Yaşlar säviyäsiniŋ buzuluş sävävi nemidä vä uni šzgärtişniŋ qandaq yolliri bar?

0
23 ret oqıldı

Zaman şundaqmu yaki adämlärdiki mehrivanliq, ippät-nomus, şärm-haya käbi hislätlär päydin-päy yoqap ketivatamdu bilmiduq, äytävir, keyinki vaqitlarda ayrim yaşlirimizniŋ säviyäsiniŋ buzuluşi kündin-küngä küçäymäktä.
Häyriyat, moşu muhim mäsililär hususida başqilarniŋ pikri qandaq? Şuni biläyli däp, biz bir top şähslärgä «Yaşlar säviyäsiniŋ buzuluş sävävi nemidä vä uni šzgärtişniŋ qandaq yolliri bar?» soali bilän muraҗiät qilduq:

Asiyäm SAYİTOVA, psihologiya pänliriniŋ namziti:
– Mälumki, insan yoruq duniyağa taza qälb bilän kelidu. Şu pak qälblik insanniŋ taza petiçä qelişi yaki aŋ-säviyäsiniŋ buzuluşi, sšzsiz, ätrap muhitqa bağliq. U – ailä, andin keyin bağçä, mäktäp vä šzi här küni arilişidiğan adämlär. Һärqandaq şähs mälum bir şähs täripidin tärbiyilinidu ämäsmu. Şundaq ekän, tärbiyilävatqan şähsniŋ boyida qandaq hususiyätlär bar bolsa, tärbiyilängüçi sšzsiz äynä şu hususiyätlärni boyiğa siŋdüridu.
Bügünki pärzäntlär intayin «ätivaliq». Undaq deyişimniŋ sävävi, hazir ata-anilar pärzändi üçün yoqni bar qilip, uniŋ barliq ehtiyaҗlirini qanaätländürüşkä tirişidu. Aqivättä, pärzäntlär mänmänçi bolup šsüvatqan.
Sir ämäski, ata-anilar kšpiräk pärzändiniŋ maddiy ehtiyaҗlirini qanaätländürüşni oylaydudä, ularniŋ mäniviy hayatiğa kšp vaqit bšlmäydu. Balilarğa diqqät-etivar, mehir-muhäbbät yetişmigänliktin, ayrim yaşlar mäniviy qädriyätlärni bahalimaydu vä ular ziyanliq adätlärgä, uruş-җaŋҗallarğa, hätärligi, än°äniviy ämäs dinlarniŋ mahiranä jürgüzüvatqan täşviqat-tärğibatliriğa tez berilip ketidu.
Һäyran qalarliği, buniŋdin miŋliğan jillar burun danişmänlärniŋ yaşlar häqqidä eytqan pikirliri bügünki kündimu aktualliğini yoqatmiğan. Mäsilän, miladidin ilgärki V äsirdä yaşiğan Sokrat: «Һazirqi yaşlar täyyarğa — häyyar, ular yaman hulqi-müҗäzi bilän päriqlinidu, çoŋlarni hšrmät qilmaydu, äksiçä, ular bilän täŋ takalişidu. Mänmänçiligi häm näpsivarliği bilän muällimni qiynaydu» däp yazğan.
Toğra, aŋ-säviyäni qayta šzgärtiş – intayin qiyin mäsilä. Amma uniŋ aldini çoqum elişimiz keräk. Uniŋ üçün, birinçidin, ailä institutini yahşilaş lazim. İkkinçidin, mäktäplärdä jürgüzülüvatqan häddidin ziyadä islahatlarni qät°iy tohtitiş keräk vä yaşlar säyasitini puhta işläp çiqiş haҗät. Üçinçidin, yaşlarniŋ bilim elişi, iş bilän täminlinişi, turuşluq šygä egä boluşi ohşaş mäsililär eniq šz yeşimini tepip, yaşlar keläçäkkä ümüt bağlap, işäşlik hayat käçürüşi tegiş.
