«BAĞ KÜNİ»

0
43 ret oqıldı

Qazaqstan – alma bilän läyliqazaqniŋ vätini. Uluq Alitağniŋ etigi alma bilän läyliqazaqniŋ «tarihiy vätini» ekänligi ilmiy җähättin dälillängän. Addiy, biraq pütkül duniya üçün ähmiyiti zor bu däräq vä šsümlüklär moşu yärdä çeçäkläp duniyağa tariğan. Qazaqstan hazirmu duniyadiki alminiŋ äŋ däsläpki äҗdadi – Sivers almisiniŋ vätini hesaplinidu. Näq moşu uruq äŋ kšp taralğan yäl-yemişni duniyağa täğdim qildi.
Һämmimiz bilidiğan alma – bizdiki alminiŋ genetikiliq bir türi. U Qazaqstan territoriyasidiki İli Aliteği etigidin Uluq İpäk yoliniŋ qedimiy yšnilişi arqiliq däsläp Yärottura deŋiziğa, keyin pütkül duniyağa tariğan. Moşu ammibap yäl-yemişniŋ çoŋqur tarihiniŋ rämzi süpitidä elimizniŋ җänubidiki äŋ gšzäl şähärlärniŋ biri “Almuta” däp ataldi.

(Elbası Nursultan Nazarbaevniŋ
«Uluq dalaniŋ yättä qiri» maqalisidin).

Raşidäm RÄҺMANOVA,
«Uyğur avazi»

