Jut işqida

0
17 ret oqıldı

Vaqit ğuyuldap štüvatmaqta, uniŋ çapsan eqimi uruş jilliriniŋ baliliri hesaplanğan biznimu hayatniŋ talay davanliridin alqitip, yaşanğanlar qatariğa qoşti. Yaşliq bilän yaşanğanliq arisidiki ariliq şunçimu qisqa bilinidekän kişigä. Beşiŋdin štküzülgän käçmişliriŋ huddi tünügünla yüz bärgändäk tuyulidu. Nemä demäyli, hazir hatirä bilän yaşaş dävrini beşimizdin štküzüvatimiz. Mundaq päyttä kindik qeniŋ tškülgän tuğulğan jutuŋ, jutdaşliriŋ, dost-buradärliriŋ bääyni kino lentisidikidäk kšz aldiŋdin štidekän. Şular toğriliq oylisam, Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Äbişoğli Nazarbaevniŋ “Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş” namliq programmiliq maqalisida: “İnsan balisi – çäksiz parasätniŋla ämäs, äҗayip hissiyatniŋ egisi. Tuğulğan yär – härkimniŋ aççiq jiğisi bilän yärgä çüşkän, mäydisi bilän šmüläp, işäşlik qädäm basqan makani, nurğunliğan insanniŋ hayat käçüridiğan šlkisi. Uni qäyärdila jürmisun, jüriginiŋ qetida saqlimaydiğan insan yoq…” däp eytqanliri härbirimizgä äҗayip täsir, ilham berip, ana jutumizğa bolğan sšygü-seğinişimizni tehimu oyğitidu.
Bizniŋmu tuğulğan jutumiz – Nadäk yezisiniŋ šzigä has tarihi, štmüşi, täräqqiyat yoli bar. U uzunluği tšrt yüz çaqirimğa sozulğan Җoŋğar – Tälkä teğiniŋ küngäy etigigä җaylaşqan. Һavasi taza, süyi süzük, yeri munbät. Ävzili, adämliri iҗil-inaq, mehmandost, mehnätkäş, iҗatkar, biri – hämmisi üçün, hämmisi – biri üçün җan kšydüridu. Äҗdatidin kelivatqan şu hislätlirini ävlatlar hazirmu davamlaşturmaqta, jutta yaşavatqan uyğur vä qazaq qerindaşlarniŋ җuğiҗäm, seniŋ-meniŋ yoq, bir-birsiniŋ tilini, urpi-adätlirini yahşi bilidu. Äşu bir jilliri jutumizğa kälgän Ösäk vadisiniŋ ataqliq ğäzälhini Helil aka Һämraev jut adämliriniŋ şu hislätliridin täsirlinip, yazğan “Nadäk ilhami” namliq şeirida mundaq misralar bar:
Tağ bağrida külär Nadäk dalasi,
U dalaniŋ dilğa şipa havasi.
Babiläŋniŋ oyğaq süyi tepirlap,
Qirlirida çayqilar tal җalasi.

Munda šsär mälikilär ränasi,
Munda yayrar dostluq, ämgäk navasi.
Meniŋ üçün yeri gšhär Nadäkniŋ,
Һärbir güli – şeirimniŋ lavasi…
Därhäqiqät, jutumiz äynä şundaq edi. Uniŋ issiq qoynida, ämgäktä vä iҗatta märdanä pärzäntliri šsüp yetilip, kšpkä tonuldi. Dehanlardin Qazaqstan Aliy Keŋişiniŋ deputati Ğäni Mustapaev, VLKSM XX qurultiyiğa delegat bolup qatnişip, VLKSM Märkiziy Komitetiniŋ äzasi bolup saylanğan Gülsüm Sopaşeva, Ämgäk Qizil Tuği ordenliq Ziläyhan Gayitova, yeza egiligi işläpçiqirişniŋ mahir täşkilatçiliri, Lenin ordenliq Ğoҗa Һämraev, Mähämät İsmayilov, Oğuz Niyazov, Teyip Sopiev, Һakim Daurov, štkür qäläm sahibiliri jurnalist Tudahun Mäşräpov, şair-yazğuçi Savutҗan Mämätqulov vä başqilar şular җümlisidindur. Ular bilän nadäkliklär orunluq pähirlinidu.
Eçinişliq yeri şuki, hazir Gülsümdin başqisi arimizda yoq, yoruq duniya bilän vidalaşqiniğa talay jillar boldi. Oylisam, qurbi-dostlirimiz qatarimu tamamän şalaŋlişip ketiptu. Bizdemätliklärdin tšrtimizla – Һakim Yüsüpov, Mähsüm Һämraev, Keri Qoqanov, Bäkri İsqaqov qaptimiz. Ularniŋ ahirqi üçi helä jillardin buyan Çoŋ Çiğan yezisida istiqamät qilivatidu. Män kšpiräk Mähsüm bilän telefon arqiliq alaqä bağlap, teçliq-amanliq sorişip, yeŋiliqlarni aŋlap turimän.
