Alämşumul yadro quraliğa qarşi härikät

0
31 ret oqıldı

1991-jili 29-avgust küni Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ Tunҗa Prezidenti Nursultan Nazarbaevniŋ Pärmani bilän Şämäydiki sinaq poligoni räsmiy türdä yepilğan bolsimu, radiaktivliq aqivätlär heliğiçä untular ämäs. 1949 – 1989-jilliri ariliğida, yäni 40 jil içidä bu yärdä 473 yadro partlişi, şu җümlidin havada – 90, yärdä – 26, yärastida 354 partlaş ämälgä aşuruldi. Buniŋdin taşqiri himiyaviy elementlarni qolliniş bilän 175 yadro partlaş ämälgä aşuruldi.
Äŋ nurğun partlaşlar 1961- vä 1962-jilliriğa toğra käldi. Atap eytqanda, moşu ikki jil içidila 68 yadro partlişi, yänä kelip, päqät 1961-jilniŋ sentyabr' eyidila 15 yadro partlişi ämälgä aşuruldi. 1964-jildin 1989-jilğiçä Şämäy poligonida yärastida yänä 352 yadro partlişi orun aldi. Ularniŋ quviti 150 kilotonniğa yätti. Şundaq qilip, Qazaqstanda ämälgä aşurulğan yadro sinaqliriniŋ umumiy quviti 50 megatonnidin eşip kätti. 1,7 million adäm yaşaydiğan 304 miŋ kvadrat kilometr territoriya radioaktiv zona astida qaldi, ändi Şämäy vilayiti ekologiyalik halakät zonisiğa aylandi.
Şu jillarda hayatiniŋ bir qismini mäzkür zähärlik zonilarda yaşap, iҗat qilğan yazğuçi-hšҗҗätçilärniŋ härhil kitaplirida äşu qayğuluq künlärniŋ vaqiäliri äkis etildi. Ämäliyatta mäzkür äsärlärniŋ härqaysisi qayğuluq vaqiälärni, tuğulup šskän җaylirini taşlap ketişkä mäҗbur bolğan jutdaşlirini vä yeqinlirini äsläştin başlinidu. Şundaqla yadro sinaqliriniŋ azavini tartqanlar vä baqiliq bolğanlar häqqidä hekayä qilinidu.
Şämäy paҗiäsi – qazaq hälqiniŋ hatirisidiki saqaymaydiğan yara. Keŋäş İttipaqi rähbärliginiŋ yadro quralini işläpçiqirişta duniyada yetäkçi orunni egiläşkä bolğan intilişi çoŋ ihtisadiy ihtidarğa egä bay šlkiniŋ märkizidiki äŋ yahşi yärlärni yoq qilişqa elip käldi.
Bomba siniğiniŋ däsläpki täҗribiliri äkis etilgän äҗayip hšҗҗätlär tüpäyli pütkül rossiyalik eksperimentalliq fizika ilmiy-tätqiqat institutiniŋ bir top tätqiqatçiliri Keŋäş İttipaqiniŋ yadro programmisini ämälgä aşuruşqa җavapkär bolğan Lavrentiy Beriyaniŋ uttur buyruği boyiçä pütkül İrtış ätrapidiki regionda adämlärniŋ ziç җaylaşqiniğa qarimay yadro sinaqlirini štküzüş üçün qolayliq җaylarni talliğan. Bäzi mälumatlarğa benaän, Dagelen tağliri yenidiki yadro poligoniniŋ asasiy märkizi radiusida 200 miŋdin oşuq adäm yaşiğan.
L.Beriyaniŋ namiğa täyyarlanğan, keyiniräk u İ.Stalinğa yätküzülgän hšҗҗättä mundaq deyilidu: “Nami atalğan mäydanlar içidä Şämäyniŋ 170 kilometr ğärbigä җaylaşqan İrtış däriyasi rayonidiki №1 mäydan sinaqlarni štküzüş üçün qolayliq vä barliq täläplärgä җavap beridu. Bu mäydan tamamän boş vä 20 kilometrliq mäydan egizligi tšrt metr vä uniŋdin oşuq bolğan dšŋlärniŋ otturiğa җaylaşqan…”.