Rast, hazir elimizdä juqurida qäyt qilinğan mäsililärni iҗabiy häl qiliş mähsitidä kšp işlar atquruluvatidu. Mäsilän, Һškümät täripidin bala tärbiyisi üçün ata-anilarniŋ җavapkärligini aşuruşni qanunlaşturuş boyiçä helä tilğa alarliq işlar bäҗirilivatidu. Şundaqla «Ailä tärbiyisi» instituti barliq mäktäplärdä «XXİ äsirdiki qazaqstanliq ata-anilar: Öz balaŋğa ülgä bol!» mavzusida җumhuriyätlik konferentsiya štküzdi. Eçinarliği yeri, uşbu tärbiyäviy ähmiyiti zor çarä-tädbirlärgä ata-anilar az qatnişidu. Demäk, päqät yaşlarniŋla ämäs, ularniŋ ata-aniliriniŋmu aŋ-säviyäsini yahşilaşniŋ amal-çarilirini izdäştürüşimiz keräkmekin…
Şairäm BARATOVA, filologiya pänliriniŋ namziti, şairä:
– Yaşlarniŋ җämiyätniŋ asasiy küçi süpitidä härqandaq mämlikät keläçigini bälgüläydiğanliği eniq. Yäni, dšlätniŋ kälgüsi täräqqiyati ularniŋ ätrap muhiti täsiridin qobul qilğan tälim-tärbiyisigä, äqil-parasitigä, ädäp-ählaqiğa häm aŋ-säviyäsigä munasivätlik. Şuŋa Qazaqstan Җumhuriyitidä bilimlik yaşlarniŋ yetilişigä alahidä näzär ağdurulup ularniŋ, härtäräplimä izdinişi häm šz bilimini çät ällärdä mukämmälläştürüşi üçün barliq mümkinçiliklär yaritilip kälmäktä. Mämlikät täripidin berilivatqan bu hildiki şaraitlarni paydilanğan halda iҗabiy nätiҗilik iş-paaliyätlärniŋ başlamçisi häm täşäbbuskari boluvatqan zehinlik yaşlar yetärlik. Һärqandaq riqabätkä qabil bolğan bu hil nävqiran jigit-qizlar šz oy-pikri häm arzu-niyitiniŋ taziliğini ämäliy işliri bilän dälilläp beräläydu. Bäş barmaqniŋ härhil bolğinidäk, җämiyitimizdä šz җavapkärligini toluq sezinälmäy, çoŋ maҗra-qalaymiqançiliq, җinayätlärni uyuşturğuçi häm orunliğuçi süpitidä pütün bir dšlät täräqqiyatiğa hovup tuğduruvatqan yaşlarmu uçrişidu. Bu topni asasän hayattin šz ornini tapalmayvatqan, šmürniŋ härqandaq qiyinçiliqliriğa tšzälmigän, kšp vaqtini boşqa štküzüvatqan işsiz yaşlar täşkil qilidu. Yoşuruşniŋ haҗiti yoqki, hazir җämiyitimizdä orun elivatqan bulaŋçiliq, oğriliq işliri bevasitä yaşlar täripidin ämälgä aşmaqta. Ularniŋ näşihorluqqa berilişi, ğäyri dinlarğa häm namälum radikalliq eqimlarğa bolğan işänçisi aŋ-seziminiŋ zähärlinişigä elip kälmäktä.
Buniŋdin jigirmä jil ilgärki yaşlar bilän bügünki künniŋ yaşliri arisida helä päriq bar. Yäni, Ğärip älliriniŋ täsiri jildin-jilğa küçiyivatqandäk sezilidu. Mäsilän, biz bilim izdäp şähärgä kälginimizdä, jigit-qizlarniŋ häm sirtqi, häm içki qiyapitidä qandaqtu-bir saddiliq bayqilatti. Җämiyättä çaçliri hilmu-hil räŋdä boyalğan, burun, qulaqliri teşilgän jigitlärni kšrmigän eduq. Oçuqtin-oçuq šz pärzändidin vaz keçip, haҗäthanilarğa taşlanğan räzil väziyätlärni aŋlimattuq. Çät äl kinoliridiki insanni jirkändüridiğan ähvallar ahiri bizniŋ җämiyitimizgimu yetip käldi. Bu hil päskäş paaliyätlär bäzi yaşlarniŋ insaniy hislätlärdin mährum boluvatqanliğidin deräk bärsä keräk.