Ötkändä Yarkäntkä barğinimda Mähsüm kälginimdin uçur tepip aldimğa käptu. Quçaqlişip kšrüştuq, uniŋ jutini, jutdaşlirini seğinğanliğini bayqidim, šzi heli tetik-timän, hatirisi sağlam. U maŋa, män uniŋğa baqimän, hätta gäpni nemidin başlaşni oylidim. Ötmüşsiz keläçäk yoq, şuŋlaşqa sšhbitimiz jiraqta qalğan jillarni çağlap kättidä, uniŋ ahiri Mähsümniŋ äҗdadi, hayat yoliğa ulaşti.
Uniŋ tegi-täkti äsli nadäklik. Moşu jutni bärpa qilip, uni avatlaşturğanlarniŋ biri, boz, tiŋ yärlärni eçip, eriq-šstäŋ, su kältürüp bu vadini aşliqzarliqqa, baraqsanliqqa aylandurğan. Keyin uni ävlatliri davamlaşturdi. Tunҗisi Avut räpiqisi Tohtihan Һämraeva bilän zaman eqimiğa bola, yeŋiliq-šzgirişlärgä paal arilaşti. Ular jutida qalğan kämbäğäl-batraqlar bilän hämkarlişip, štkän äsirniŋ ottuzinçi jilliri Nadäktä “Qizil batraq” namliq yeza egiligi artelini täşkil qilip, iş-härikätlirini başlidi. Keyiniräk ätraptiki Җelilyüzi, Һaҗimähällä yezilirimu birlişip, Kirov namidiki kolhoz bolup egilik ihtisadini yüksäldürüşkä säpärvär boldi. Azdu-tola savati vä idrigi bar Avut aka Һämraev terilğu brigadisiniŋ brigadiri väzipisini şäräplik atqurdi, adämlärni işqa säpärvär qilip, aşliq yetiştürüştä vä uni dšlätkä tapşuruşta nahiyä boyiçä aldinqi orunni egilidi. Avut akiniŋ ismi kšpkä tonuldi. Tohtihan animu egilik işlirida biläk türüp ämgäk qilip. stahanovçilar qataridin çüşmidi. Ularniŋ ailisidimu pärzäntliri käyni-käynidin duniyağa kelip, hoşalliqlar hoşalliqqa ulaşti.
Biraq 1937-jili başlanğan umumyüzlük täqipläşniŋ dähşätlik borini jiraqtiki bu yezinimu çättä qoymidi. Şu jilila kolhoz räisi bolup işlävatqan Avakri Gayitov “häliq düşmini” süpitidä tutuldi. 1938-jiliniŋ başlirida balayu-apät Һämraevlar ailisinimu šz çaŋgiliğa aldi. Ularniŋ šyigä tün yerimida besip kirgän NKVDniŋ üç hadimi Avut akini ornidin turğuzup, “sän çät älniŋ şpioni” däp qolini bağlap, šyini ahturup malli-mataŋ qilivättidä, heçnärsä tapalmay, brigadirni aldiğa selip haydap elip kätti. Ana balilirini bağriğa besip zar jiğlap qaldi. Şundin buyan Avut Һämraevtin hävär bolğini yoq, uniŋ derigini alğan heçkim bolmidi, çünki u jilliri ähval-şarait şundaq edi, hämmisi ätiki künidin ändişä qilatti.
Täqip qurvanliri hatirisigä beğişlanğan “Matäm” kitaviniŋ ikkinçi qismida “häliq düşmini” atalğan Avut akiniŋ ismimu bar ekän, uniŋda: “Һämraev Avut. 1901-jili Yarkänt nahiyäsiniŋ Nadäk yezisida tuğulğan. Kirov namidiki kolhozniŋ kolhozçisi. 1938-jili 15-fevral'da Almuta vilayätlik UNKVD tribunali täripidin sotlanğan. 1938-jili 31-martta etilğan. 1989-jili 16-yanvar'da SSSR Aliy soti prezidiuminiŋ pärmani bilän aqlanğan”, däp yezilğan ekän. Umu sot-soraqsiz etilğanlarniŋ biri bolup çiqti.
