Ğoҗilar näyräŋliri

0
37 ret oqıldı

Alim, yazğuçi, tärҗiman, häliqara Uyğur pen klubiniŋ prezidenti Hämit Һämraev šziniŋ «Missiya hodjey» pentalogiyasiniŋ (bäş kitap) novättiki üçinçi tomini oqurmänlär diqqitigä havalä qildi.
Rus tilida iҗat qilidiğan vä ädäbiyatimizda tunҗa qetim pentologiya yaratqan ädipniŋ mäzkür romaniniŋ birinçi kitavi buniŋdin ikki jil burun «Mir» näşriyatidin «Ğoҗilar väzipiliri» namida uyğur tilidimu yoruq kšrgän edi. Romanniŋ ikkinçi vä üçinçi tomliri «Ğoҗilar näyräŋliri» däp šzgärtildi.
Bügün gezithanlirimiz diqqitigä şu tarihiy romanniŋ üçinçi kitavidin üzündä havalä qilinivatidu.

2-bap
Tibätkä yol

Atlar purqup, taqqa içkirilimäktä. Tüz vä käŋ-taşa yolğa ügängän җanivarlar asta, hätta ehtiyatçanliq bilän qädäm taşlap, uçraşqan taşlardin avaylap štüp, barğansiri tariyivatqan soqmaq bilän Qäşqärdin jiraqlaşmaqta.
Һäҗäplinärligi, atliqçanlarniŋ käypiyati tamamän başqiçä edi. Gärçä, ular ana diyarini taşlap maŋğan bolsimu, çavandazlarniŋ çehrisidä qilçilik häsrät-nadamät bayqalmatti.
Äksiçä, ular diqqätçan häm bäkmu җiddiy kšrünätti.
Başliri saŋgiliğan bu adämlärniŋ qälbidä šz ziminiğa qaytip keliş äläŋgiliri yoq edi. Amma ular tallavalğan yoliniŋ toğriliğiğa şäk kältürmätti. Ular säpiriniŋ muvappäqiyätlik ahirilişidiğiniğa misqalçilik gumanlanmatti, çünki yoluvçilar arisida šzliri çäksiz etiqat qilidiğan bir adäm bar edi.
Qarimaqqa, Appaq ğoҗa bäk hatirҗäm edi. Lekin uniŋ kšŋli astin-üstün bolup, säprayi ärşigä yätkändi.
«Ular buniŋğa qandaq җür°ät qildi?», içki ğäzivini basalmayvatatti ğoҗa. – «Päyğämbirimiz äҗdadiniŋ hayatiğa süyiqästlik qiliş mutlaq äqilgä siğmaydiğan işqu!».
U ätrapiğa kšz taşlidi. Ğoҗiniŋ yenida toruq etini yorutup kelivatqan murit särkisiniŋ šzigä qaravatqanliğini kšrüşi bilän täŋ, egärdä oltirip, aziraq egildi.
Appaq ğoҗa beşini bilinär-bilinmäs liŋşitti, amma şu mähäl muritni tamamän yadidin çiqirip, yänä baş-ahiri yoq hiyallarğa berildi.
«Män Padişa ğoҗini härgiz käçürmäymän! Yaq, maŋa uniŋ hayati lazim ämäs!».
Bir däqiqä uniŋ çehrisidä kinayilik täbässüm päyda boldi vä şu zumdila aqirişqa başliğan saqiliniŋ arisida jütti.
Murit yänä bir märtä sol täräpkä egilişigä, uniŋ ayğiri, egisigä naraziliq bildürgändäk, qattiq puşquruvätti.
Bu qetim Appaq ğoҗa hätta beşini liŋşitipmu qoymidi. U çulvurni tutqiniçä, egärdä tik oltiratti. Җirän qaşqa uçraşqan tosuqlardin heç qiynalmay štüp, asta ilgirilimäktä edi.
Uniŋ aldida «Kiçik Tibät» däp atilidiğan tävä sozulup yatatti. Arqimu-arqa җaylaşqan tizma tağlar bir pästila feruza tüslük tüzläŋlärgä ulişidiğan bu tağliq diyarğa qädäm täşrip qilğan härqandaq kişiniŋ yärlik mänziridin qälbi häläykümgä çüşüp, qorqunuç-dähşät vä qandaqtu çüşinip bolmaydiğan namälumluq iskänҗisidä qalatti.