Tehnikiniŋ sür°ätlik täräqqiy etişi nätiҗisidä barliqqa kälgän komp'yuterniŋmu yaşlar üçün sälbiy täsiri yoq ämäs. Duniya bilän munasivät ornitişqa qolayliq bolğan bu vasitä insan organizminiŋ bäzi äzaliri bilän billä psihikisiniŋ aҗizlişişiğimu elip kälmäktä. Yaş ävlatniŋ komp'yuter arqiliq İnternet toriğa qoşulup, hilmu-hil qan tšküş, suitsid, zorlaş ohşaş illätlirini qobul qilğan halda šzgilärgä mehirsiz bolup šsüvatqanliği eçinişliq. Bügünki kündä mäzkür torğa telefon arqiliq qoşuluş mümkinçiligimu käŋ qanat yaydi. Däsläp päqät alaqä bağlaş qurali süpitidä qollinilğan bu vasitiniŋ jillar štkänsiri, җälip qiliş hisliti küçäydi, ahiri yaşlarniŋ sadiq hämrayiğa aylandi. Һärqandaq yeŋiliqni çapsan qobul qiliş ihtidariğa egä bolğan yaşlar telefonğa bar vuҗudi bilän tävälik bolup, uniŋsiz šz hayatini täsävvur qilalmaydiğan bir dävirni baştin käçürmäktä. Eçinişliği, «tärbiyinimu» mäzkür vasitiniŋ yardimi asasida qobul qilmaqta. Buniŋ šzi ularniŋ säviyäsiniŋ buzuluşiğa elip kelidiğanliği eniq. Һayatta kšp närsiniŋ paydiliq hususiyätliri bilän billä ziyanliq täräplirimu bolidu. Şuniŋğa ohşaş İnternetniŋ iҗabiy nätiҗä beridiğan hususiyätlirini qobul qilişni bilsäk, insaniy päzilätlirimizgimu sälbiy täsir yätmigän bolar edi. İnternetniŋ bu hil käŋ qanat yayğan dävridä kitap oquş mäsilisiniŋ helila arqida qalğanliği eçinişliq… Kitap oquşqa humar jigit-qizlarniŋ bügünki kün yaşliriniŋ çüşänçisidä qalaq, zaman täräqqiyatidin keyin qalğan insan süpitidä şäkillinidiğanliği aççiq häqiqät.
Yaşlar yeŋiliqni qançä tez häm aldiraqsanliq bilän qobul qilsa, uniŋdin däl şundaq çapsanliqta sovuydu. Statistikiliq mälumatlarğa asaslinidiğan bolsaq, keyinki jillarda yaş ailä egiliri arisida neka buzuluş ähvallirimu pat-pat ovҗ almaqta. Buniŋ šzi yaşlarniŋ šz hayatiğa häm šzginiŋ täğdirigä bolğan җavapkärsizligidin deräk beridu. Ailä namliq dšlättä är-ayalniŋ bir-birigä bolğan hšrmät-ehtirami, siy-qädri saqlanmisa, çoqum mähsät-muddia, arzu-armanlarniŋ bärbat bolidiğanliği eniq.
«Ağriq saqiyar, adät saqaymas» demäkçi, juqurida täkitliginimizdäk, bulaŋçiliq, oğriliq ohşaş illätlärni boyiğa siŋdürgän yaşlarni qayta tärbiyiläş, säviyäsini šzgärtiş asan bolmisa keräk. Lekin şundimu işsizliq bilän küräş jürgüzülüp, yaşlar dšlät täripidin minnätlik türdä iş bilän täminlänsä, bälkim, yahşiliqqa bät buruşimu ehtimaldin jiraq ämäs.
