İҗadiy işläşkä intilayli

0
31 ret oqıldı

Elimizniŋ Tunҗa Prezidenti – Elbası Nursultan Nazarbaev «Keläçäkkä nişan: mäniviy yeŋiliniş» maqalisida duniya bizni neft' bilänla yaki taşqi säyasättiki çoŋ täşäbbuslirimiz bilänla ämäs, mädäniy utuqlirimiz bilänmu tonuşi keräkligini täkitläp, «Duniyadiki zamaniviy qazaqstanliq mädäniyät» layihisini ämälgä aşuruş lazimliğini eytti. Biz, uyğurlar, moşu dšlättä istiqamät qilivatqanliqtin, äynä şu layihigä ilişip, şuniŋ arqiliq duniyayüzigä, mäyli ädäbiyat, mäyli mädäniyät yaki sän°ät sahaliridiki utuqlirimizni kšrsitişni bilsäk, nur üstigä nur bolar edi. Äŋ bolmiğanda, uşbu layihigä bir-ikki milliy nämunilirimizni kirgüzälisäk, şuniŋ šzi duniyağa tonuluşqa qädäm taşliğinimiz bolatti. Juqurida tilğa elinğan layihiniŋ ämälgä eşişi üçün päqät ämäldarlarla ämäs, avam häliq bilän şair-yazğuçilar, iҗadiyät adämliri ammiviy räviştä izçil paaliyät elip berişi tegiş.

Mälumki, Qazaqstanniŋ Uluq dalasi vä şu käŋlikni makanliğan millät bilän elätlär duniyaniŋ maddiy häm mäniviy mirasiğa šçmäs izlar qaldurdi. Uluq dalaniŋ kšpäsirlik mäniviy häm maddiy miraslirini zamaniviy tehnologiyalär bilän yeŋi şäkillinivatqan räqämlik täräqqiyatniŋ ehtiyaҗiğa muvapiq qaytidin yeŋilaşni biliş, uni häliqniŋ paydisiğa yaritiş – elimizniŋ mäniviy tehnologiyalik җähättin rivaҗlinişiğa yeŋiçä tüs beridiğini talaşsiz. Şundaq ekän, biz bügünki küngä qädär elip berilğan mädäniy munasivät-alaqilarniŋ däriҗisini eniqlaş bilän billä äҗdatlardin miras bolup kelivatqan mädäniy qädriyätlirimizni asraş vä uni kälgüsi ävlatqa beҗirim halättä qalduruş keräkligini җiddiy oylaşturmisaq bolmaydu. Eniğiraği, moşu äsnada qandaq mädäniy çarä-tädbirlär štküzüldi vä duniya җamaätçiligigä nemimiz bilän mahtinalaymiz, mädäniyitimizniŋ rivaҗlinişi qaysi däriҗidä, mäniviy yeŋilinişniŋ basquç-yšnilişliri qandaq ketip baridu? Umumän, biz mäniviy yeŋilinişqa qarap intilivatimizmu? degängä ohşaş muhim soallarğa eniq häm toluq җavap beridiğan päyt alliqaçan käldi. Һätta, vaqit štüp ketip baridu. Pursätni qoldin berip qoyğinimiz, u tügiginimiz. İlahim, undaq bolmiğay! Şuniŋ üçün tinmay izdinişimiz keräk. Һä, tinimsiz ämgäk, sšzsiz, nätiҗigä yätküzidu. Äynä şu çağdila miŋjilliqlar qoynida yatqan tarih bilän mädäniyitimizni duniya ähli tonuydiğan bolidu. Ändi milliy qädriyätlirimizni başqilarniŋ tonup-bilişi üçün juqurida tilğa elinğan işlar toğra yolğa qoyuluşi keräk. Rast, bizniŋ eğiz tolturup mahtinidiğan mädäniy miraslirimiz yetärlik. Amma ularni päqät šzimizla bilip qoyğinimiz yätkülüksiz. Sävävi, bir millätni ikkinçi bir millätniŋ tonuşi üçün aldi bilän uniŋ bay mädäniy qädriyätlirini, mirasini yahşilap tonuşi keräk.
Mälumki, hazir qazaq ädäbiyati boyiçä häliqara miqiyasta mähsus programmilar täyyarlinip, «Duniyadiki zamaniviy qazaqstanliq mädäniyätni şäkilländürüş» mavzusida çoŋ forum štküzüldi. Birnäççä qazaq ädipliriniŋ äsärliri nemis, ingliz, ispan, frantsuz tilliriğa tärҗimä qilinip, tonuşturuldi. Çät äl kitaphaniliriniŋ hadimliri qazaq muällipliriniŋ kitaplirini alğanliğiğa hursän boldi. Bizmu äynä şu җäriyanğa šzimizniŋ salmaqliq, җämiyätlik pikir hasil qilalaydiğan äsärlirimiz bilän arilişişimiz keräk edi. Ägär dostluq, inaqliq vä millätlärara razimänlikni ipadiläydiğan ämgäklirimiz moşundaq çoŋ programmilar planiğa kirgüzülsä, bizmu başqilar bilän baravär duniya mädäniyitigä işäşlik qoşulalaymiz. Uniŋ üçün aldi bilän šzimiz salmaqliq, bädiiyligi juquri äsär yezişqa intilişimiz keräk.