Almutiniŋ almisi,
Mähtumsula haltisi.
Elip kšzigä sürtsä,
Eçilar däydu kšzi.
Bu qoşaq baliliğimizda barliğimiz sšyüp oquğan «Çintšmür batur» çšçigidin üzündä. Alämgä tonulğan Almuta almisiniŋ qädri helimu yoqimidi. Uniŋ tarihiğa biraz tohtitayli.
Nemis botanigi, dora-därmäk käşip qilğuçi alim, Rossiya pänlär akademiyasiniŋ äzasi İogann Sivers 1793-jili yazda tätqiqat işlirini jürgüzüş üçün Ottura Aziya vä Qazaqstanğa kelidu. Şu säpär babida alimniŋ açqan äŋ çoŋ yeŋiliği – Sivers alma däriği boldi. Sivers däriği – alma däriğiniŋ «tağliq yavayi türi». Keŋäş dävridä Qazaqstan Pänlär akademiyasi, Yäl-yemiş vä üzüm çarviçiliği institutiniŋ akademigi Aymaq Janğaliev alma däriğiniŋ bu türini üginiş üçün intayin kšp küç çiqiridu. Bu häqqidä hätta “Otets yablok – Aymak Djangaliev” namliq fil'm çüşirilgän. Saha alimliriniŋ tätqiqatliri boyiçä, Sivers almisi nurğunliğan zamaniviy alma sortliriniŋ äҗdadi bolup hesaplinidu.
Һazir Sivers almisi yoqap ketiş aldida turidu. Mäsilän, 1992-jili Qazaqstandiki Sivers almisiniŋ mäydani 11 miŋ gektarni täşkil qilğan. Şuniŋdin beri uniŋ mäydani käŋiyişniŋ orniğa tariyip kätti. Bu yärdiki asasiy problema – Sivers almisi šskän Almuta şähiri vä uniŋ ätrapidiki yezilardiki turğunlarniŋ sani käskin šsüvatidu. Bu šz novitidä alma bağliriniŋ qanunsiz kesilip, qisqartilişiğa elip käldi. ularniŋ orniğa turğun šylär, iҗtimaiy mädäniy ob°ektlar selindi. Şuniŋ üçünmu hazir duniya alimliri uni täräqqiy ätküzüş yolida tär tškmäktä.
13-sentyabr' küni Talğir nahiyäsigä qaraşliq Almalıq yezisida pomologiyalik bağda štkän İ җumhuriyätlik «Bağ küni» yärlik bağvänçiliktiki utuqlar bilän problemilarğa beğişlinip, uniŋda juqurida atalğan mäsililärmu qaraldi. Bu çarä-tädbir Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Yeza egiligi ministrligi, Milliy agrarliq ilmiy-bilim beriş märkizi, Qazaq milliy agrarliq universiteti vä Almuta vilayiti hakimiyitiniŋ uyuşturuşi vä yäl-yemiş vä üzüm kšçätliri işläpçiqiriş assotsiatsiyasiniŋ qollap-quvätlişi bilän štti. Uniŋğa elimizniŋ barliq vilayätliridin bağvänlär qatnişip, märasimğa Milliy agrarliq ilmiy bilim beriş märkizi mudiriniŋ orunbasari Esenbay İslamov riyasätçilik qildi.
«Bağ küni» dehan egilikliri vä ularğa hizmät qiliş mähkimililiriniŋ kšrgäzmisini ziyarät qiliştin başlandi. Andin riyasätçi «Bağ küniniŋ» mähsitini tonuşturup, yeza egiligi sahasiniŋ täräqqiyatiğa ülüş qoşup kelivatqan bağvänlär bilän dehanlarğa sämimiy minnätdarliğini bildürdi. Şundaqla ularğa QҖ yeza egiligi ministri Saparhan Omarov, birinçi vitse-ministr Aydarbek Saparov vä Milliy agrarliq ilmiy bilim beriş märkiziniŋ Başqarma räisi Tšleutay Rahimbekovniŋ täbrik hetini oqup bärdi.
Qazaq milliy agrarliq universitetiniŋ däsläpki prorektori, ihtisat pänliriniŋ doktori, professor, QҖ Milliy pänlär akademiyasiniŋ akademigi Qanat Tireuov ozuq-tülük behätärligi mäsilisi häqqidä doklad oqudi.
Natiqniŋ eytişiçä, ozuq-tülük behätärligi hazir duniyayüzi boyiçä aktualliqqa egä. Qazaqstanda yeza egiligi sahasiniŋ ünümlük täräqqiy etişigä qarimay, nurğunliğan yäl-yemiş çät äldin kelidu. Mäsilän, ahirqi birnäççä jilniŋ içidila elimizgä bir million tonnidin artuq mevä elip kelingän. «2017 — 2021-jillardiki QҖ agrarliq-işläpçiqiriş kompleksini täräqqiy ätküzüş» dšlät programmisi boyiçä 2021-jilğiçä yäl-yemiş bağliri bilän üzümzarliqlarniŋ mäydanini 65 miŋ gektarğa yätküzüş kšzdä tutulğan. Uni ämälgä aşuruş üçün jiliğa üç million yäl-yemiş däriği vä 0,6 million üzüm kšçiti tikilişi keräk.
Qazaqstan alma pärviş qiliş boyiçä duniyayüzi boyiçä 42-orunni egiläydu. Alma Türkstan, Almuta vä Җambul vilayätliridä pärviş qilinidu. 2018-jili elinğan yäl-yemiş mähsulati 389 tonnini täşkil qildi. Җan beşiğa çaçsaq, 20,9 payizni kšrsitidu. Bu elimiz turğunliriniŋ yäl-yemişkä bolğan muhtaҗiniŋ bari-yoqi 49 payizini täminläydu. Şuŋlaşqimu Qazaqstan Märkiziy Aziya, Rossiya, İran, İtaliya vä başqimu ällärniŋ mähsulatini setivelişqa muhtaҗ. Atalğan defitsittin qutuluş üçün kšçätlärniŋ elimiz hava rayi üçün qolayliq sortlirini tallaveliş, zamaniviy tehnologiyalarni üginiş häm ulardin orunluq paydiliniş, Qazaqstan alma sortliriniŋ brendlirini qaraşturuş, saha boyiçä kadrlarni yetildürüş, intensivliq bağlarniŋ mäydanini käŋäytiş, egiliklärniŋ maddiy bazisini rivaҗlanduruş keräk.