Hilmu-hil eqimlardin saqlinişi üçün yaşlar diniy җähättin savatliq boluşi keräk. Yäni, din sahasiniŋ mutähässisliri täripidin pat-pat uçrişişlar štküzülüp, islam dinimizniŋ häqiqiy mäzmun-mahiyitini çüşändürüş işliriniŋ aliy däriҗidä jürgüzülüşimu ähmiyätlik. Şundila yaşlar Allaniŋ moҗutluğini, šzliri täripidin qilinivatqan härqandaq işni Allaniŋ kšrüp turğanliğini, şahidi boluvatqanliğini, bu duniyada qilğan işiniŋ härbiriniŋ u duniyada soriği bolidiğanliğini çüşinätti. Alladin qorqqan, Allaniŋ moҗutluğiğa çin jürigi bilän işängän insan har-nomusni birinçi orunğa qoyğan halda härgiz җämiyättä paskina işlar bilän şuğullanmatti.
Rast, härhil täҗribilik mutähässis egiliri bilän sšhbät-muhakimä, bäs-munazirilär yoldin adaşqan yaşlarğa mälum däriҗidä täsirini täkküzüşi mümkin, amma säviyäniŋ buzulmasliği üçün äŋ aval härbir şähs milliy rohiniŋ üstün, vijdaniniŋ taza boluşiğa diqqät qilişi haҗät. Säviyäni šzgärtiş kšp mäşäqät bilän uzaq qärälni täläp qilğaçqa, uniŋ buzuluşiğa yol qoymayli demäkçimän.
Sudjata İMİRŞAEVA,
Uyğur nahiyäsi A.Rozibaqiev namidiki Bahar ottura mäktiviniŋ mudiri:
– Biyilqi jil elimizdä «Yaşlar jili» däp elan qilinip, elimizdä nurğunliğan izgü başlanmilar ämälgä aşmaqta. Mämlikitimiz yaşlarni härtäräplimä qollap-quvätläp, keläçigidin zor ümüt kütmäktä. Dšlät täripidin yaritilivatqan uşbu imkaniyätlärni barçä yaşlirimiz birdäk paydilansa, nur üstigä nur bolar edi, älvättä. Amma «Bäş barmaq birdäk ämäs» demäkçi, җämiyitimizdä «häp!» degüzidiğan ähvallar yetärlik. Yäni, bäzibir «zamaniviy» yaşlirimizniŋ aŋ-säviyäsiniŋ tšvänligi, җavapkärsizligi, mädäniyätsizligi härqaysimizni äpsuslandurmay qoymaydu. Ularğa qarap äyipni kimdin izdişiŋni bilmäysän?! Oylap qarisaq, bu mäsiliniŋ birqançä sävävi bar ekän. Birinçidin, hazirqi bir qisim yaşlirimiz, ana tilida bilim almaydu. Ular šzgä tillarğa häväs qilip, šz ana tilini untumaqta. Ana tilini sšymigän ävlattin җavapkärlik, mädäniyät, aŋ-säviyä täläp qilişniŋ šzi haҗätsizdur… Ägär yaşlirimizni durus yolğa salmisaq, aldimizda ana tilimizni yoqitiş hovupi turmaqta. Keläçäk yaşlarniŋ qolida bolğanliqtin, ana tilimizni saqlaş, uni ävlattin-ävlatqa miras qalduruş – bizniŋ asasiy borçimiz däp hesaplaymän.
