Apirin, ustaz!

0
439 ret oqıldı

Besip štkän hayat yolumğa bir näzär salsam, sšzsiz, kšz aldimğa meniŋ şähs süpitidä şäkillinişimgä šziniŋ birkişilik salmaqliq ülüşini qoşqan, Qazaqstanda ismi uluq insanlar qatarida tilğa elinidiğan adämlär kelidu. Şuŋa dayim Allağa çäksiz minnätdarliğimni izhar qilimän. Äynä şundaq insanlarniŋ biri — moşu künlärdä šziniŋ 80 yaşliq tävälludini nişanlavatqan Sät Besimbayoğli Toqpaqbaevtur.
Һeli yadimda, män organğa hizmätkä orunlaşqanda, şäriqşunas, yäni hitay tili mutähässisi bolğanliğim üçün bolsa keräk, ätimalim, däsläp KGBniŋ Almuta şähiri vä Almuta vilayiti boyiçä başqarmisiniŋ Razvedka bšlümigä bäkitildim. Bu bšlümni podpolkovnik Sät Besimbayoğli başquratti. Män, çoŋ leytenant, operativ-väkil, bu sahada täҗribäm tamamän yoq desämmu bolidu. Çünki universitettin keyin komsomol täşkilatiniŋ kativi, mäktäp mudiri lavazimlirini egiliginim bilän ändiki hizmitim tamamän başqa yšniliştä edi. Qisqiçä eytsam, barliq närsini yoqtin, yäni nšldin başlişim keräk boldi.
Razvedka hadimi boluş — härqandaq oğul baliniŋ armini däp oylaymän. Bu armanniŋ toluq royapqa çiqişi üçün җavapkärligi bilän mäşäqiti tola işniŋ hšddisidin çiqiş lazimliğini yahşi his qilsammu, yeniŋda yol kšrsätküçi adämniŋ boluşi lazim edi. Juqurida eytqinimdäk, äynä şundaq adäm Sät Besimbayoğli boldi. Män ägär organdiki hizmitimdä birär utuqqa qol yätküzgän bolsam, sšzsiz, uniŋda şu ustazimniŋ zor ülüşi bar däp bilimän. Bu äҗayip insandin ügängän närsilirim nahayiti nurğun vä ular meniŋ härbir qädimimdä maŋa küç-quvät häm mädät berip turidu.
Moşu yeqinda Sät Toqpaqbaevniŋ 80 yaşliq märikisigä beğişlanğan çoŋ täntänä štti. Uniŋğa QҖ Parlamenti Mäҗlisi deputatliridin general-leytenant Vladimir Bojko, general-leytenant Abay Tasbulatov üçimiz barduq. Täbrik sšzgä täklip qilinğanda, män mundaq dedim: “…Män bügün sizni päqät Mäҗlis deputati süpitidila ämäs, bälki yüzligän şagirtliriŋizniŋ biri süpitidimu qutluq märikiŋiz bilän täbrikläymän häm äşu şagirtliriŋizniŋ namidin Sizgä çoŋ rähmät eytmaqçimän. Çünki Siz bizgä dayim mäş°äl boldiŋiz. Äynä şu säväptin härbirimiz sizgä ohşaş ofitser boluşqa tirişattuq. Şähsän šzäm qäyärdä bolmay, mäyli vätinimizdä yaki çät äldä bolay, hizmät babida uçrişidiğan bäzi muräkkäp mäsililärdä “Sät Besimbayoğli bu väziyättin qandaq çiqattekin?” däp oylattim vä šzämni hiyalän Sizniŋ orniŋizğa qoyuşqa tirişattim. Undaq çağlarda därhal durus yolni tapattim. Siz hazirmu maŋa ustaz häm mäsläkdaş!”.
Sät Besimbayoğli bu nutqumdin keyin maŋa šziniŋ minnätdarliğini izhar qilğan halda, tehi yeqindila näşirdin çiqqan “Janım sadağa!” — “Çest' imeyu!” däp atalğan memuarini soğa qildi.
Ändi maqaläm qährimaniniŋ šmür yoli häqqidä tohtalsam, Sät Toqpaqbaev 1939-jili 17-sentyabr'dä Almuta vilayitiniŋ İli nahiyäsigä qaraşliq KazTsİK (hazirqi Komsomol) yezisida kolhozçi ailisidä tuğuldi. Mäzkür yezidiki ottura mäktäpniŋ 7-sinipini tamamliğandin keyin oquşini Almuta şähiridiki 22-mäktäptä davamlaşturidu. Ottura mäktäpni pütärgändin keyin Burunday hiş zavodida işläydu, yäni ham kesäkni qolharvu bilän kšydürüş peçiğa toşuydu. İş nahayiti eğir bolğini bilän ayliq maaş juquri edi. Şuŋlaşqa ailisini asraş üçün uniŋğa bu zavodta helä zaman işläşkä toğra kelidu. Çünki u jilliri, yäni uruştin keyinki dävirlär bolğaçqa, häliqniŋ turmuşi tšvän, ihtisadiy ähvali naçar edi. Ailisini maddiy җähättin biraz täminlävalğandin keyin u KazDUniŋ ädliyä fakul'tetiğa oquşqa çüşidu.
