Til mäsilisi härqaçan birinçi orunda

0
45 ret oqıldı

Ötkändä «Uyğur avazidiki» maqalilarni tügäl oqup çiqidiğan bir qazaq käsipdişim «Moşu silärniŋ gezitiŋlarğa yezilidiğan maqalilarniŋ hämmisi ana tilini saqlap qeliş toğriliqqu däymän, hä?! Qaysila maqalini elip oquma, haman ana tili mäsilisi sšz qilinmay qoymaydu…» däp qaldi…

Sabiräm ÄNVÄROVA,
«Uyğur avazi»

Bilsiŋiz, şu çağ birsi jürigimni tirnavalğandäk, huddi saqaymas yaramğa tuz säpkändäk, halätkä çüştüm. Sšhbätdişim šz soaliniŋ tüp-tomuri – häliq täğdirigä bağlinip turğanliğini çüşänmidi, bälkim. Amma sirtimdin sir bärmisämmu, şu bir däqiqä içimdin vijdanim qaynap, jürigim parä-parä bolup kätti. Qayta-qayta yezipmu, tehiçä šz hälqimizniŋ aŋ-säviyäsigä toluq yätküzälmäyvatqan bu mäsilä häqqidä eytarim kšp bolsimu, adättikidäk, därdimni içimgä jutup, tonuşumniŋ soaliğa nisbätän qisqa җavap qayturuşni toğra kšrdüm. «Til – häliqniŋ җeni. Şuŋlaşqimu, qaysila gezitta bolsun, ana til mäsilisi heçqaçan kün tärtividin çüşmäydu, ämäsmu» däp sšzümgä çekit qoydum. Lekin ta bügüngiçä käsipdişimniŋ şu bir soali tüpäyli, beşimni çšgiligän türlük-tümän oylarğa çekit qoyalmay jürimän.
Rast eytidu, «Uyğur avaziniŋ» här sanida degidäk ana til mäsilisigä bağliq maqalilar tohtimay yoruq kšrüvatidu. Lekin şu maqalilarniŋ mahiyitigä çšküvatqanlar qançilik?..
Һazir tšrt uyğurniŋ beşi qoşulğan jiğinda muhakimä qilinidiğan birdin-bir asasiy mäsilä – yänila şu ana tilimizniŋ täğdiri. Bu toğriliq här җayda izçil yezilivatidu, eytilivatidu. Biraq kšp ähvalda işniŋ nätiҗisi yoq, tiŋşaş bilänla çäklinip qelivatqandäk. Uyğurniŋ uyğurğa «Balaŋni ana tilimizda oqutqin!» yaki «Ana tilimizda näşir qilinidiğan gezit-jurnallirimizğa yezilğin!» däp yalvuruşi millitimiz üçün uyat iş. Amma väziyätniŋ käskinläşkini şunçilik, bügünki kündä buniŋğimu kšnduq. Һätta näzir-çiraq, toy-tškündä başqisini çätkä elip qoyup, milliy mäsililirimizni otturiğa selişqa mäҗbur boluvatimiz. Sävävi, ana tilimizniŋ keläçiginiŋ ğemini bügün qilmisaq, ätiki künimiz qaraŋğu.
Qazaq hälqiniŋ käŋpeyilliğidin millitimizni saqlap qelişimiz üçün kšpligän imkaniyät-şaraitlar yaritildi. Şuniŋ bir kšrünüşi – anatilliq mäktäplirimiz, teatrimiz, gezit-jurnallirimizniŋ paaliyät elip berivatqinidur. Başqa heçbir äldä hälqimizgä munçilik käŋçilik yasilivatqini yoq. Bu bizniŋ keläçigimizgä eçilğan hurluq yol. Äpsus, biz bu tüz yoldimu putlişip, šzimizni-šzimiz җarahätlävatimiz. Ottuz jilğa yeqin vaqit štsimu, barimizni bahalap ilgiriläşniŋ orniğa, äksiçä, artta qelivatimiz. Jildin-jilğa ana tilimizda bilim alidiğan yaş ävlatniŋ sani aziyip, teatrimiz, gezit-jurnallirimizniŋ keläçigi qil üstidä turidu. Ägär uyğurniŋ qarakšz yaşliri šz ana tilini qädirlimisä, tarihini bilmisä, milliy teatrimiz kimgä keräk, uyğurçä gezit-jurnallirimizni kimmu oqusun?! Tilimiz yoqalsa, yär betidiki «uyğur» degän namimizmu jütidu. Äsirdin-äsirgä alqip, yetip kälgän durdanilirimiz yärgä kšmülüp, tarihimizni çaŋ basidu. Ata-bovilirimizniŋ biz üçün tškkän qan-täri bilän ümüt-işänçisini šz qolumizda nabut qilğan bolimiz. Äpsus, bügünki җämiyitimizdä millitini oylap muŋğa çšküvatqan uyğurlarğa qariğanda, bayliğini toyğa çeçip, šzgä tilda sšzläp, mäydisidä nan pişirip jürgän uyğurlar besimiraq. Mana bu bizniŋ asasiy kamçiliğimiz!