Bu ämäliyatta bolsa, undaq ämäs edi. Mäzkür “boş” yär heçqaçan, yäni kelip 1947-jili boş bolmiğan. 1931-jili Leningradta (hazirqi Sankt-Peterburg) näşir qilinğan “Pütkül Qazaqstan” namliq eniqlima kitavida eytilişiçä, şu dävirdä Amralin nahiyäsidä – 29 812, Şıŋğıstav (Abay) nahiyäsidä – 34 676, Besqariğay nahiyäsidä – 48 427, Kuv nahiyäsidä – 32 812, Aqsu nahiyäsidä – 63 915, ändi Qiziltaŋ nahiyäsidä – 26 478 adäm yaşiğan. Ularniŋ umumiy sani 206 miŋ adämni täşkil qilğan. Һärbiy poligon üçün aҗritilğan 18 500 kvadrat kilometr mäydan mäzkür nahiyälärniŋ territoriyasidin täşkil tapqan. Uniŋ tärkivigä Şämäy vilayitiniŋ 54 payiz, Pavlodarniŋ yättä payiz vä Qariğandiniŋ 39 payiz territoriyasi kirgän.
Yärdä vä havada ämälgä aşurulğan yadro sinaqliriniŋ barliği turuşluq šylär vä egilik benalirini väyran qilipla qalmay, millionliğan radioaktivliq zärrilärni barliq territoriyagä çaçti. Ular päydin-päy barliq җanliq närsini: adämlärni, mal-varan vä täbiätni qirdi.
Partlaş märkizidin 30 — 40 kilometr jiraqliqta mähsus yoşurunuş җaylirida oltarğan bayqiğuçilar šzliriniŋ hšҗҗätliridä kšzi bilän kšrgän dähşätlärni yezişqa petinalmidi.
Partlaş dolquniniŋ hovupluq aqivätlirini – radiatsiya vä radiaktivliq yamğur-yeşinni heçkim hesapqa almiğan. 1940-jilniŋ beşida Keŋäş İttipaqida genetika bilän şuğullinişniŋ män°iy qilinişi väziyätniŋ näq moşundaq täräqqiy etişigä türtkä boldi. Mäzkür saha sahta pän däp hesaplandi. Mäzkür mäsilini oqup-üginiş härbiy-sanaät kompleksi aliy rähbärliriniŋ mävqäsigä tamamän toğra kälmätti.
Moşu hildiki insaniyätkä qarşi säyasätniŋ aqivitidä şämäyliklär arisida onkologiya ağriğiğa muptila bolğanlarniŋ sani käskin šsüşkä başlidi, tuğulğan balilar arisida äqli-hoşi täräqqiy ätmigän vä nakalar kšpäydi.
Qazaqstan šlkilik patologiya institutiniŋ mudiri Bahiya Atşabarov vä Qazaqstan Pänlär akademiyasiniŋ prezidenti Qanış Sätbaev däsläpkilärdin bolup dšlät tsenzurisiğa qarimay, hälqiniŋ eğir azavi häqqidä oçuq eytişqa başlidi. Ular җumhuriyät Salamätlikni saqlaş ministri bilän hämkarliqta mähsus ekspeditsiyani uyuşturdi. U tšrt jil davamlaşti. Komissiya tärkivigä vraçlar, biologlar, veteranlar, agronomlar vä yärşunaslar bolup yüzdin oşuq adäm kirdi. Ular tätqiqatlar nätiҗisi boyiçä 3940 bätlik (12 tomluq) hulasä doklad täyyarlidi.
Äpsus, 1961-jili Moskvada štkän konferentsiyadä elan qilinğan tätqiqat yäkünliri “härtäräplimä täkşürülüşi keräk” degän banä-säväplär bilän yepiq petiçä qaldi. Ularni 1998-jilğiçä, (yäni 37 jil) näşir qiliş män°iy qilindi. Lekin, şuniŋğa qarimay, Qazaqstan tarihida çoŋ vaqiä yüz bärdi – Şämäy poligoni yepildi. “Nevada – Şämäy” härikitiniŋ paaliyitini başlaşqa bolğan küräş ikki yerim jil davamlaşti. Mana, 1991-jili 29-avgust küni Şämäy yadro poligoniniŋ yepilişi toğriliq Pärmanni imzaliğan elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası N.Ä. Nazarbaevniŋ täşäbbusi tüpäyli Qazaqstan hälqi yerim äsirgä yeqin tartqan azap-oqubättin qutuldi.
2010-jili Şämäy şähiridä bolğan BMT Baş kativi Pan Gi Mun tšvändiki bildürüşni qilğan: “Qazaqstanniŋ yoli — bu teçliq yoli. Moşuniŋ šzi meni nahayiti hoşal qilidu. Şundaq ekän, män yadro quraliğa egä barliq dšlätlärni qazaqstanliqlardin ülgä elişqa çaqirimän!”.
Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası N.Ä. Nazarbaev šziniŋ “Duniya epitsentri” namliq kitavida mundaq däp yazidu: “Biz pütkül häliqniŋ qollap-quvätlişigä egä bolup, insanlar qirğinçiliğiğa elip kälgän yadro quralini sinaqtin štküzüşni birtäräplimä män°iy qilduq. Pütkül qazaqstanliqlarniŋ çidiğusiz därdigä aylanğan Şämäy poligoni yepildi. Mämlikitimizni yadro quralidin vä uni sinaqtin štküzüştin mäŋgü ärkin territoriya dšliti däp elan qilduq. Biz hälqimizniŋ hahişini orunliduq, mana moşu künlärdä biz demokratiyagä ügänduq. Bu mustäqil Qazaqstanniŋ däsläpki mustäqil qädämliridur. Biz hämmini çüşinip, totalitarliq Keŋäş dävriniŋ hataliqlirini tüzitişkä başliduq. Biz yeŋi demokratiya yoliğa qädäm taşliduq. Yadrosiz Qazaqstan toğriliq tarihiy qarar tüpäyli biz mäzkür yolniŋ asasini salduq…”.
Mämlikitimizniŋ härhil yaştiki, härhil käsiptiki grajdanliri, şundaqla çätällik mehmanlar “Nevada – Şämäy” härikitiniŋ qatnaşquçiliri boldi. Barliq iş Qariğandiniŋ 130 miŋdin oşuq haŋçisiniŋ qararidin keyin başlandi. Qararda ular ägär yadro quralini sinaqtin štküzüş davamlişidiğan bolsa, qärälsiz iş taşlaş elan qilidiğanliğini agahlandurdi. Mäzkür qararni Qazaqstanniŋ Şämäy, Jezqazğan, Pavlodar, Öskämän ohşaş başqimu çoŋ şähärliriniŋ işçiliri vä QazSSR Aliy Keŋişi qollap-quvätlidi. Näq moşu vaqitta 1989-jili şair vä yazğuçi Oljas Suleymenov Keŋäş İttipaqi häliq deputatliriniŋ däsläpki qurultiyida Şämäy vilayiti namidin sšzgä çiqip, “Nevada-Şämäy” yadro sinaqliriğa qarşi härikätni quruş täklivini bärdi. Häliqni oyğitiş vä poligonni yepiş, şundaqla zärdap çäkkän häliqqä yardäm beriş toğriliq qanunniŋ qobul qilinişiğa qol yätküzüş härikätniŋ asasiy mähsiti boldi.
1989-jili 25-fevral'da Almutida bolup štkän mitingida Oljas Suleymenov җämiyätkä, iҗadiy, diniy täşkilatlarğa, Keŋäş İttipaqiniŋ teçliqni qoğdaş komitetiğa, “Jasıl älem” häliqara täşkilatiğa, “İnsaniyätni saqlaş” häliqara fondiniŋ komitetiğa, AQŞniŋ Nevada ştatidiki yadro sinaqliriğa qarşi härikät täräpdarliriğa muraҗiitini oqudi vä Qazaqstanda yadro sinaqlirini štküzüşni tohtitişni täläp qildi. Şundaq qilip, häliqniŋ täşäbbusi bilän Keŋäş İttipaqiniŋ hškümiti däsläpki qetim yadro quralini sinaqtin štküzüşni män°iy qiliş qararini qobul qildi.
BMT Baş Assambleyasiniŋ 53-sessiyasi härikätniŋ aktiv işi tüpäyli “Ahaliniŋ salamätligini yahşilaş vä ätrap muhitni qoğdaş, şundaqla Qazaqstanniŋ Şämäy regionini ihtisadiy җähättin täräqqiy ätküzüş mähsitidä Häliqara hämkarliq vä paaliyätni uyğunlaşturuş” qararini qobul qildi. 1989-jili härikät Şämäy poligonida bälgülängän 18 partlaşniŋ 11ni tohtatti. Şundimu uniŋ päqät yättisi ämälgä aşuruldi. Ahirqi partlaş 19-oktyabr'da yüz bärdi.
2015-jilniŋ 7-dekabrida Birläşkän Millätlär Täşkilati Qazaqstan täklip qilğan yadro quralidin ärkin duniyani quruş toğriliq Deklaratsiyani qobul qildi. Deklaratsiyaniŋ qobul qilinişi N.Ä. Nazarbaev tutqan mustäqil taşqi säyasiy yolniŋ yänä bir dälili vä yadro sinaqlirini män°iy qiliş härikitigä qoşqan salmaqliq ülüşi boldi. 1991-jili Qazaqstan SSR Aliy Keŋişiniŋ mähsus sessiyasidä sšzgä çiqqan Dšlät rähbiri mundaq bildürüşni qildi: “Barliq җavapkärlikni šz beşimğa elip vä maŋa berilgän vakalätlärdin paydilinip, šz pärmanim bilän Şämäy yadro poligonini yepiq däp elan qilimän”.