Student päytliridila u, razvedçiklar toğriliq ädäbiy kitaplarni kšp oquğanliği säväp bolğan bolsa keräk, KGBda hizmät qilişni arman qilatti. Äynä şu arman uni, tehi studentni, moşu organğa elip kelidu. Lekin KGBda uniŋğa universitetta äla oquşiğa, җämiyätlik işlarğa aktiv arilişiş, päqät diplom alğandin keyinla keliş mäslihitini beridu. Mana moşu mäslihät tüpäyli, universitetni päqät äla bahalarğa tamamliğan Sät Toqpaqbaev yollanma bilän Almuta vilayätlik prokuraturiğa ävätilidu. U yärdin Minsk şähiridiki KGBniŋ aliy kursiğa yollanma alidu. Şundaq qilip, uniŋ armini royapqa çiqidu vä härbiy hizmiti başlinidu. U hizmätniŋ nahayiti utuqluq bolğanliğini hämmimiz yahşi bilimiz: SSSR Taşqi işlar ministrliginiŋ Aliy diplomatiya mäktivi, çät ällärdiki hizmiti, elimizniŋ härbiy-küç qurulumliridiki juquri däriҗilik lavazimlar, Parlament Mäҗlisiniŋ deputati vä hakazilar uniŋ çiqqan çoqqiliriniŋ egiz ekänliginiŋ ipadisidur.
1991-jili Sät Besimbayoğli Qazaqstan Җumhuriyiti Milliy behätärlik komitetiniŋ (MBK) Almuta şähiri vä Almuta vilayiti boyiçä başqarmisiniŋ başliği bolup bäkitildi. Aridin kšp štmäy, Milliy behätärlik komitetiniŋ räisi boldi. Bu eytmaqqila oŋay, biraq elimiz mustäqilliginiŋ däsläpki jilliri җämiyitimiz hayatiniŋ hämmä sahalarda orun alğan ihtisadiy qiyinçiliqlar MBKğa yeŋi sinaqlarni elip kälgän edi. İşçi-hizmätçilär maaşlirini aylap kšrmätti. Pensionerlar pensiyasini, studentlar stipendiyasini alalmay avarä edi, haŋçilar iş taşlaş namayişlirini štküzüş aldida turatti. Qisqiçä eytsaq, elimizdä teç, beğäm hayatniŋ buzuluş hovupi päyda bolğan edi. Elimizniŋ mustäqilligini kšrälmäyvatqan taşqi küçlärmu yoq ämäs edi. Ularmu moşu päytni paydilinip, šzliriniŋ räzil planlirini ämälgä aşuruşqa bar küçini selivatatti. Şuŋlaşqa Elbası Nursultan Äbişoğli Nazarbaev MBKniŋ räisligigä Sät Toqpaqbaevni tayinlap, uniŋdin elimizniŋ behätärligini toluq täminläş üçün dšlät organlirini vä institutlirini çät ällärniŋ mähsus mähpiy organliriniŋ qatil härikätliridin himayä qiliş yolida Komitet işini yeŋi baldaqqa kštirişni qät°iy täläp qildi. Eytiş keräkki, Sät Besimbayoğli bu täläpniŋ hšddisidin şäräp bilän çiqti. Bolupmu dšlät organlirida içki mähpiyätni saqlaş, tärtip-intizamni küçäytiş, kadr täyyarlaş mäsililirigä ilgiri-keyin bolmiğan šzgirişlärni kirgüzdi. Elimizniŋ ihtisadiy behätärligi Milliy behätärlik komitetiniŋ asasiy yšnilişliriniŋ birigä aylandi.
Moşu yärdä monu bir misalni kältürüp štküm kelidu. Bir çätällik şirkät elimizniŋ neft' mähsulatlirini yetiştürüş karhanisi bilän yeŋi neft' kanlirini paydiliniş üçün mähsus şärtnamä tüzüş aldida turğan ekän. Amma Milliy behätärlik komiteti bu çätällik şirkätniŋ ihtisadi bilän tehnikiliq mümkinçiliginiŋ çäklängänligi toğriliq ähbaratni tepip, şärtnaminiŋ imzalinişiniŋ aldini alidu. Ägär şu şärtnamä imzalanğan bolsa, ekspertlarniŋ hesavi boyiçä, Qazaqstan 500 million AQŞ dolliri miqdarida ziyan tartqan bolattekän. Bu Sät Besimbayoğli rähbärlik qilğan MBK paaliyitidiki birla fakt. Һä, uniŋ hizmitigä munasivätlik mundaq misallar nahayiti nurğun.