Ata “häliq düşmini” bolup tutulğandin keyin ailisiniŋ ähvali tolimu eğirlaşti. Ailini asraş, balilirini tärbiyiläş Tohtihan aniniŋ zimmisigä çüşti. Bu jili tunҗisi Ğoҗa säkkiz yaşta, qalğanliri Nuri, Mähämätlär kiçik, ändi Mähsüm bir yaşta edi. Uniŋ quliğida hoşalliq sadasi ämäs, anisiniŋ šksigän jiğa-nalisi qaldi…
Eğir künlär, yoqsizçiliq bara-bara untulup, tirikçilik-turmuş ändila qiniğa çüşkän bir mäzgildä duniyani zil-zilgä kältürgän ikkinçi җahan uruşi başlinip kätti. Һämmä yänä vähimigä patti. Balağätkä yätkän jigit-ärlärniŋ hämmisi mäydanğa atlinip, jutlar çšldäräp qaldi. Җümlidin ihçam Nadäk yezisidin uruşqa barğanlar sani atmiştin aşti. Kolhozniŋ barliq işliri anilarniŋ, qerilarniŋ, tehi šgisi qatmiğan balilarniŋ zimmisigä çüşti. Ular “hämmä närsä front üçün, hämmä närsä Ğalibiyät üçün” şiari astida vaqit bilän hesaplaşmay ämgäk qildi. Bolupmu anilarniŋ kšrsätkän җasariti alahidä boldi, şu säptä Tohtihan Һämraevamu bar edi. Һä, bizniŋ anilirimiz äŋ eğir dävirdä yaşidi.
Mähsüm jutida başlanğuç mäktäpni pütärgändin keyin, ariliği 7-8 çaqirim kelidiğan Pänҗim yättä jilliq mäktividä oqup, andin ämgäkkä birätola arilişip kätti. Umu balağätkä yätmäy soqiğa at mindi, hamanğa bağ toşidi, tuluq täpti, qisqisi – arilaşmiğan işi qalmidi. Ähval yahşilanğanda, mehanizatorlarni täyyarlaydiğan kursni tamamlap, uzun jillar traktor rulini başqurup ästaidil ämgäk qildi. İşläp jürüp, käçki yaşlar mäktividä oqup, ottura bilimgä egä boldi. Keyin u kinomehanik mutähässisligini šzläştürüvelip, Panfilov nahiyälik Mädäniyät bšlümidä ämgäk yolini davamlaşturdi. Bu yärdä avtoklub kollektivi tärkividä bolup, çoŋ egiliklär – Kirov namidiki “Krasnıy Vostok” kolhozliri çarviçiliriğa ülgilik hizmät kšrsätti.
Tärkividä Mähsüm Һämraev bar avtoklub hadimliri jilniŋ tšrt päslidä yaylaq vä qişlaqlarda säpärdä bolup, egilik çarviçiliriğa nämunilik hizmät kšrsitätti. Mähsüm Һämraev härqaçan ilğarlar qatarida tilğa elinip, vilayätlik vä nahiyälik mädäniyät bšlümliri täripidin birnäççä qetim pähriy yarliqlar bilän täğdirländi vä egiliklär täripidin maddiy soğilar elip turdi. U moşu yärdin hšrmätlik däm elişqa çiqti. Şuniŋdin keyinmu boş jürgini yoq. Jigirmä jilğa yeqin vaqit yezidiki qäbirstanliqqa küzätçilik qilip, uniŋ içini tazilaş, rätläş, kškärtiş işliriğa munasip ülüşini qoşup, jutdaşliriniŋ rähmät-alqişliriğa erişti.
…Uzaqqa sozulğan sšhbitimizniŋ ahiri yänä jutqa ulaşti. Җumhuriyitimiz Prezidenti Qasım-Jomart Toqaevniŋ Qazaqstan hälqigä yolliğan “Konstruktiv җämiyätlik dialog – Qazaqstanniŋ turaqliği vä güllinişiniŋ asasi” Mäktübidä yeza hayatiğimu alahidä kšŋül bšlüngän ekän. Uniŋda: “Һškümätkä “Auıl – el besigi” layihisini ämälgä aşuruş üçün biyil bšlüngän 30 milliard täŋgigä qoşumçä aldiki üç jil içidä 90 millird täŋgä bšlüşni tapşurimän” däp eytilğan. Demäk, yezilirimizniŋ kälgüsi parlaq. Һä, bizniŋ Nadäk yezisidimu içimlik su, yol qatnaş mäsililirini häl qiliş vaqti yätti. Sšhbitimiz җäriyanida biz şu mäbläğdin Nadäkkimu ülüşi tegidu, degän ümüttä bolduq.
Abdukerim TUDİYaROV.

SÜRÄTTÄ: Mähsüm ҺÄMRAEV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