Yadrosiz duniyani quruş täşäbbuslirini ilgirilitiş boyiçä däsläpki qädämlär äynä şundaq başlandi. “Nevada – Şämäy” härikitiniŋ programmisi häliqara yadro sinaqliriğa qarşi al'yansniŋ programmisi bilän maslaşti. Yadro quralini sinaqtin štküzüşni kšlämlik män°iy qiliş toğriliq kelişim qobul qilindi. Duniyaniŋ kšpligän dšlätliri mäzkür kelişimgä šz imzasini qoydi. Şämäy poligoni yepilğandin keyin AQŞniŋ, Büyük Britaniyaniŋ, Frantsiyaniŋ, Hitayniŋ härbiy poligonliri šz paaliyitini tohtatti. Bu dšlätlärniŋ barliği Rossiya bilän birliktä yadro quralini sinaqtin štküzüşkä moratoriy elan qildi.
Häliqara yadro sinaqliriğa qarşi härikätniŋ aktivisti, “Atom” layihisiniŋ pähriy älçisi Qaripbek Kuyukov yadrosiz duniya üçün küräşniŋ rämzigä aylandi. U Şämäy poligonida ämälgä aşurulğan yadro sinaqliriniŋ azap-oqubätlirini šz beşidin štküzgänligigä qarimay, šzigä bolğan işänçini heçqaçan yoqatmidi. Q.Kuyukov qolsiz tuğulup, duniyağa eğizida qäläm tutup sürät salğan rässam süpitidä tonuldi. Uniŋ sürätliri Amerikiniŋ, Yaponiyaniŋ, Germaniyaniŋ şähsiy vä dšlät kollektsiyaliridä orun aldi. N.Ä. Nazarbaev yadro behätärligi boyiçä štkän Sammit vaqtida AQŞ prezideni B.Obamiğa Q.Kuyuqovniŋ “Partlaş” namliq süritini soğa qildi.
“Nevada – Şämäy” härikiti paaliyitini käŋäytivatqan vaqitta Q.Kuyukov šziniŋ hayatida mäŋgü ästä qalarliq vaqiäniŋ guvaçisi boldi.
– Qazaqstan yadro quralidin baş tartqan duniyadiki däsläpki dšlätlärniŋ biri boluşi ehtimal. Oylaymänki, bu başqa dšlätlärgä munasip ülgä boluşi tegiş. Män šz vaqtida “Nevada – Şämäy” härikiti uyuşturğan Teçliq marşiniŋ iştrakçisi boldum. Biz uniŋ qatnaşquçiliri bilän piyadä poligonğiçä barduq. Bu yärdä män mäŋgü hatirämdä qalidiğan vaqiäni kšrdüm: marş qatnaşquçisi, yeşi yätkän amerikiliq tuyuqsiz tizlinip oltirip, kšzigä yaş elip, yärni sšyüşkä başlidi. U inglizçä bir närsilärni däydu. Män tärҗimandin uniŋ nemä dävatqinini eytip berişni soridim. U “Yär, biz seni mundaq ähvalğa qaldurğanliğimiz üçün, käçürgäysän” degän sšzlärni eytqan”, däp äsläydu rässam.
Häliqara “Poligon – 29-avgust” җämiyätlik häyrihahliq fondiniŋ räisi Nurlan Boztaevmu Qazaqstan šzini yadro quralidin ärkin dšlät däp elan qilğan dävirdiki täsirlik vaqiälär bilän ortaqlişidu.
– 1991-jilniŋ dekabrida Keŋäş İttipaqi parçilandi. Qazaqstanğa Keŋäş İttipaqidin duniyadiki tšrtinçi yadro potentsiali miras qaldi. Dšlitimiz uniŋdin šz ihtiyari bilän vaz käçti. 1992-jili 23-mayda Qazaqstan SNV-1 kelişiminiŋ Lissabon protokolini imzalidi. Uniŋ Qazaqstan yadro quralini tarqatmasliq mäҗburiyitini šz zimmisigä aldi. Şämäy poligonida kšpligän jillar davamida ämälgä aşurulğan yadro sinaqliri poligon ätrapida yaşiğan ahaliniŋ salamätligigä vä ätrap muhitqa orni tolmas ziyan yätküzdi. Yadro sinaqliridin miŋliğan adäm zärdap çäkti. Qazaqstan hškümiti yadro sinaqliridin zärdap çäkkän ahaliğa yardämlişiş vä ularni iҗtimaiy җähättin himayä qiliş programmisini işläp çiqti. Boztaevniŋ täşäbbusi boyiçä Qazaqstan Aliy Keŋişi 1992-jili 18-dekabr'da Şämäy poligonida ämälgä aşurulğan yadro sinaqliridin zärdap çäkkän grajdanlarni iҗtimaiy җähättin himayä qiliş toğriliq qanunni qobul qildi. Qanun boyiçä grajdanlarniŋ salamätligigä yätküzülgän ziyan üçün yardäm pul eliş vä ärlärniŋ 50 – 55 yaşta, ayallarniŋ 45 – 50 yaşta pensiyagä çiqişi kšzdä tutulğan. 1994-jili Qazaqstan yadro quralini Rossiyagä elip ketişni ayaqlaşturdi. 1995-jilniŋ may eyida Şämäy poligonida ahirqi yadro zaryadi uҗuqturuldi, – däp täkitläydu Nurlan Boztaev.