İkkinçidin, yaşlirimiz җismaniy ämgäk bilän çiniqmiğan, tavlanmiğan. Һämmigä birdäk küyä yaqmaymän, biraq kšp qisim yaşlirimiz aҗiz. Yäni sirkisi su kštärmäydu. Ätidin käç kirgiçä televizor, internet-oyunlar, feysbuk, vattsap, instagramm vä başqimu iҗtimaiy torlarda häddi-hesapsiz, saatlap oltirip, vaqtini boşqa štküzüvatqan. Ularni täkşürüp, nazarät qilivatqan ata-anilar birän-särän. Şundaqla telekanallarda berilivatqan çät ällärniŋ sapasiz serialliri yaşlarniŋ säviyäsini oğilimaqta. Aqivättä, šsmürlirimiz çätälliklärgä ägişip, kiyim kiyiş, çaç qoyuş stilini ğäyri şäkildä šzgärtmäktä.
Üçinçidin, hazirqi yaşlirimizniŋ natoğra yollarğa kirip ketiş sävävini ädäbiy kitap vä gezit-jurnallirimizni oqumasliğidin däp bilimän. Nätiҗidä yaşlirimiz mädäniyättin mährum bolup, maŋqurtlaşmaqta. Başqisini eytmiğanniŋ šzidä addiyğinä salamlişişni untumaqta.
Yaşlar tärbiyilinivatqan muhit, härkimniŋ šz ğemidä, šz koyida jürüşi, ailidiki tärbiyiniŋ suslişip ketişi, ata-anilarniŋ balilirini näzärdin sirt qoyuşi vä hakazilar yaşlarniŋ säviyäsigä bevasitä sälbiy täsirini täkküzidu däp oylaymän. Uni šzgärtişniŋ birqançä yolliri bar:
– Milliylik qädriyätlärni yoqatmasliq;
– Җismaniy ämgäkkä kiçigidin başlap ügitiş;
– Yaşlirimizni šyniŋ tirikçiligi vä җämiyätlik işlarğa paal qatnaşturuş;
– Televizor, İnternet torlirida oltirişini vaqit bilän çäkläş;
– Mäktäplär yeza okrugliri bilän hämkarliqta yezidiki işbilärmän aka-hädilärniŋ işlirini yaşlarğa ügitişkä zämin yaritiş, šmäklärni eçiş;
– Mäktäplärdä yezidiki ülgilik işliri bilän kšzgä çüşüp jürgän yaşlar bilän uçrişişlarni štküzüş;
– «Sehi qol» namliq härhil aktsiyalärni yaşlarniŋ arisida pat-pat uyuşturuş;
– Mäktäplärdä, yeza kitaphanilirida yaşlarniŋ kitap oquşqa bolğan qiziqişini aşuruş mähsitidä qiziqarliq çarä-tädbirlärni štküzüp turuş. Mäsilän: bukkrossing, poeziya käçliri, oquşlar, buktreyler, sähnilik qoyulumlar, ailäviy kitap oquşni җanlanduruş keräk;
– Җämiyät, mäktäp vä ailiniŋ šzara hämkarliqta iş elip berişi. Problemilarni jut aqsaqili, jigitbaşliri, hanim-qizlar keŋäşliri bilän birliktä yeşiş;
– Yaşlar täripidin kštirilgän täşäbbuslarni qollap-quvätläş, ularğa imkaniyät yaritiş.
İminҗan YuNUSOV, Ämgäkçiqazaq nahiyäsi, Malivay yeziliq Aqsaqallar keŋişi räisiniŋ orunbasari:
– Bügünki kün yaşliriniŋ säviyäsidiki sälbiy šzgirişlärniŋ birdin-bir säväpçisi – yaşlarniŋ maddiy hayatqa tälpünüşidin däp oylaymän. Yaşlirimiz kšpinçä mänaviyatni, Qazaqstan vätänpärvärligi, adämgärçilik, ädäp-ählaq vä başqimu şuniŋğa ohşaş milliy qädriyätlärni egiläşniŋ orniğa, paravän hayat käçürüşni, maddiy җähättin yetük boluşni oylaydu. Uniŋğa älvättä, kšpinçä ata-anilarniŋ šydiki tärbiyisi säväp boluvatidu. Ularmu pärzäntlirigä «maddiy bayliq bolsa, tän-salamätlik, bilim, hatirҗämlik bolidu», däp çüşändüridu. Bäziliri «balilirimiz rusçä sšzläp, rusçä aliy bilim egiläp, dšlitigä hizmät qilidu» däydu. Amma milliylikni bilip šsmigän bala rusçä oquğini bilän hälqigä, millitigä kšyünüştin qalidu, şuniŋ üçün ular päqät šz hayatini yahşilaş üçünla šmür süridu. Yaşlirimizniŋ säviyäsiniŋ buzuluşiniŋ yänä bir sävävi – İnternet torliri arqiliq alaqä bağlişi. Uniŋda näççä hil äskiliklärni taritidu, ularniŋ oyini, hayat käçürüş yolini buzidu. Boş, ämgäk qilmaydiğan, bilimi yoq, hayat täҗribisi az yaşlirimiz šziniŋ säyasiy mähsätlirini ämälgä aşuruşni kšzläydiğan taşqi vä içki sälbiy küçlärniŋ qiltiğiğa çüşüp qeliş hovupimu tuğulidu.