Appaq ğoҗa šz äҗdadi vä qaratağliqlar särkiliri ohşaş mämlikätni kšp arilap, šşnisidiki väzipini štätti. Väzipä bolsizä, hämmidin aval, adämlärni häqiqät yoliğa başlaş, islam mahiyitini tärğip qilip, çüşändürüştin ibarät edi.
Bu yšniliştä hususän Appaq ğoҗiniŋ dadisi Muhämmät Yüsüp ğoҗa şšhrät qazanğandi.
Atisini äsläydekän, Appaq ğoҗa Qäşqärniŋ yenidiki qäbirgahqa däpin qilinğan dadisiniŋ – zor nopuzğa egä aqtağliqlar särkisiniŋ – mazirini yänä helä vaqit ziyarät qilalmaydiğanliğini oylidi.
«Yoğusi, män bäribir Qäşqärgä qaytip kelimän! Һaman bir küni qäbriŋiz aldida turup, qur°an tilavät qilimän, ata!», degänlärni hiyalidin štküzgän ğoҗa oŋ puti bilän etini devitti.
Kelişkän җanivar meŋişini çapsanlitiş bu yaqta tursun, boynini hälätin käynigä burap, çäkçärigän kšzlirini ğoҗiğa qadaşqa urundi. Bu härikiti ämälgä aşmiğan at qattiq kişnävätti.
Җirän qaşqiniŋ bu qiliğiğa tääҗҗüplängän Appaq ğoҗa: “Җä ändi! Nemä boldi saŋa?” dedidä, etiniŋ yaylini asta urup qoydi. Däl moşu çağda hämminiŋ aldida ketip barğan top başliği aqtağliqlar särkisiniŋ yetip kelişini kütüp turmay, etini şiddät bilän käynigä burap, Appaq ğoҗa täräpkä çapti.
– Ustaz, qonalğuniŋ ğemini qilsaq bolatti, – dedi u egärdä oltirip beşini äkkän halda.
– Abdusalam, nemini toğra hesaplisaŋ, şuni qil. Säpär davamida män toluq saŋa işinimän vä boysunimän.
– Hop, ustaz! Undaqta, šz qararimni bayan qilay: mänzilgä yätkiçä monu ikki jigit yeniŋizdin bir çamdammu neri kätmäydiğan bolidu.
Bu gäplärni eytqaç, huddi katta bir yeŋiliqtin uçur bärgändäk, Abdusalam säpär başlanğandin etivarän Appaq ğoҗiniŋ qeşida kelivatqan ikki jigitni işarät qildi.
Ularniŋ çoŋiraği – egiz vä räzgi jigit – unçuqmay beşini liŋşitti. İkkinçisi, tehi buruti hät tartip ülgärmigän tamamän yaş bala, šziniŋ häqiqiy yeşidin çoŋ kšrünüşkä tirişip, qoşumisini türüp baqti, lekin buniŋdin heçnemä çiqmiğaçqa, asta dedi:
– Sizniŋ härqandaq ämir-pärmaniŋizni bäҗa kältürüşkä män täyyar!
– Tirik qeliş vä muravvätlik, gärçä bu bäk muräkkäp bolsimu, Qäşqärgä saq-salamät qaytip kelişni hšküm qilimän! – dedi ğoҗa.
Baliniŋ başqisiniŋ üzidä täbässüm päyda boldi. Bala bolsizä, Appaq ğoҗiniŋ sšzlirini җiddiy kobul qildi.
Başqilarmu Qäşqärgä qaytip kelişniŋ täs ekänligini yahşi bilätti, ularniŋ külkisini kältürgän yaş muritntŋ juqarqi sšzliri edi.
Muräkkäp štküldin alqip, mänzilgä yätkiçä Appaq ğoҗa baş qilip sayliğan qiriq yaşliq Abdusalam isimliq heliqi kişi tolimu җasur vä täҗribilik bolup, tağ yolini nahayiti yahşi bilätti. Dadisi aqtağliqlar särkisiniŋ aldiğa yetiläp äkälgän kündin tartip, u Appaq ğoҗiniŋ muritiğa aylanğandi.