Keŋäş İttipaqi parçilanğandin keyin Qazaqstanda qanatliq raketilar bilän täminlängän TU-95 strategiyalik bombiliğuçi samoletlarniŋ küçlük bazisiniŋ orunlaşqanliğini untumasliq keräk. Buniŋdin taşqiri mämlikät qarimiğida qit°älärara uçidiğan ballistikiliq raketilarniŋ 1216 danä oqtumşuği vä eğir bombiliğuçi samoletlar üçün zaryadlar, yänä qit°älärara raketilarni uçiriş üçün 148 yärasti heŋi, 1400 yadro oq tumşuqliriğa egä 104 strategiyalik raketa bolğan. Kšpligän duniyağa tonulğan härbiy mutähässislärniŋ täkitlişiçä, moşu raketilar quviti boyiçä Frantsiyaniŋ, Büyük Britaniya vä Hitayniŋ barliq yadro quvitidin üstün turğan. Ular buniŋdin taşqiri tärkivi boyiçä şu dävirniŋ äŋ zamaniviy tehnika qatariğa kirgän.
Moşuniŋ bilän birqatar mämlikitimiz yadro sinaqlirini umumyüzlük män°iy qiliş toğriliq kelişimniŋ küçkä kirişini izçil qolğa kältürüvatidu, yadro quralini tarqatmasliq toğriliq küçkä egä kelişimniŋ tehimu nätiҗidarliq orunlinişiğa qaritilğan paaliyätni davamlaşturuvatidu. Mäzkür kelişim üç ävzälliktin ibarät – yadroluq quralsizliniş, uni tarqatmasliq vä atom energiyasini teçliq mähsättä paydiliniş.
Moşu yärdä N.Ä. Nazarbaevniŋ “Duniya. XXI äsir” namliq tonulğan Manifestini täkitlimäy štüş mümkin ämäs. U 2016-jili Vaşingtonda štkän yadro behätärligi boyiçä Sammitta qayta elan qilindi. Mäzkür Manifest zamanimizniŋ yadro quraliğa qarşi äŋ küçlük täşäbbusliriniŋ biri boldi vä häliqara säyasiy mäydanda käŋ iҗabiy pikirlärni päyda qildi. Kšpligän tonulğan ekspertlar uni “Alämşumul behätärlik yolida šzara hämkarliqniŋ nadir modeli” däp atidi. Һšҗҗättä täkitlinişiçä, insaniyät XXI äsirgä alämşumul hämkarliqniŋ yeŋi dävri süpitidä ümüt artqan. Lekin hazirqi kündä bu särap käbi sezilişi mümkin. Teçliq yänä hovup astida vä uniŋ miqiyasini bahalimasliqqa bolmaydu. Bu novättiki alämşumul uruş hovupidur.
Uruşni, quralliq toqunuşni yoq qiliş – mäzkür hšҗҗätniŋ asasiy mäzmuni. Һšҗҗättä üç asasiy printsip kšrsitilgän: birinçidin, zamaniviy uruşniŋ heçqaysisida ğaliplar bolmaydu, uniŋda barliği mäğlubiyätkä uçraydu. İkkinçidin, yeŋi uruşta ammiviy qiriş qurallirini – yadroluq, himiyalik, biologiyalik v.b. – qollanmasliq mümkin ämäs. Bu pütkül insaniyätniŋ qirilişiğa elip kelidu. Buniŋğa kimniŋ җavapkär ekänligini eniqlaydiğan vaqitmu vä adämmu bolmaydu. Bu häqiqiy hovupni häm hazirqi, häm keläçäktiki ävlat yahşi çüşinişi keräk. Üçinçidin, teçliq dialogi vä konstruktiv muzakirilär dšlätlär otturisidiki talaş-tartişlarni häl qilişniŋ asasi boluşi tegiş. U teçliq vä behätärlik üçün täŋ җavapkärlik, bir-birini hšrmätläş vä başqa dšlätniŋ içki işliriğa arilaşmasliq printsipliri asasida tüzülüşi keräk.