Yaşlirimizniŋ säviyäsigä iҗabiy täsir qilidiğan amillar:
Kitap oquş, sport oyunliriğa paal qatnişiş.
– Һärhil šmäklärgä intilduruş arqiliq boş vaqtini ünümlük paydiliniş.
Asasiy mäsilä, milliy ğururini oyğitiştin ibarät.
Män bu jili moşu mäsilä boyiçä Malivay yezisiniŋ hakimi bilän kelişkän türdä «100 kitap» layihisi asasida Mädäniyät šyidiki kitaphanida konkurs uyuşturmaqçimän. Moşu konkursqa yezidiki barliq yaşlarni çaqirimän.
Yaşliq çaqmaq, sän çeqip šçisän,
Ävrişim çeğiŋ moşu, ügängin ügän!
Qaraŋğu dil çšligä bir kün çškisän,
Adäm boluş dulduliğa salmisaŋ jügän, —
däp L.Mutällip çaqirğandäk:
Oylan, uyğur ävladi!
Һärnärsini talaştuq,
Aq-qariğa qarimay.
Oylan, uyğur ävladi,
Millät yoqap kätmästin, —
däp šz iҗadim bilän yaşlarğa ün qatimän.
Tursun ŞÄMÄKOV, Uyğur nahiyäsi, Çoŋ Aqsu yezisiniŋ turğuni, peşqädäm ustaz:
— Miŋliğan jillar ilgiri uyğur millitiniŋ mädäniyät, til, ädäbiyat vä maarip sahaliri boyiçä duniya täräqqiyatiğa muhim tšhpä qoşqanliği mälum. Ändi millät keläçigi bolğan yaşlar äynä şu miŋliğan jillar burun millitimiz yetişkän utuqlirimizni dävir tälivigä muvapiqlaşturğan halda davamlaşturuvatamdu, yoq? Aççiq bolsimu, etirap qilişimiz keräkki, bügünki zamaniviy yaşlarda ana til, milliy maarip vä mädäniyät bilän ädäbiyatimizğa bolğan qiziqişi, intilişi yoqniŋ ornida ekänligigä guvaçi boluvatimiz. Qazaqstan Mustäqillikkä erişkän çaräk äsirdin oşuq vaqit davamida elimizdä istiqamät qilivatqan barliq millätlärgä, җümlidin biz, uyğurlarğa, šziniŋ ana tilini, mädäniyitini vä urpi-adätlirini saqlapla qalmay, uni täräqqiy ätküzüşkä barliq mümkinçiliklär yaritilivatidu. Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası N.Nazarbaevniŋ «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida mäniviy yeŋilinişni mähsät, nişan qilip, uni yeŋiçä ämälgä aşuruş muhim ekänligi atap kšrsitilgän.