Abdusalamniŋ dadisi toqquz yaşliq oğlini Bäşkerämgä ägäştürüp kälgändä, Appaq ğoҗa baliniŋ beşiğa aliqanlirini qoyup: “Maŋa bu baliniŋ keläçigi zor bolidiğanliğidin beşarät kelivatidu. U hayatida çoŋ utuqlarğa erişip, šz zimini üçün heç ikkilänmäy җenini qurvan qilidu” degän edi.
Şu çağda Abdusalamniŋ dadisiniŋ kšzliridä yaş tamçiliri päyda bolğandi. Bala bolsizä, Appaq ğoҗa sšzliriniŋ mahiyitigä ançä çšküp kätmäy, aqtağliqlar särkisigä sadaqätmänlik bilän qariğandi…
Һazir, Abdusalam çoŋ ailiniŋ atisi bolğanda, u šz hayatiniŋ mäzmun-mahiyitini Appaq ğoҗiğa sämimiy hizmät qilişta däp çüşinätti. Abdusalam oğullirini Appaq ğoҗiğa sadiq boluş rohida tärbiyilidi. Oğulliriniŋ biri moşu topta bolup, ğoҗa bilän šzigä hämra boluvatqanliğidin Abdusalam tolimu mämnun edi. Şundaq. On altä yaşqa qädäm qoyğan oğliniŋ aqtağliqlar särkisini qutquzuşqa munasip tšhpä qoşuvatqanliğidin Abdusalamniŋ dili sšyünüvatatti.
Abdusalam, huddi Appaq ğoҗiğa säpärdaş boluvatqan başqilar ohşaş, ärtä yaki käç šzliriniŋ ana yurtiğa җäzmän qaytip kelidiğanliğiğa şübhilänmätti. Ular šz särkisigä şu qädär işinättiki, uniŋ yolida äziz җenidin keçişkä täyyar edi. Şuŋa säpiriniŋ oŋuşluq ahirilişidiğanliğiğa zor ümütlärni artatti.
Abdusalam bilän uniŋ hämraliri Appaq ğoҗiniŋ şäydaliri bolup, İsmayil hanni, bolupmu Padişa ğoҗini šç kšrätti. Ularniŋ härbiriniŋ qälbidä qaratağliqlar särkisigä bolğan ğäzäp-näprät yoşurunğandi. Ularniŋ jürigidä Padişa ğoҗidin intiqam eliş arzusi ot bolup yanmaqta edi.
Bulutluq asmanğa kšz taşliğan Abdusalam etiniŋ sağrisiğa qamça besip, alğa ilgirilidi. U ätrapni diqqät bilän küzitip, çatqalliq arisidin qonalğuğa äplik җay izdigili turdi.
– Birär çaqirim yärni çarlap keliŋlar, – dedi u bästlik jigitkä buyruq ahaŋda. – Biz äynä ävu yärdä tohtaymiz.
U qoyuq çatqalliq tüzläŋni kšrsätti. Çatqalliqniŋ bir uçi taqqa ulaşqan bolup, yoldin helila nerida edi. Gärçä, bu yärdä kimdu-birini uçritiş natayin bolsimu, Abdusalam at çapturup, šzlirini qoğlap keliş ehtimalliğiniŋ moҗutluğini etivarğa aldi. Çatqalliq tüzläŋniŋ yenida kiçik bir däriya şaqirap eqivatatti.
– Çšgilitip, çedirlarni tikiŋlar! – Buyruq bärdi Abdusalam, – ustazimizniŋ çediri otturiğa tikilsun!
Bir zumdila hämmä qonalğu hazirlaşqa kirişip kätti. Tšrt täräpkä därru küzätçilär qoyuldi. Muritlarniŋ bir topi ğoҗiniŋ çedirini tikişkä, yänä bir qismi ğiza täyyarlaşqa kirişti.
Appaq ğoҗa bolsizä, heçkimgä qarapmu qoymay, tüpsiz hiyallar ilkidä däriya täräpkä yol aldi.
