Ümüt oti šçkändä…

0
133 ret oqıldı

Sulayman Aydarov 1989-jili Panfilov nahiyäsiniŋ Yarkänt şähiridä tuğulğan. Bilal Nazim namidiki uyğur ottura mäktiviniŋ uçumkari. Baliliq dävridin sän°ätkä vä ädäbiyatqa iştiyaq bağlap kelivatqan häväskar iҗatkarlarniŋ vä tävädiki tonulğan riyasätçilärniŋ biri.

(Һekayä)

Bügün tün yerimida başlanğan yamğur Adiləniŋ štmüştiki jürək yarisini qozğavätti. Asman uniŋ bilən təŋ jiğlavatqandək bilinətti. Öyniŋ içi җim-җitliqqa çšmgän. Balilar tatliq uyqida edi. Çirmaşqan oylar Adiləni on jil kəynigə çekinişkä mäҗburlidi…
***
Adilä ata-anisiniŋ ərkə šstürgən arzuluq qizi bolğiniğa qarimay, işqa pişşiq, hərqandaq adəmniŋ zoqini kəltürətti. Ottura mäktäpni əla bahalarğa pütirip, yeŋi hayatqa qədəm taşlap, aliy oquş orniğa çüşmäkçi bolğanda Һəmraҗan bilən tonuşup qelişi Adiləniŋ armanlirini qiyan kəlgəndək juyuvətkən edi.
İkkisi šy-otaqliq bolup, bəş jil iҗil-inaq yaşidi. Һəmraҗanniŋ anisi Ruqiyəmmu kelinini «huda bərdi!» dəp beşida kštirətti. Çünki bu kelin uşbu ailigə pahlandək üç oğul pərzəntni hədiyə qilip, Ruqiyəmniŋ beşini kškkä yätküzgän edi.
Qayaqtindu, bu ailigə til təkkəndək, Һəmraҗan ahirqi vaqitlarda adəm toniğusiz däriҗidä šzgirip kətti. Müҗəzi soğaqlişip, yoqilaŋ närsilərgə terikip, Adiləni nahəqtin-nahəq aqarätläp, hätta qol kštärgän künlirimu boldi. Buniŋ səvəvini heçkim çüşənmətti.
Keyiniräk Һämraҗan arilap šydə qonmaydiğan adət çiqirivaldi. Bir küni Adilə adəttikidək ətigənlik naştiniŋ qaçilirini juyuvetip, qeyinanisiniŋ bšlmisidin Һəmraҗanniŋ vaqiriğan ünini aŋlap, šzini dərru şuyan atti və bšlmidə anisi Ruqiyəmniŋ jiğlavatqinini kšrüp, heçnemə çüşinəlməy, bosuğida turup qaldi. Şu arida Һəmraҗan Adiləniŋ məydisidin iştərgən boyi šydin çiqip kətti. Adilə ana-bala arisida nemə vaqiäniŋ yüz bärgänligini qeyinanisidin soriğinida, u yaq Adiləni quçaqlap, tehimu qattiq jiğlap kətti.
Künlərni qoğlap künlär štüvərdi. Һəmraҗan šydikilär bilän paraŋmu qilmaydu. İştin kelip šz bšlmisigə kirip ketidu, halas. Bu işlar Adiləgə tepişmaq bolup, uniŋ yaş jürigini qiynaşqa başlidi. Һämraҗan bara-bara Adiləni bağriğa besip, sšygü-muhäbbitini izhar qilişni tamamän untidi. Ruqiyəm animu pat-pat ağriydiğan boldi. Adilə uzun tünlərni jiğlap štküzətti. «Bu işlarğa nemə səvəp? Yaki Һəmraҗanniŋ soda işliri maŋmayvatamdu yaki bir kelişməslik yüz bərdimu?» degən oylar Adiləgä aram bərmətti…
Äsli bu işlarniŋ səvəvigä kälsäk, Һəmraҗan soda-setiq işliri bilän şuğullinip jürüp ikki qetim ərgə tegip çiqqan Gülçehrə isimliq sätäŋ bilän çiqişip qalğan edi. Gülçehrä Һämraҗanniŋ beşini şundaq aylanduruvalğan ediki, hətta Һəmraҗan bar vuҗudi bilən sšyidiğan Adiləni və üç pərzəndini untup, şundaq bəhitlik ailiniŋ aramini buzğan Gülçehrəsiz hayatini təsəvvur qilalmaydiğan halätkä yätkän.