1995-jili Sät Toqpaqbaev Prezident Küziti hizmitiniŋ rähbiri bolup tayinlandi. Şundaqla Җumhuriyät gvardiyasiniŋ qomandani boldi. Eytiş keräkki, Sät Besimbayoğli Җumhuriyät gvardiyasiniŋ hulini salğuçi. Gvardiyaniŋ nizamnamisi uniŋ rähbärligidä yezildi, mähsus qanun qobul qilindi, härbiylär üçün turuşluq šylär qäd kštärdi, mäşiqliniş kompleksliri, Prezident mirasgahi vä Prezident orkestri täşkil qilindi. Elimiz paytähti Nur-Sultanğa kšçirilgändä, dšlät rämzliri — Bayraqni, Gerbni, Prezident ştandartini yätküzüş hšddisidin şäräp bilän çiqti. Җämläp eytsaq, bir mäzgildä aliy däriҗilik ikki lavazimni egiligän Sät Besimbayoğli elimiz mustäqilliginiŋ tehimu mustähkäm boluşiğa salmaqliq hässä qoşti.
1999-jili Sät Besimbayoğli Qazaqstan Җumhuriyiti Mudapiä ministri bolup tayinlandi. Bu ihtisatniŋ tapçilliğidin härbiy samoletlar uçmay, tanklar maŋmay, zämbiräklär ün çiqarmay angarlarda turğan, Vätinini qoğdaş üçün härbiy säpkä çaqirilğan jigitlirimiz ikki jilliq hizmiti җäriyanida bir qetimmu miltiqtin oq atmay, hätta härbiy kiyimlirimu täläplär däriҗisidä bolmay hizmät qilivatqan päyt edi. Mana moşularniŋ hämmisini šz kšzi bilän kšrgän Sät Besimbayoğli armiyagä nurğunliğan šzgirişlärni kirgüzdi, rähbiriy lavazimlardiki kadrlarni yštkidi. Äŋ muhimi, uniŋ näq şundaq bolğanliğini bügün hämmä birdäk tilğa alidu, Elbasığa armiyadiki häqiqiy ähvalni oçuq eytti. Nätiҗidä yeŋi härbiy tehnikilarni setivelişqa, härbiy mäşiqlärni җanlanduruşqa byudjettin qoşumçä mäbläğ aҗritiş imkaniyitini tapti. Yeŋi härbiy okruglar quruldi. Mudapiä ministriniŋ šzi tinmay härbiy qisimlarni arilidi. Qeliplaşqan ähvalğa munasivätlik näq mäydanda därhal eniq çarilärni kšrdi. Sät Besimbayoğliniŋ mundaq qät°iyligi, printsipialliği, häqiqiy härbiylärgä has hisliti helä-helisigä yaqmidi. Elbası — Aliy baş qomandan namiğa yalahätlär käyni-käynidin yezildi. Şundimu u Elbasıniŋ tapşuruğini orunlaş, Dšlät rähbiriniŋ işänçisini aqlaş üçün šz yolidin qaytmidi. Ävu hätlär yezilğan petiçä qaldi.
Sät Besimbayoğli šziniŋ novättiki qetim härbiy qisimlarni kšzdin käçürüş üçün bolğan säpiridä vertolet halakitigä uçridi, bir ofitser vapat boldi, uniŋğa hämra bolğan birnäççä şähs, җümlidin ministr eğir җarahät aldi. Şundimu u šz lavazimida işläşni davamlaşturdi. Päqät aridin helä jillar štkändin keyinla, Prezident mäslihätçisi bolup tayinlandi. Prezident yenidiki korruptsiyagä qarşi küräş vä dšlät hizmätçiliriniŋ etikiğa ämäl qilişi boyiçä komissiyaniŋ räisi boldi, 2007 — 2011-jilliri Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati süpitidä paaliyät elip bardi. U qäyärdä işlimisun vä qandaq lavazimni egilimisun, šzi dayim täkitläydiğinidäk, häliqniŋ vä Tunҗa Prezidentniŋ işänçisini aqlaşqa bar küç-ğäyritini särip qildi.
…Män juqurida sšz bolğan Sät Besimbayoğliniŋ 80 yaşliq tävälludiğa beğişlanğan märikidiki täbrik sšzümni mundaq däp yäkünlidim: “…Säke, uyğurlarda “Ataŋ šlgän bolsimu, ataŋni kšrgän šlmisun” degän maqal bar. Siz atamnimu, anamnimu kšrgän, ularniŋ dästihinidin däm tartqan adämsiz. Alla taala Sizgä mustähkäm salamätlik hädiyä qilsun. Qalğan šmriŋizdä bizgä ohşaş şagirtliriŋizniŋ tšridä oltirip, ävladiŋizniŋ qiziğini kšrüp štüŋ!”.
Һä, märhum Besimbay atimiz oğliğa uniŋ hayat yoliğa muvappäqiyät tiläp, ismini “Sät” däp qoyuptekän. Uni Yaratquçimiz qollap, җismi ismiğa yaraşqan halda štüvatidu. Hälqigä, Vätinigä adil hizmät qilişni bildi. İnsanğa buniŋdin artuq bähit bolmisa keräk. Uniŋ hizmitimu turaqliq türdä juquri dšlät mukapatliri bilän bahalinip käldi. Bu qetim bolsa, 80 yaşliq märikisi harpisida I däriҗilik “Barıs” ordeni bilän täğdirländi.
Apirin, Ustaz!
Şahimärdan NURUMOV,
Qazaqstan Җumhuriyiti Parlamenti Mäҗlisiniŋ deputati.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