Bu yärdä gäp yadro quralliridin vaz keçiş häqqidila ämäs. Ammiviy qiriş quralliriniŋ yeŋi türlirini käşip qiliş üçün ilmiy yeŋiliqlarni paydilinişni toluq män°iy qiliş häqqidä boluvatidu. Buniŋ üçün BMTta ammiviy qiriş qurallirini käşip qiliş vä mukämmälläştürüştä paydiliniş mümkin bolğan ilmiy yeŋiliqlarni hesapqa elişniŋ reestrini şäkilländürüş häqqidä eytildi. Buniŋdin taşqiri Manifestta säyyarida turaqliq teçliq hšküm süridiğan zonilarni käŋäytiş tävsiyä qilinğan. N.Nazarbaev yänä şu BMTniŋ täşäbbusi bilän härbiy bloklarniŋ şäkillinişigä qarşi teçliq, turaqliq, işänçä vä behätärlik täräpdari bolğan dšlätlärniŋ alämşumul ittipaqini quruş lazimliğini alahidä täkitlidi. Qazaqstanniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası şundaqla duniyada uruş häm toqunuş säväplirini yoq qiliş üçün “2045 – alämşumul strategiyalik täşäbbus” planini işläp çiqiriş mäsilisini otturiğa qoydi. Bu BMTniŋ 100 jilliğiğa beğişlinişi keräk.
Buniŋdin başqa Elbasıniŋ Manifesti dairisidä yadroluq quralsiz teçliqta yaşaş vä alämşumul behätärlik üçün mukapiti täsis qilindi. U yadroluq quralsizliniş vä ammiviy qiriş quralini tarqatmasliq işiğa çoŋ ülüş qoşqan kšrnäklik teçliqpärvär säyasätçilärgä tapşurulidu. Mäsilän, hazirniŋ šzidä Yeqin Şäriqtä yadro quralisiz ärkin zonini quruş üçün küräş qilivatqan İordaniya Koroli Abdalla II mäzkür mukapatniŋ däsläpki laureati ataldi.
Juqurida eytilğanlarni yäkünläp, Şämäy yadro poligonini yepiş qazaqstanliqlar üçün qançilik qimmätkä tohtiğanliğini hesapqa alğan muhim. Qançimu adämniŋ täğdiri buzuldi… Partlaşlar ämälgä aşurulğan yär birnäççä yüzligän jillar davamida taza mšgilärni berälmäydu, çünki bu yärlär zähärlängän vä җansiz. Şuni heçqaçan untumasliğimiz keräk. Hälqimizniŋ tarihidiki äŋ çoŋ paҗiäni untuşqa bizniŋ hoquqimiz barmu? Oylaymänki, bizniŋ vä kälgüsi ävlatniŋ mäzkür paҗiäni untuşqa yä ählaqiy, yä qanuniy hoquqi yoq.
Säyasiy, millätlärara vä dinlarara qarşi turuş aqivitidä Yeqin Şäriq dšlätliridä, Aziya vä Afrika qit°äliridä yüz miŋliğan teç ahali kšz jumuvatidu. Һazirqi kündä härhil radikal kšzqaraştiki diniy eqimlar teçliqta yaşavatqan ällärgä oçuqtin-oçuq qarşi turuvatidu. Ularniŋ asasiy mähsiti ahça tepiş. Qazaqstanda paaliyiti män°iy qilinğan toplarniŋ yaki ekstremistik täşkilatlar rähbärliriniŋ heçqaysisi teçliqta yaşaş mähsitini kšzlimigän häm kšzlimäydu. Çünki ularniŋ ideologiyasi päqät buzğunçiliq uruğini selişkä qaritilğan.
Biz hazirqi kündä yaşavatqan teçliq vä turaqliqni saqlişimiz nahayiti muhim. Çünki bizdä hazir häm keläçäktä insanini qirğinçiliqqa elip kelidiğan uruş hovupiniŋ aldini eliştin başqa muhim väzipä yoq.
Bähtiyar TOHTAHUNOV.

 

Bombilar qäbirstani

Abduğopur QUTLUQ

Һärbir yadro siniği miŋliğan namälum qurvanlarni elip kelidu.
Akademik A.Saharov.
Hätärlik üç buluŋ arisida biz,
Şuŋlaşqa bu yärdä qäbirstan tola.
Şuŋlaşqa yär yätmäy qalamdekin däp,
Yärlikçün yär tutup qoyimiz, tovva!
Bu yärdä hristian qäbirstani bar,
(Nemilär bolmaydu däysän hayatta).
Bu yärdä musulman qäbirstani bar,
Bar bizdä bombiğa qäbirstan hätta!
Hätärlik üç buluŋ arisida biz,
Şuŋlaşqa täşvişsiz štmäydu bir kün.
Oylimay ot bilän oynişivärsäk,
Qiyamät-qayimmu boluşi mümkin.