Şundaq künlərniŋ biridə Һəmraҗan helidin beri eytalmay kelivatqan gepini qildi:
— Adilə, mundaq davamlişivərsə, heçqaysimizğa yahşi bolmaydu. Ändi mən seniŋ bilən başqa turalmaymən. Ävzili, bizniŋ aҗrişip kətkinimiz durus bolar! Saŋa üç talaq bərdim.
Adilä bu gəplərni aŋliğanda beşidin bir qapaq su quyulğandək bilindi və ihtiyarsiz kšzigä yaş aldi. Beçarə qizniŋ Һəmraҗan bilən keləçəkkə bolğan armanliri küzniŋ soğ şamili tšküvätkän yapraqlar kəbi, kškkä uçti.
Balam, Adilə moşu küngiçə birimizgə kštirəŋgu avazda sšzləp baqmidi, – dedi Ruqiyäm ana mäyüslinip. – Öyniŋ həmmə eğirçiliği moşu qizniŋ zimmisidä. Һətta mal-varanmu Adiləniŋ boynida, kiyimiŋ pakizə, sən iştin kəlgiçə issiq tamiğiŋ təyyar, buniŋdin artuq saŋa yänä nemä kerək, eytqinə?! Əgər sən bilsəŋ, dadaŋ rəmiti aləmdin štkəndin keyin šyümiz çšldərəp muŋğa tolğan edi. Hudaniŋ içi ağrip, bizgə Adilədək bir ğəznini soğa qilğandin keyin, šy içi җanlinip, yorup kətti. Pərzəntliriŋ duniyağa kelip, šyimizgə şu gšdəklər bilən täŋla bärikət kirdi. Şularniŋ җaraŋliq külkilirini aŋliğinimda, seni beqip šstürginimniŋ haduği çiqqandək bilinidu, maŋa. Ändizə, bu seniŋ nemə qiliğiŋ? – Ana sšziniŋ ahirini çiqiralmay jiğlavətti.
Aridin ikki kün štüp, təğdirniŋ bu pərmaniğa tən berip, Adilə jük-taqini besip maŋğinida, qutluq šyni taşlap ketip barğan nävrilərniŋ «kətməymiz» degän jiğisi Ruqiyəm aniniŋ jürigigə nəyzə sançilğandək täsir qilğan edi. Maşina koçidin burulup ketişigə šzigə bərdaşliq berəlmigən aniniŋ qan besimi kštirilip, hoşini yoqitip, jiqilip çüşti…
***
«Ayalniŋ җeni qiriq» degəndək, Adilə balilirini miŋ bir җapa-mäşäqətlər bilən tenətməy-təntirətməy, qanatliqqa qaqturmay, tumşuqluqqa çoqturmay, heçkimdin yardəm sorimay, šzi beqip-asridi. «Kişigə qilğan kişidə qalmas» degəndək, Һəmraҗanniŋ işliri tamamən tohtap qelip, nemə qilarini bilməy gaŋgirap jürginidə, «Gülçehrə Һəmraҗanni taşlap, başqa bir bay ər bilən ketiptu», degən sšz-çšçək tonuş-bilişlər arisida tez taridi. Əpsus, buniŋ həmmisi rast edi. Bu qalaymiqançiliqqa həm Gülçehrəniŋ vapasizliğiğa çidimay Һəmraҗan koçidiki bekarçi haraqkəşlərgə qoşulup, ahiri beğir ağriğiğa duçar bolup, orun tutup yetip qaldi. Һämraҗan šyniŋ yalğuz oğli bolğaçqa və uniŋ halidin həvər alidiğan birər qerindişi çiqmiğaçqa, uni beqip-kütüş anisi Ruqiyəmniŋ zimmisigä çüşti.
Һəmraҗan yetip qalğandin beri Adiləgä aram yoq edi. Һəmraҗanniŋ uruq-tuqqan, dost-buradərliri bäzidä Adilägä telefon qilsa, gayida šyigə kelip, är-ayal ikkisini qaytidin yahşi-hop qilip qoyuşqa tirişatti. Adilä ularniŋ täklivini haman rät qilatti.