Sabiq Keŋäş ittipaqi tärkividä bolğan җumhuriyätlär häliqliri rus tilini millätlärara munasivät ornitişta mahiranä paydilinip, šz millitiniŋ tili, ädäbiyati vä maarip sahalirida yetişkän utuqlirini alğa sürüp, täräqqiy ätküzüşigä yetärlik kšŋül bšlmäy, äksiçä, rus hälqiniŋ urpi-aditini, mädäniyitini, sän°itini avtomatik türdä qobul qilişqa başliğanliği eniq. Şuniŋ nätiҗisidä bu dävirdä yaşlarniŋ milliylik aŋ- säviyäsidä sezilärlik çätnäş bolup, milliy ğururiniŋ suslişip kätkänligini yahşi bilimiz. Yaşlardiki milliy maarip, til, ädäbiyattin çätnäş ularniŋ milliylik aŋ-säviyäsiniŋ buzuluşiğa elip käldi. Ändi äynä şu milliy qädriyätlirimizni saqlap qeliş – bügünki künniŋ äŋ muhim tälivi. Uyğur bolup yaşaş vä äҗdatlarniŋ qaldurup kätkän mirasiğa varisliq qiliş, bolupmu ana tilini saqlap qeliş – yaşlar üçün intayin zšrürdur. Mälumki, ana til – şu millät maaripiniŋ, ädäbiyatiniŋ, mädäniyiti bilän sän°itiniŋ saqlinişiğa häm täräqqiy etişigä kapalätlik qilidu. Yoşuridiğini yoqki, bügünki kündä pul, bayliq aldinqi orunğa çiqqanda, ilim-pängä, ädäbiyatqa bolğan intilişniŋ štkänki dävirgä nisbätän helila tšvänläp kätkänligi yaqqal bayqalmaqta. Pärzäntlirimizgä šziniŋ ana tilini biliş şärt bolsa, Qur°anni üginiş härbirimiz üçün zšrürdur. Ägär tilimiz bilän dinimiz çüşkünlükkä uçrap, dilimiz bulğansa, millät süpitidä saqlinip qelişimizmu natayin. Mana, moşu addiy närsini toğra çüşänmäsligimiz nätiҗisidä yaşlirimiz, bolupmu mäktäp yeşidiki balilarniŋ ilim-pänni, maarip vä ädäbiyatni ikkinçi orunğa qoyuvatqanliği älvättä, kšŋülni ğäş qilidu. Şuŋlaşqa šz millitiniŋ keläçigi bolğan yaşlarniŋ aŋ-säviyäsini yeŋilaşniŋ yeŋiçä kšrünüşini qolğa kältürüş hämmidin muhimdur.
Renat QURBANOV, Almuta şähiri Ävezov nahiyälik İçki işlar başqarmisiniŋ kamalätkä tolmiğanlar mäsilisi boyiçä çoŋ inspektori (2008 –2013-jillar):
– Prezidentimiz Qasım-Jomart Toqaevniŋ Qazaqstan hälqigä yolliğan Mäktübidä hälqimizniŋ iҗtimaiy yeŋilinişiniŋ yeŋi basquçini bälgüläp, uniŋda yaşlarğa bilim beriş süpitini yahşilaş bilän billä ailä vä bala institutini qollaşqa, bala hoquqini himayä qilişqa vä җämiyitimizdä yaşlarda uçrişip turidiğan härqandaq illätkä qarşi җämiyät bolup härikättä boluşimizğa ündidi. Demäk, dšlitimizniŋ rivaҗlinişi häm uniŋ istiqbali yaşlirimizniŋ säviyäsigä bağliq. Adäm säviyäsini qeliplaşturidiğan asasiy muhit u iҗtimaiy saha bolğanliqtin, yaşlar säviyäsiniŋmu härhil şäkillinişi moşu iҗtimaiy sahağa bevasitä bağliq. Җämiyitimizdiki qanunğa yandaşmaydiğan yat illätlär bilän җinayätlärniŋ nurğun qismi yaşlarğa tän bolsa, şularniŋ içidä tehi balağätkä yätmigän balilarniŋ arilişip qelişi çoŋ bir