Bolmisa duniya käŋ yetip-aşidu,
Bolmisa aŋa yär ortaq šyümiz.
Päylimiz bu bolsa topan taşidu,
Atomğa tutruq bop yaki kšyümiz.
Hätärlik üç buluŋ arisida biz,
Üç buluŋ – Aqtšbä, Lopnur vä Şämäy.
Qaŋsiq hid burunğa purap tursimu,
Bu çaqqa kälduqqu bir nemä demäy.
Äsli biz bombini sinavatamduq,
Yä sinavatamdu bombilar bizni.
Ahir biz uniŋğa yäm bolmaq üçün
Tuğup çoŋ qilmiğan oğulni, qizni…
Hätärlik üç buluŋ arisida biz,
Oynaşsaq bähtimiz puçup ketidu.
Päzağa bekar bir raketa atsaq,
Bir şähär risqi täŋ uçup ketidu.
Kälgiçä kšrmigän taki bu yaşqa,
Çaŋ-tozaŋ “yamğuri” yağmaqta başqa.
Җapani kšp tartip rahitin kšrmäy,
Aylinip arzumu topiğa — taşqa.
Lopnurda bir atom bomba yerilsa,
Tokioda miŋ šydä eçişsa hazi,
Şämäydä yerilsa qädäh kštärduq
Boluşniŋ orniğa undin narazi.
Äsli biz bombini sinavatamduq,
Һäyhannas, ot qoyup oynavatamduq.
Pul sorup, bu başqa bala tuğdurup,
Һäyhannas, kšmüşni oylavatamduq.
Ziminğa oq-dora doglandi tağdäk,
Kişigä tonnilap bärsä aşqidäk.
Һelimu adämniŋ dana bolğini,
Yärgä ot tutaşsa, nägä qaçqidäk!
Adämlär, aq niyät bolmisa bekar,
Yalğandin heҗiyip külüvatimiz,
Atomğa qarğaşmu qilmaydekän kar,
Äҗäldin buruniraq šlüvatimiz.
Burunğu päzamu sap edi – taza,
Kişilär munçä kšp açmatti haza.
Yärni düm qilğidäk bomba yoq edi,
Yoq edi, häyranmän, munçä kšp mazar.
Äsli biz bombini sinavatamduq,
Vä yaki kimgidur sinap atamduq.
Atmisaq pul häşläp kšmmäklik üçün,
Därdini bekardin-bekar tartamduq.
Atomni tapqanğa orden bärgiçä,
Һelimu käç ämäs, җazalaş keräk!
Kerilduq dävrimiz — atom dävri däp,
Nemançä hamaqät adäm balisi.
Һelitin untiduq Hirosimini,
Pütmigän yariniŋ turup çalisi.
Adämdin uluq heçnärsä yoq däymiz,
Uğu rast, qädrini biraq bilmäymiz.
Ah, qansiz paҗiä tolup tursimu,
Demäymiz, kimdindur rähim tiläymiz.
Nälärgä yoqaldi, nälärgä ahir,
Һättaki hayvanda bar mehir-şäpqät.
Nemançä hämmigä qilimiz taqät,
Därt bolsa tartqili qälduqmu päqät.
Bu häҗäp, birävçün ğämmu yemäymiz,
Gär yesäk qoyçiğa bolarduq yšläk.
Şämäyniŋ yenida (Nevadida ämäs),
Arman yoq päqät kün kšrüştin bšläk.
Qoyçi äl ğemin yäp, jürdi dalada,
Qoylirin sämärtip, häqqä sundi u.
Qum kšçsä, qoylarni haydap daldiğa,
Taşlarni tähi qip, däşttä qondi u.
Arzulap Baqitni qoyniğa elip,
Özini şu çšlniŋ şahi säzgändi.
Ayali hamildar bolğanni bilip,
Şatlinip şu däştni yavi käzgändi.
Panasiz şu çšldä җudunda kelip,
Çüşäktä bir җümä yetip qaldi u.
Qozilar märisä, çidalmay Baqit,
Baqqili dalağa ketip qaldi u.
Bolmisa ay-küni toşupmu qalğan,
Qoy beqip qançä qir aşti u davan.
Kün oçuq bolsimu hava güldürläp,
Yär tävräp, yalt-yult qip yoridi asman.
Kün oçuq bolsimu hava güldürläp,
Bir haza bšşüktäk tävräp kätti yär.
Oltirip qalğandi nemä bala däp,
Qiyamät-qayimdin kälgändäk hävär.
Çaqmaqtäk çeqilğan nurğa bir qarap,
Ayalniŋ, ah, şähla kšzi tutuldi.
Dat-päriyat saldi u kimnidu qarğap,
Äҗälniŋ damiğa tirik jutuldi.