Yoşuridiğini yoqki, hazir biz Qazaqstanniŋ šzigä tüzigiräk tonulmayvatimiz. Rast, QHA täripidin Qazaqstan Җumhuriyiti Mustäqilliginiŋ 25 jilliğiğa beğişlinip, rus tilida täyyarlanğan antologiyagä kšrnäklik şairä vä alimälär Patigül Mähsätova bilän Gülnara Avutovaniŋ şeirliri kirgüzüldi. Hatalaşmisam, biz, uyğurlarğa, äşu antologiyagä yättä orun berilgän edi. Äpsus, moşu ikki şairädin başqisi šzliriniŋ rus tiliğa tärҗimä qilinğan birär äsärini yätküzüp berälmigän. Mümkinçiliktin toğra paydilinalmiğan yänä šzimiz.
Täkitläş keräkki, M.Ävezov namidiki Ädäbiyat vä sän°ät institutiniŋ ilmiy hadimliri, җümlidin mäzkür ilmiy därgahniŋ baş ilmiy hadimi, filologiya pänliriniŋ doktori Alimҗan Tilivaldiniŋ kšp küç çiqirişi tüpäyli, Qazaqstan hälqi ädäbiyati vä sän°iti, şu җümlidin uyğur mädäniyiti bilän ädäbiyatiğimu alahidä diqqät bšlünüp, kšpligän ämgäklär näşir qilindi. «Täuelsiz Qazaqstandağı wyğır ädebieti», «Uygurskaya poeziya nezavisimogo Kazahstana» vä kšrnäklik şair Җämşit Rozahunovniŋ iҗadiyitigä beğişlanğan «İzgilik jarşısı» maqalilar toplimi äynä şular җümlisidin. Bu ilmiy tätqiqatlar Qazaqstan hälqi Assambleyasi bilän Bilim vä pän ministrligi täripidin räsmiy tonuşturuldi. Türkiya dšlitimu uyğur ädäbiyatiniŋ çoŋ bayliq ekänligini his qilğaçqa, tonuşturuş mäsilisini qolğa alğanliği hämmigä mälum. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ hizmät kšrsätkän ärbabi, yazğuçi-dramaturg Ähmätҗan Һaşiriniŋ «İdiqut» romani, yazğuçi vä alimä Gülbähräm Hoşaevaniŋ hekayiliri türk tilida räsmiy tonuşturuldi. Ändi yazğuçi-dramaturg Äkräm Ähmätovniŋ «Mahmut Qäşqäriy» dramisi Türkiya sähnisidä qoyulup, uniŋ muällipi mukapatliq orunğa sazavär bolsa, Dağstanda näşir qilinğan «Türk duniyasi byulleteniniŋ» bir sani uyğur mädäniyiti bilän ädäbiyatiğa beğişlandi.
Şunimu alahidä qäyt qiliş keräkki, ädäbiyatşunas alim Hämit Һämraev ondin oşuq klassik şairlarniŋ äsärlirini rus tiliğa tärҗimä qilip, ularni mähsus toplamlarğa kirgüzüşkä kšp küç çiqardi. Talantliq yaş şair Vil'yam Molotov bilän yaş alimä Dilfuza Rozievamu ädäbiyatimizniŋ täräqqiyatini kšrsitidiğan äsärlärni rus, qazaq vä ingliz tilliriğa tärҗimä qiliş härikitini җanlandurmaqta.