mäsiligä aylanmaqta. Yaşlar säviyäsiniŋ iҗabiy häm sälbiy täŋpuŋluğini eniqlaş tätqiqatni täläp qilidiğan җäriyan. Şu säväptin bu sahada yärlik hakimiyät, hoquq qoğdaş organliri, bilim beriş mähkimiliri, җämiyätlik birläşmilär bilän ata-anilar birliktä härikätçanliqni täläp qilidiğan häm bir mähsätni kšzläydiğan tärbiyäviy- profilaktikiliq programminiŋ vuҗutqa kelişini täläpkä muvapiq däp hesaplaymän. Çünki adäm säviyäsigä yalğuzla iҗtimaiy ähval ämäs, җämiyättä bolup turidiğan šzgirişlärniŋmu täsiri küçlük. Bolupmu hazirqi päyttä İnternet tori bilän härhil ähbarat vasitiliriniŋ yaşlirimizniŋ psihologiyasigä kšrsitivatqan täsiriniŋ sälbiy täräplirini eytmisaqmu çüşinişlik. Säviyäniŋ šzgirişi yaki turaqsizliği asasän his-tuyğusi yetüksiz, oy-pikri turaqsiz, җür°ätsiz, härhil qiyinçiliqlarğa bärdaşliq berälmäydiğan adämlärgä has närsä. Yaşlirimizni hazirqi zaman tälivigä muvapiq rohi üstün, oqumuşluq, mädäniyätlik, ämgäksšygüç puhralardin bolup yetilişini täminläş bizgä jüklängän umumiy väzipä bolğanliqtin, aldi bilän çoŋlar šzimizniŋ säviyämizniŋ qançilik däriҗidä ekänligini äqil tarazisiğa selip turuşimiz keräk. Çünki nurğun päytlärdä çoŋlarniŋ yeqimsiz qopal iş-härikätliri, bay-gadayğa ayriş, täŋsätmäslik, mänmänlik vä başqimu şuniŋğa ohşaş illätlärniŋ yaşlirimizğa berivatqan täsiri yetip-aşidu. Uniŋğa 2008 – 2013- jilliri Ävezov nahiyälik İçki işlar başqarmisiniŋ kamalätkä tolmiğanlar mäsilisi boyiçä çoŋ inspektori bolup işlävatqan päyttä yüz bärgän monu bir vaqiäni misal süpitidä eytip štmäkçimän. Şähär mäktäpliriniŋ biridä 6-sinipniŋ ikki oquğuçisiniŋ bir-biri bilän sšz talişip, šzara bolğan munasivitiniŋ käskinlişişiniŋ aqiviti ularniŋ ata-aniliriniŋ arisidiki җaŋҗalğa aylanğanliğiniŋ guvaçisi bolğanmän. Balilarniŋ biriniŋ yanfoni qimmät bolup, ikkinçisini täŋsitmäsligidin päyda bolğan balilar arisidiki kelişmäslik, ata-aniliri bilän bolğan sšhbättin keyin, ikki ailä arisidiki maҗraniŋ til bilän eytqusiz däriҗigä yetkinigä häyran qalğan edim. Çünki ular bir-birini «bay-gaday», däp haqarätlişi arqiliq baliliriğa berivatqan tärbiyisiniŋmu qançilik däriҗidä ekänligini aşkarilap bärgändi.
Yaşlirimizniŋ säviyäsiniŋ iҗabiy turaqliqliğini täminläşni çoŋlarniŋ muqäddäs väzipisi däp çüşiniş keräk.

Bizniŋ pikrimizçä, yaşlar, җümlidin mäktäp oquğuçiliriniŋ säviyäsiniŋ buzuluş säväplirini eniqlaşta mäktäp psihologliri bilän mäktäp inspektorliri oquğuçilar bilän ziç munasivättä boluşi keräk. Eçinarliği, ular häptisigä bir qetim oquğuçilarniŋ ähvalini sorap-bilip qoyğini bolmisa, ularniŋ içki duniyasiğa çoŋqur çšküvatqini yoq…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