Yänä bir muhim mäsilä – Qazaqstanda yäl-yemiş mähsulatini ammiviy işläpçiqiriş, kšçätlärniŋ süpitini eniqlaş boyiçä mähsus laboratoriya yoq. Çättin kältürülgän kšçätlärniŋ süpitini täkşürüş lazim. Kšçätlär bilän älgä kälgän bakteriyaliq kšydürgü ağriğiniŋ näqädär hätärlik ekänligini bağvänlär yahşi bilidu. Elimizniŋ šsümlüklär pitomniklirimu süpätlik mähsulat işläpçiqirişi lazim.
Qazaqstan – alminiŋ vätini. Biraq atalğan kamçiliqlar elimiz mähsulatiniŋ, җümlidin yäl-yemiş kšçätliriniŋ häliqara soda-setiq baziriğa çiqişi üçün tosalğu boluvatidu. Ularniŋ ornini tolturuş üçün Qazaq milliy agrarliq universitetida ihçam mähsus laboratoriya selinmaqta. İşiktidiki «Dendrariy» parkida «Sivers almisiniŋ» Milliy märkizini eçiş niyät qilinmaqta. Yär bšlünüp, uniŋ 20 gektariğa Sivers almisiniŋ vä 11 gektariğa başqa sortluq kšçätlär tikildi. Bu işlar alminiŋ Sivers sortini qayta tikläş üçün ämälgä aşmaqta.
Täntänidä sšzgä çiqqan natiqlarniŋ biri – Almuta vilayiti Yeza egiligi başqarmisi başliğiniŋ orunbasari Kšyümçan Ömärov vilayät hakimi Amandıq Batalovniŋ salimini yätküzdi.
– Elimiz ihtisadiniŋ täräqqiyati yeza egiligi sahasiğa bağliq, – dedi Kšyümçan Avanoğli šz sšzidä. – Çünki hayat tälivi süpätlik mähsulat işläpçiqiriş, içki bazarni toluq täminläş, eksportqa tovar çiqiriş väzipilirini aldimizğa qoyuvatidu. Almuta vilayiti – elimizniŋ agrarliq regionliriniŋ biri. Dšlät programmiliri tüpäyli yättisuluqlar – turmuş däriҗisini yahşiliniş mümkinçiligigä, tiҗarätçilär qollap-quvätläşkä egä boldi. Elbası Nursultan Nazarbaev šziniŋ «Uluq dalaniŋ yättä qiri» maqalisida «štmüşidin mäğrurlinip, bügünki künni bahalaşni biliş vä keläçäkkä iҗabiy kšzqaraşni şäkilländürüş — elimizniŋ utuqluq boluşiniŋ kapalitidur» däp täkitliginidäk, bu seminarniŋ ähmiyiti zor. Mähsitimiz – «Sivers almisi» bilän «Aportniŋ» molekulyarliq tärkivi asasida yeŋi sortlarni rivaҗlanduruş, qazaqstanliqlarni šz mähsulati bilän täminläş.
Kšyümçan Ömärov šz sšzidä şundaqla vilayät dairisidä ämälgä eşivatqan işlarğa, ilim-pän sahaliridiki paaliyätlärgä tohtaldi.
Qazaqstanda däsläpki qetim uyuşturulğan «Bağ künigä» çät äldinmu nurğun mehmanlar käldi. Şularniŋ biri italiyalik alim Kul't Vert šziniŋ bügünkidäk muhim çariniŋ guvaçisi bolğanliğiğa bäk hursän ekänligini bildürdi. Alim buniŋdin ikki jil burun Qazaqstanda bolup, tağliq regionlarni ariliğan. Tätqiqat җäriyanida alim elimizniŋ alma pärviş qiliştiki ikki alahidiligini bayqiğan. Birinçisi, Qazaqstanda alma däriğiniŋ tağliq yavayi türiniŋ intayin nurğun җaylişişi. Bu – päqät Qazaqstan üçünla ämäs, bälki duniyayüzi üçün ähmiyätlik. Uşbu sirni nurğun alimlar bilmäydu. Şuŋlaşqimu bu ähbaratni mümkinqädär käŋ taritiş lazim. İkkinçidin, alma mäydanlirini käŋäytiş arqiliq äl ihtisadini täräqqiy ätküzüş üçün mümkinçiliklär mol. Qazaqstanliqlarğa päqät işläş keräk.
Andin Qazaq milliy yäl-yemiş vä kšktat ilmiy-tätqiqat intitutiniŋ mudiri Serik Sadıqov, ihtisat pänliriniŋ namziti Sergey Tereöenko, «Manşuk» dehan egiliginiŋ mudiri Manşuk Jeksembekova vä başqilar sšzgä çiqip, «Bağ künini» uyuşturğuçiliriğa minnätdarliğini bildürdi.
Ämgäkçiqazaq nahiyäsidin mäzkür märasimğa «İssıkskie vina», «Aydarbaev» mähkimiliri, «Odaq» layihisini ämälgä aşurğuçilar, «Suzdaleva», «Lazgiev» dehan egilikliri iştrak qilip, «Qandaq qilğanda Qazaqstan kšçätliri çätällik kšçätlärgä riqabätçi bolalaydu?», «Qazaqstanliq pitomniklar šz mähsulatiğa kapalätlik berälämdu?», «Bilimlik kadrlarni qäyärdin izdäş keräk?», «Dšlät šz bağvänlirigä qandaq yardäm kšrsitäläydu?» degängä ohşaş kšpligän soallarğa җavap aldi. Şuniŋ bilän billä ular šz mähsulatlirini tonuşturuş imkaniyitigä egä boldi.

Ämgäkçiqazaq nahiyäsi.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