«Җahanni su bassa, šdäkniŋ qaptiliğa kälmäptu» degändäk, burnimiz kšk qäğäzniŋ puriğidin başqa heçnemini säzmäy, tumşuğimizğa yeqinlaşqan apätkä bepärvaliq tonutmaqtimiz. Yançuğimizğa artuq çüşkän tšrt täŋgimizni millitimiz üçün särip qilişqa qiymaymizu, mahtinişqa, šzimizni kšrsitişkä häşläşkä humarmiz. Äslidä, milliy qädriyätlirimizniŋ yenida bir šmür jiqqan mal-duniyarimiz timaqniŋ kirigimu tetimas. Һäqiqiy bayliq – ana tilimiz, mädäniyitimiz, sän°itimiz, tarihimiz häm qenimizda qayniğan milliy ğururimiz. Sävävi, ularni yoqatsaq, biz tirik šlükkä aylinimiz.
İkki uyğurniŋ bir-biri bilän šzgä tilda paraŋlişip turğinini kšrgändä, jürigim qan jiğlaydu. Bu bir dähşät! Öz tilini untuğan insandin hayvan artuq. Eytiŋa, iştniŋ mšşükçä miyavliğinini yaki mšşükniŋ iştçä havşuğinini kšrdiŋizmu? Yaq! Çünki җan-җanivarlar çeği šz “tiliğa” hiyanät qilmaydu. Lekin biz Alla äta qilğan gšzäl ana tilimizni kamsitip, šzgä häliqniŋ tilida sšzliginimizni, šzimizçä abroy sanaymiz. Hulläs, ana tilini qädirlimigän insanniŋ šzgä millät aldida heç qädri bolmaydu. Sävävi, šz tilidin vaz käçkän adäm räŋsiz qäläm käbi. Qançä yärdin käynidin iz qalduruşqa tirişsimu, bäribir ämgigi kšrünmäydu, bu alämdä bar-yoqluği bilinmäydu.
Nemisini yoşuray, şähärlär ämäs, hazir hätta yezilardimu uyğur sinipliriğa oquğuçilarniŋ sani intayin täsliktä tolmaqta. Addiy bir misal, nahiyä märkizi hesaplinidiğan Çonҗa yezisida 2 qazaq, 2 uyğur, 1 rustilliq mäktäp bar. Eniğiraq eytsaq, 5-Çonҗa uyğur ottura mäktivi bilän İliya Bähtiya namidiki 3-Çonҗa uyğur ottura mäktividä oquğuçilarğa ana tilimizda bilim berilidu. Uşbu bilim därgahliriniŋ bosuğisidin atlisaŋ, birdin milliylikniŋ hidi sezilidu. Ana tilimizda bulbulçä sayriğan oquğuçilarni kšrgändä, alämçä zoqlinip, dilimda mäğrurliniş hissiyati oyğinidu. Biraq 1-Çonҗa ottura mäktividiki rus tilida bilim elivatqan qarakšzlirimizni kšrgändä, dilimdiki mäğrurliniş yoqap, ornini ğämkinlik basidu. Çünki rus mäktividä bilim elivatqan oquğuçilarniŋ 99 payizi uyğur baliliri ekänligi aççiq bolsimu, häqiqät.
Älvättä, pärzändini qaysi tilda oqutuş – ata-aniniŋ šz ärki. Amma uyğur mäktäpliri ikki älniŋ biridä eçilivatqini yoqqu?! Elimizdä ana tilimizda bilim beridiğan mäktäplärniŋ moҗutluği biz üçün çoŋ amät. Şuŋlaşqa bu amätni qädirläşni bilmisäk, šz millitimizniŋ keläçigigä šz qolumiz bilän palta çapqan bolimiz.
Sšzümniŋ quruq bolup qalmasliği üçün, eniq mälumatlarni misal süpitidä kältürmäkçimän. Bügünki kündä ana tilimizda bilim beridiğan İliya Bähtiya namidiki 3-Çonҗa uyğur ottura mäktividä җämi 636 oquğuçi, ändi, 5-uyğur ottura mäktividä 251 oquğuçi bilim almaqta. Biyil İliya Bähtiya namidiki 3-Çonҗa uyğur ottura mäktiviniŋ birinçi sinipiğa 60 bala qobul qilinip, 3 sinip eçiliptu. Ändi 5-Çonҗa uyğur ottura mäktiviniŋ birinçi sinipiğa 19 oquğuçi qobul qiliniptu. Hoş, rus tilida bilim beridiğan 1-Çonҗa ottura mäktividä bu kšrsätküç 3-4 hässigä juquri. Çünki mäzkür mäktäptä җämi 1982 oquğuçi bilim almaqta. Biyil bu mäktäpniŋ birinçi sinipiğa 252 oquğuçi qobul qilinip, «A»din başlap «İ»ğiçä 9 sinip eçiliptu. «Häp» degüzidiğini, şu 252 oquğuçiniŋ hämmisila degidäk šzimizniŋ qarakšzliri…
Rast, heçkimni «Balaŋni uyğurçä oqut!» däp mäҗburlaşqa hoquqimiz yoq. Amma mäsilä millitimiz täğdirigä kelip tirilgändä, qolumizni qoşlap, uhlap yatqinimiz yarimas. Şu säväptin ana tili häqqidä yazarimiz heçqaçan tügimäydu…

Bälüşüş

Javap qalduruŋ