Därväqä, riqabätkä qabil boluş üçün aldi bilän šz mädäniyitimiz şäkillinişi keräk. Şuniŋ bilän billä hazir duniyada sür°ätlik jürgüzülüvatqan zamaniviy mädäniyätkä muvapiq šz ülgimizni tävsiyä qilişni häm mädäniyitimizni päqät kitap yaki qäğäz şäklidila tonuşturup qoyuş ämäs, başqimu yšnilişlär arqiliq nätiҗidarliq usul-amillarni tepişimiz haҗät. Tunҗa Prezident – Elbasıniŋ juqurida tilğa elinğan maqalisidimu «Mädäniy mähsulatlirimiz päqät kitap türidila ämäs, här türlük mul'timediyalik uslublar bilänmu çiqqini durus», deyilgän. Demäk, uyğur ädipliriniŋ äsärliri ingliz, ispan, frantsuz tillirida “sšzlişi” üçün mähsätlik iş elip beriş täläp qilinidu. Bu hususida buniŋdin ikki jil muqäddäm «Uyğur ädäbiyatini duniyağa tonutuş üçün nemä qilişimiz keräk?» mavzusida štküzülgän «dügläk üstäldä» tarih pänliriniŋ doktori, professor Ablähät Kamalov «Aldi bilän hamiylarni җälip qilip, mähsus eniqlima, keyiniräk antologiya çiqarsaq, andin härhil veb-saytlar yenida «Uyğur kitaphanisini» eçip, uniŋğa ädiplirimizniŋ äsärliriniŋ elektron nushisini selişqa küç çiqarsaq bolidu. Uniŋğa haliğan adäm kiräläydu vä, muhimi, ädiplirimizniŋ äsärliri bilän tonuşuş pursitigä egä bolidu» desä, filologiya pänliriniŋ namziti, şairä Patigül Mähsätova «meniŋçä, mädäniy bayliqlirimizni duniya җamaätçiligigä härhil saytlar, tonuş-bilişlär arqiliq tonuşturğandin kšrä, aldi bilän moşu dšlättä šzimizni etirap qilğuzuvelip, andin keyin duniyağa tonuşturuşniŋ yeŋi uslublirini izdäştürsäk bolamdekin. Toğra, härqaysimiz şähsiy yazğuçi, sän°ätkar, şair, rässam süpitidä duniyağa tonuluşimiz mümkin. Amma, yänä qaytilaymän, šzimiz yaşavatqan dšlättä etirap qilinmay turup, duniya mädäniyitigä tonulimiz deyiş bekar gäp, quruq avarigärçilik. Şuniŋ üçün biz aldi bilän çoliğa ilinğidäk äsär yezişimiz lazim. Çoylida yoq närsini qançä yärdin tävsiyä qilsaqmu, heçkim uni etirap qilmaydu. Ägär biz pildirlap turğan çiraqni šçärmäymiz, ädäbiyatimizni saqlap qalimiz desäk, hämmä närsidin keçip, yazğanlirimizni aldi bilän dšlät tili – qazaq tiliğa tärҗimä qilişqa kšŋül bšlüşimiz haҗät. Undaq bolğini, hazir qazaq tilidin rus vä ingliz tilliriğa tärҗimä qilğuzuş yenik boluvatidu. Sävävi, qazaq qerindaşlarda qeliplaşqan baza bar. Yahşi täripi – hazirçä arimizda uyğur tilini mukämmäl bilidiğan, milliy alahidiliklirimizgä hšrmät bilän qaraydiğan qazaq ziyaliliriniŋ barliği», degän oyini izhar qilğan edi.
Meniŋçä, vätänpärvärlikkä tärbiyiläydiğan, millätniŋ abroy-inavitini kštiridiğan, җämiyätni täräqqiy ätküzidiğan uprimas, bebaha ğäzniniŋ biri – u kitaphana. «Sän maŋa kitaphanaŋni kšrsät, män seniŋ kim ekänligiŋni eytimän» degän sšzdä häqiqät bar. Һazirqi tšrtinçi industriyalik inqilap dävridä härbir millätniŋ riqabätkä qabilliği alğan bilimigä munasivätlik. Çünki oquş-bilim bilän ätrapliq qurallanmiğan kişi alämşumullaşturuş opqininiŋ qurviniğa aylinidiğanliği eniq. Şundaq ekän, biz aldi bilän kimlärniŋ vä qançä ädäbiy äsär başqa tillarğa tärҗimä qilinğanliğini eniqlap häm şularni rätläp, Ablät Kamalov eytqandäk, tonuşturuş eniqlimisini çiqirişni qolğa elişimiz keräk. Bu šzimiz üçünmu vä ädäbiyatimizni başqilarğa qismän tonuşturuştimu muhim ähmiyätkä egä. Umumän, bu җäriyanğa iҗadiy yandişip işlävatqan yaşlarnimu җälip qilişnimu untumasliğimiz keräk. Uyğur ädäbiyati Qazaqstan mädäniyitiniŋ aҗralmas bir qismi bolup kšrünüşi üçün җavapkärlikni çoŋqur his qilğan halda, җiddiy işlişimiz lazim. Bizni heçkim çätkä qeqivatqini yoq. Demäk, aŋ-säviyämizni yeŋilap, iҗadiy işläşkä intilğinimiz hop. Päqät šz qazinimizdila qaynimay, çätkä kšrünäyli. Yaritilivatqan mümkinçiliklärdin paydilinişni biläyli. Uniŋ üçün hämmimiz «bir yaqidin baş, bir yäŋdin qol çiqirip», yänä qaytilaymän, iҗadiy işlişimiz lazim. «Alma piş, ağzimğa çüş» däp paŋşiŋ jürivärmäyli. Äyipni başqilardin ämäs, aldi bilän šzimizdin izdäyli.

Hulasä şuki, paqa oriğa çüşivelip, asmanğa baqidekändä: «Män pütkül alämni kšrüvatimän», däydekän. Bu – bemäna hadiliq. Täğdir bizni bu illättin saqliğay. Birlişip iş qilayli, bir-birimizgä yar-yšläk bolayli, degüm kelidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