-rämçisi qalmidi. «Şäytan kirivaptu içigä» deyişkän bahşilar perimu oynatti, nätiҗä yoq. Ahirqi vaqitlarda Arslan bšlmidiki bar җihazni šrüp, šzini u yan-bu yan etip, «qatil, qatildin qeçiŋlar» däp җiddiylişidiğan adät çiqardi. Äynäkniŋ sunuği qollirini kesip, yaridar qilğandin keyin dohtur çaqirip, ağriqhaniğa yatquzuşqa toğra käldi. Aridin helä vaqit štsimu rohiy kesälgä muptila bolğan Arslanda iҗabiy šzgiriş yoq, anisini kšrgän zaman bayiqidäk käskin šzgiridu, äsäbi tamamän halsiraydu.
Çehray ağriqhaniğa kelip çüşkän päyt yaş ayalniŋ җarahätliri dohturlarniŋ äqlini lal qildi, tenidä saq yeri yoq: sunğan qovurğa špkisini teşivätkän, qoli sunğan, omurtqiliriğa qattiq zähim yätkän, beğiri yänçilgän, bšräkliri tayaq zärbidin qepidin çiqqan, çişliri ugalğan, baş meyisi qattiq çayqalğan, tiniq yolliri eğir zähim alğan vä hakazilar. Mümkinçilikniŋ barini qilğan dohturlar başlirini çayqap jürüp, uni aman elip qelişqa tirişti, çünki meyip bolğan bu yaş ayal, goya bäş är kişi yepilip urğan ähvalda edi. Uni dohturğa yätküzgän İsmayilniŋ gepigä guman bilän qariğan ular, šzara tähminlärni eytişti. Älvättä, bu hil җarahätlär päqät tayaq astiğa elinğandila orun alidu, mäsilä – kim urdi? Boynidiki ağamçiniŋ iziçu? Dohturlarniŋ jüräk-bağri muzlidi. Dähşät!
Keçä-kündüz bemarniŋ ätrapida uni aman saqlap qeliş üçün küräşkän dohturlar, ikki tävlük štkändin keyinla «ändi yaşaydu» deyişti, çünki Çehray klinikiliq äҗäldin oyğanğan täläylik bir insan. U häqiqätän šlüp tiriliptu, mšҗüzigä tolğan bu hayat, Çehrayğa yaşaş üçün yänä bir pursät bärgän ekän. İkki pärzändiniŋ täliyigä bu duniyada yaşaydiğan risqisi barkän, şükri.
Qaidä boyiçä, mundaq eğir җarahätlär bilän kelip çüşkän bemarni täkşürgändä, ağriqhaniğa prokuratura hadimliri täklip qilinidu, kšpni kšrgän ular därhal hämmini çüşändi. Qanun boyiçä, Çehrayniŋ šzigä kelişini kütkän ular, dohturniŋ ruhsiti bilän soraqqa kirişti.
– Özäm jiqildim, šzäm esildim, tola närsä esimdä yoq. Käçürüŋlar, başqa eytar davarim yoq, yalğuz qaldursaŋlar, iltimas – däp gäptin qaçqan Çehraydin başqa sada çiqmidi. Politsiya hadimliriniŋ härhil ästärlik soallirimu Çehrayniŋ җavavini šzgärtälmidi. Yepiq qazan yepiq boyiçä qalivärdi.
Siŋlisi ağriqhanida çağda җiyänlirini momisiniŋ šyidin äkivaldi hädisi Mehray. Çehrayniŋ qeyinanisi qarşi bolmidi, “hamanäm dadisi saq ämäs, baliliriğa qarisa, Çehray esiğa kelidu, uniŋdin kšrä äkätsun”. Hudayimniŋ salimini berip kirgän Mehray, ün-tünsiz ikki naresidini jiğişturdidä, yoldişiğa yetilitip sirtqa çiqardi, andin ätrapiğa täkşi qarap çiqti.
– Beçarä siŋlimniŋ dozaq makani bu. Nemä gunasi bardi şunçä horliğidäk uniŋ, hayvannimu undaq qiynimas, bizni heçnemä bilmäydu däp oylimaŋ! Çehrayniŋ yumşaqliğimu, yä bu dozaqni täkrar äskä alğusi yoqmu, bilmidim, amma häqiqätni yoşurup eytmayvatidu. Mäyli, šz ärki, aman qalğiniğa şükri, silärdäk vähşilärniŋ җaҗisini Alla šzi bärsun! Qatillar! – dedidä, işikni qattiq yepip, jiğliğiniçä talağa jügridi.
– Şu Çehray äyiplik hämmigä, şu äyiplik. Meniŋ balamni saraŋ qilğanmu şu. Nädin ara tepip bärdim bu mistanni. Şu gunakar hämmigä, kapşiğan šzi, şu küni. Meniŋ oğlum anisiğa boluşti, ana degän ana. U meniŋ oğlum! – Tüvi yoq oy orisiğa çüşüp kätkän ana şu teriqidä šz šzigä gäp qilip, ağriqhana derizilirigä uzaq qarap turdi…
***
Gugum çüşärgä yeqin boran uçqan šyigä haltisini sšräp qaytqan ana baqqa çiqti. Ätrap sšrün, küz şamili seriqdiğan yopurmaqlarni julup yärgä taşlimaqta. Öz-šzidin qurup, qaridap ketivatqan alma däriği, hoyma sät kšründi aniniŋ kšzigä. Bälki, u šz qälbiniŋ äynini kšrgändu?! Jüräk- bağrini mänmänçilik bilän şähsiyätçilik äsir qilğan, zalimliq bilän qatilliq yiltiz tartqan, tilida Alla degini bilän, dilini şäytan egiligän, adaşqan insan. Päqät šz pärzändigä nisbätän mehrivan ana bolğan, šzgilärdin mehrini ayiğan, bu alämniŋ çin mahiyitini çüşinip yetälmigän, eziqqan zalim qälbi qiynalmaqta.
U baqqa çiqti. Alma däriğidin bir tiviş kälgändäk bilindi: “Ana degän bir qoli bilän bšşükni, yänä bir qoli bilän duniyani tävitidu. Sänçu? Şundaq käŋqosaqliq bolalidiŋmu? Oğluŋniŋ bähtigä kündäşlik qildiŋ sän! Bu hayatta härbir insanniŋ šz orni bar, yarğa bolğan sšygüniŋ, aniğa bolğan muhäbbät ornini talaşmaydiğanliğidin häviriŋ yoqtimu? Äksiçä, beçarä qizni içiŋgä tiqip, aniliq mehriŋni tšksäŋ, bir balaŋ ikki bolmasmedi. Altundäk nävriliriŋ ätrapiŋda «moma, moma» däp quvalişip, bähitlik qeriliq käçmäsmediŋ”.
Alma däriğiniŋ adaqqi şivirlaşliri šrkškräk ayalğa yaqmidi. Uniŋ quruq şehiğa qonup «qarq, qarq, qarq» etip qarqildiğan qarğa «qatil, qatil» degänni täkrarlavatqandäk sezildi. Jügräp otunhaniğa kirginiçä, paltini kštirip çiqip, šçini şuniŋdin alğandäk, alma däriğini tärläp-täpçirigän halda, bar küçi bilän çepişqa başlidi.
– Mistan, šzi gunakar! Һämmigä şu Çehray degän palakät äyiplik! Şu äyiplik!.. Paltiniŋ taqildişi uniŋ sšzlirini besip kätmäktä edi…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