Künlər aylarni koğlap štüvərdi. Bir küni Ruqiyəm aniniŋ yeqin tuqqini Şəmşidin bovay Adiläniŋ iş orniğa kelip, Ruqiyəm aniniŋ ağrivatqanliğini və uniŋ kelinini bir kšrgüsi kelidiğanliğini eytti:
— Adilə, əqil-parasitiŋiz bar ayalsiz, yahşilap oylinip kšrüŋ, –dedi Şämşidin bovay җiddiy qiyapättä. – Hatalaşsa, Һəmraҗan hatalaşti. Buniŋda Ruqiyəmniŋ nemə gunasi bar? U beçarä ayal siz äşu šydin çiqip kətkəndin keyinmu silärni taşlimay, yolniŋ jiraqliğiğa qarimay, kelip-ketip jüridu. Baliliriŋizniŋ halidin hävär elip, qolidin kelişiçä yardäm qolini sunup turidiğu. Ağriği kündin-küngä küçiyivatqaçqimu, äytävir, bälkim, ahirqi qetim silärni kšrüvalay degəndu…
Şəmşidin bovay bilən Adilä helä uzaq sšzläşti. Ahiri Adilə qeyinanisini yoqlap kelişkä kelişti. Sähärdä yolğa çiqqan Adilə kürmiŋ hiyallarni beşidin štküzüp, pat-pat eğir «uh» tartatti. U hiyal deŋizida üzüp, mäligä qandaq yetip kəlgininimu səzməy qalğan edi. Adilə bekätkä kelip tohtiğan maşinidin çüşkinidə, birdin yaşliq dəvriniŋ hidi käldi. Məhəllə içi tamamən šzgirip ketiptu. Yaşliğiniŋ əŋ şerin dəqiqilirini štküzgən šyniŋ aldiğa kälgändä, Adilə šz kšzigə šzi işənməy qaldi: šy oltirişip dərvaziniŋ siri kšçüptu, hoyla ätrapini haram çšplär besip ketiptu. Sərəmҗanliği häm pakizliği bilən kişiniŋ zoqini kəltüridiğan bu šyniŋ ilgərki qiyapiti yoq qilip, huddi hazir šrülüp çüşidiğandəkla bilinətti.
Adiləni, ətimalim, derizidin kšrüp qalsa kerək, talağa aldiraş çiqqan hoşnisi Pəridəm uni bağriğa basqiniçä qoyup bärmätti.
– Adilə, – dedi u hayaҗan ilkidä. – Biləmsən, sən kətkəndin beri bu šydä var-җur zadi besilmidi. Gülçehrə degən şəytan kelip, yə Һəmraҗanğa, yä Ruqiyəm aniğa aram bərmidi. Özəŋ kšrüp turupsən, hoyliniŋ əhvalini. Gülçehrəniŋ müҗəzi tupəyli, Ruqiyəm animu ağriqçan bolup kətti. Bir həptə boldi, ağriği helä eğirlişip qaldi. Aŋlisam, ahirqi üç kün tamaqtinmu qaptu, gelidin sudin başqa heçnemä štmigidək.
Hoşnisiniŋ gäplirini aŋliğan Adiləniŋ kšzliri liq yaşqa toldi. Nəççə jildin beri qədəm basmiğan hoyliğa kirişi bilən ätrapqa bir qur kšz jügərtti. Һeçnemə šzgərmigən, həmmə närsä šz җayida turuptu, biraq hoyla içini qoray besip kətkən.
Adilä šygä kirişi bilän däsläp tšrdiki karivəttə yatqan qeyinanisi Ruqiyəmni kšrdi. Uniŋ yeniğa därru berip, quçaqliğusi kəldi.
Ruqiyəm ana qerip, miskinlişip ketiptu, kšzliriniŋ nuri šçkən. Adiläni kšrüşi bilän yenida oltarğan siŋlisi Rəyhanğa «meni tikləp oltarğuz» degəndək işarä qildi. Kelin bilän qeyinana ikkisi bir-birini helä uzaq quçaqlap turuşti, kšz yaşmu qilişti. Kšp štməy Rəyhanmu çay dəmləp kirdi, amma Adiləniŋ kšzliri kimdu-birini izdətti. Buni çüşəngən ana Adiləgə oğli Һəmraҗanniŋ neriqi bšlmidə yatqanliğini və kirip kšrüp çiqsa bolidiğanliğini eytti. Biraq Adilə aniniŋ gepigə heçqandaq җavap qatmay, ağriq küçidə aniniŋ oruqlap kətkən qolini tutup oltirivərdi.