«Ölgänniŋ üstigä täpti» degändäk,
Tuyuqsiz tutqandi aççiq tolğiği.
Qizarğan julğunniŋ yatti tüvidä,
Һayatu-mamatniŋ bolup oğliği.
Tonurniŋ täptini pürkätti şamal,
Tolğinar, tolğaqqa yoqqu bir amal.
Tolğaqqa bärdaşliq bärgini üçün
Qähriman atalsa ärziydu ayal!
Öpkisi qisilip, här yan esilip,
Ahudäk mšldürläp, qilatti päriyat.
Şunçila җapani çäkkäçkä ana,
Qimmättur baliğa, bälkim, bu hayat.
Alämniŋ täşvişi, yärniŋ tävrişi,
Ayalniŋ iŋrişi bir mähäl tindi.
Bir mähäl taraldi bovaq “iŋäsi”,
Arman qip tiligän oğul boşandi.
Kšrälmäy yaş tškti pärzänt üzini,
Ah, kšrüş bähtimu bolmidi nesip.
U silap bovaqniŋ başu-kšzini,
Etäkkä yšgidi kindigin kesip.
Qoy-qoza qotanğa kelişti märäp,
Baqittin heç hävär, deräk yoq edi.
Şu çšldä yä başqa pana bolğidäk,
Һättaki birär tüp teräk yoq edi.
Julğunniŋ tüvidin tapqandi Muqay,
Ayalin şu halda kšrüp boldi lal.
U hävär bärgändi, qilmastin hayal,
Vertolet dohturni ep käldi därhal.
Ah, qansiz paҗiä, qansiz paҗiä,
Bovaqmu kor bolup tuğulğan edi.
Bilmidim nä guna naresididä,
Maŋliyi şor bolup tuğulğan edi.
Oğliniŋ korliğin aŋliğan haman,
Çaç çugup, jiğlidi ah-päriyat urup.
Sinaqniŋ qurvini bähitsiz Baqit,
Samandäk sarğiyip, kätti u qurup.
Qariqat misali bovaq kšzliri
Aniniŋ didarin kšrälmäy häläk.
Balisin kškräkkä taŋğan şu aŋa,
Öksätti “Nemançä kaj sän, – däp, – päläk?”.
Päläktä nä guna, bardur nä ilaҗ,
U tursa adämniŋ rähmigä muhtaҗ.
Uniŋ pak bağrini bulğisaq hädäp,
Päläk sap havasin qilmaqta hiraҗ.
Päläktä nä guna, yär yätmigändäk
Unimu qoştuqqu sinaq mäydanğa.
Päläkniŋ kšz yeşi bolğan bu yamğur,
Örülüp kätmisä bolatti qanğa.
Päläktä nä guna, kšksini teşip,
Bağrini yara qip, gunani arttuq.
Atomni biz yärdä siniğan bilän
Uniŋ zärriliri päläkkä “tartuq”.
Baqitni bähitsiz qilğan päläk mäs,
Yenida partiliğan atom şolisi.
Bu kündä nemä kšp, rasti, kesäl kšp,
Bombiniŋ qurvini täŋdin-tolisi.
Baqitni bähitsiz qilğan päläk mäs,
Biraq biz däymiz bu päläk gärdişi.
Tohtimay ot bilän oynişivatqan
Kimdur u – äl bilän kari yoq kişi?!
Baqitni bähitsiz qilğan päläk mäs,
Adämni sinimaq qanunğa hilap.
Birävni bähitsiz qilmaqliq üçün
Ahir qilğanmeduq uluq inqilap?!
Hätärlik üç buluŋ arisida biz,
Şuŋlaşqa bu yärdä gšrstan tola.
Bombini sinaq qip, täzdürüp bolduq,
Bulbullar sayrimas bağ-bostan tola.
Hätärlik üç buluŋ arisida biz,
Qorqumiz qaqahlap, qenip külüşkä.
Yä yaralğanmu biz äҗäldin burun
Bombiğa yäm bolup, bevaq šlüşkä.
Hätärlik üç buluŋ arisida biz,
Uhlisaq bombilar kirmäktä çüşkä.
Oylimay balani biz terip qoyup,
Oylinip kiriştuq ändi kšmüşkä.
Hätärlik üç buluŋ arisida biz,
Bir çağlar til kšygän uni deyişkä.
Saršzäk bombilar qäbirstani bop,
Biz häҗäp gšrkar bop qalduq nemişkä?!
Hätärlik üç buluŋ arisida biz,
Şuŋlaşqa bu yärdä qäbirstan tola.
Tovva, däp tiŋirqip yaqa tutqidäk,
Bar bizdä bombiğa qäbirstan hätta…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