– Adilə qizim, mən uzaqqa barmaymən, meniŋ bügün-ätiligim qaldi, – däp ana äriksiz kšzigä yaş aldi. – Kšzümniŋ qariçuğidək bir tal oğlum Һəmraҗan meniŋ ümütlirimni aqlalmidi, bir ubdan ailisini vəyran qilip, sizni balilar bilən tenitip qoydi. Äşu bir isminimu atiğum kälmäydiğan şum ayaliniŋ därdi meni moşundaq ağriqqa muptila qildi. Һämraҗan qilğan işliriğa puşayman yəp, keçə-kündüz haraqniŋ quli bolup, ahiri heçnemigə yaramsiz bolup qaldi. Uniŋ bu əhvalini kšrüp, iç-içimdin tit-tit bolimän. Sizgə eytarim, mən sizdin razi qizim, sizmu meniŋdin razi boluŋ, bilməy štküzgən hatalirim bolsa, əpu kilğaysiz…
Bu əhvalni kšrgən Adiləniŋ içi serilip, anini ağriqtin qaçurup jiraq-jiraqlarğa elip kətküsi kelətti. «Apa, undaq paraŋlarni qilmisila, siz çoqum saqiyip ketisiz, mən uniŋğa işinimən, siz ğəyrətlik ayaldiŋizğu?» däp špkidäp jiğlap kätti.
Anisi bilän ayaliniŋ arisida boluvatqan gäplär neriqi bšlmidə yatqan Һämraҗanğa aşkarä aŋlinip turatti. U anisi eğir əhvalda yatqanda bir çinə suni içküzəlməyvatqiniğa və anisiniŋ bu eğir ağriqqa duçar bolğiniğa häm šziniŋ moşundaq halətkə çüşüp qalğiniğa pəqət šzinila əyiplətti.
Ruqiyäm ana içidiki əŋ asasiy gepini eytalmay, qiynilivatatti. Ana qäddini ruslap, Adiləgə ümüt bilən təlmürgən halda, aran til qatti:
— Adilə, meniŋ birla arminim, siz Һəmraҗanni kəçürüŋ! Meniŋdin keyin qalsa, küni nemə bolmaq?! Qançə qilğan bilən araŋlarda üç bala barğu, əgər siz Һəmraҗanni kəçürsiŋiz, mänmu u duniyağa hatirҗəm ketimən!
— Ana ün selip jiğlavätti…
— Apa balilirimniŋ dadisi bolup bir qetim izdəp kəlmigən bolsimu, mən Һəmraҗanni alliqaçan kəçürüvətkən, arimiz jiraq bolsimu, siz bizni hərgiz taşlimidiŋiz, nəççə jillardin buyan yardäm qoluŋizni sunup kəldiŋiz, sizdin bizmu razi, — dedi Adilä qeyinanisiniŋ qolini siypiğan halda.
U küni kelin bilən ana uzaq paraŋlişip oltardi, biraq Adilə Һəmraҗanniŋ yeniğa kirməy, qeyinanisi bilən hoşlişip qaytti.
***
Adiləniŋ çigiç oylirini tün keçidiki: «Ruqiyəm ana kšz jumdi» degən telefonda kälgän hävär buzuvätti. Adiläniŋ tili sšzgə kəlməy qaldi. «Ah, җapakəş ana, nemila bolsa, җeni aram aldi, qişniŋ qähritan soğiğa, yazniŋ aptapliq issiğiğa, yolniŋ uzunluğiğa qarimay, bizni taşlimay, nəvriliriniŋ otida kšygän aniniŋ imani hämra, rohi җənnəttə bolğay, amin!», dəp dua kildidä, špkə-špkisini basalmay uzaq jiğlidi.
Һəmraҗanniŋ anisidin ayrilğiniğa mana, on kün boldi, uniŋğa ağiniliri novət bilən qaravatatti. Һämraҗan kündə ətigənligi «Bügün meniŋ yenimğa kim kelidekin?” dəp işikkə qarap təlmürətti. U uzun tünlərdə kimlərgidu yalvurup, jiğlap çiqatti.
Bügünmu şundaq boldi, uniŋ hätta kšzliridin ihtiyarsiz eqip çüşüvatqan yaşlarni sürtüşkä mağdiri yoq edi… İşikniŋ eçilğinini aŋlap, kirip kelivatqan adəmdin hiҗalət boldidə, sol biqiniğa šrülüp yetivaldi.
— Һəmraҗan!
Ayal kişiniŋ avazini aŋlap, beşini işik täräpkä burup qariğan Һəmraҗan həykəldək qetip qaldi. Çünki bosuğida šzi näççä vaqittin beri taqätsizlik bilän kütkän Adilə turatti…
Sulayman AYDAROV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