Tağdin ğulap çüşkän jumilaq taşlarni dässäp, däriya qirğiğa yeqinlaşqan ğoҗa jiraqqa – kškkä taqaşqan çoqqiliri aqirip kšrüngän tağ täräpkä – uzaq qaridi. Andin yoğan taşqa oltirip, yançuğidin täsviyini çiqardidä, Yaratquçini uluqlap, piçirlaşqa başlidi.
– Ustaz, ğiza täyyar! Çediriŋiz häm. Salqin tartip qaldi…
Allani mädhiyiläştäk muhim işqa kaşila bolğan Abdusalamdin narazi bolsimu, zuvan sürmidi ğoҗa.
– Çedirğa kirip kätkiniŋiz toğra bolamdekin, ustaz, – mulayimliq bilän til qatti Abdusalam.
Täsviy tartişni tohtatmiğan Appaq ğoҗa taştin turup, Abdusalamğa sirliq beqip, gülhanlar täräpkä qädäm taşlidi.
Muritlar bilän muhapizätçilär çedirlardin birnäççä çamdam nerida tikilgän bäş gülhanniŋ ätrapida oltiratti. Appaq ğoҗiniŋ yeqinlişivatqanliğini kšrgän ular ornidin turmaqçi boluşti, lekin ğoҗa işarät bilän ularniŋ oltiriverişigä iҗazät bärdi. Päqät çämbär tählit җaylaşturulğan vä otturiğa orunlaşqan çedir aldidiki muritlar bilän küzätçilärla qäddini ruslidi. Ularniŋ içidin biri çedirniŋ kigiz işigini eçip, egilip, ğoҗiğa hšrmät kšrsätti.
– Aram eliŋ, ustaz. Ğizani çedirğa äkirip qoyduq, – dedi Abdusalam.
Aqtağliqlar särkisiniŋ šzigä aççiği kelivatqanliğini säzgändäk boldi Abdusalam. U Appaq ğoҗini uzun jillardin beri bilätti, lekin särkiniŋ nemä häqqidä oylavatqanliğini, birär däqiqidin keyin qandaq gäplärni eğizidin çiqiridiğanligini heçqaçan his qilalmatti.
Bu qetimmu Appaq ğoҗa šziniŋ äşu hususiyitigä sadiq bolup qaldi.
– Qäşqär başqa şähärlärdin daŋliq, uniŋ ahalisimu nurğun. Mäşhur Һeytka meçitimu Qäşqärdä. Şundaq bolup turğuluq, Sultan Saidhan nemişkä Qäşqärni ämäs, Yarkäntni paytäht qildi? Sän qandaq oylaysän?
Abdusalam çiş yaralmay, tääҗҗüp içidä qaldi. Appaq ğoҗa bolsizä, väzminlik bilän külümsiriginiçä, Abdusalamdin җavap kütmäydiğanliğini ipadiläp, çedirğa kirip kätti.
Appaq ğoҗa çediriniŋ aldida yänä biraz vaqit turğan Abdusalam käskin käynigä burulup, lager'ni aylinip, küzätçilärni täkşürüp beqişni qarar qildi.
Abdusalam mundaq säpär lager'lirini yänä kšp qetim quruşqa toğra kelidiğanliğini yahşi bilätti.

2-bap
Üzül-kesil üzülüş

Küzlük hava rayi Abduqadirniŋ kesilini küçäytivätti. U biyil säksän tšrtkä tolğan bolup, hayatiniŋ tügävatqanliğini his qilatti.
Qeriliqni hatirҗäm qarşi alğan u, šzini šlümgä täyyar däp hesaplisimu, lekin buni ätrapidikilärgä bildürmäskä tirişatti. U šlümdin qorqmatti, çünki hämmä närsä uluq Allaniŋ qolida ekänligi uniŋğa ayan edi.
Bärhäq, Abduqadir šzini munasip šmür sürdüm däp hesaplatti. U üç oğulni tärbiyiläp, qatarğa qoşti. Һäptisigä bir qetim oğulliri bilän nävriliri uni yoqlap kelätti.
Bügünmu šzini bäk osal säzgän u hasisiğa tayinip, šmürlük җüpti gšş toğravatqan haşqinğa çiqti. Kelini – nävrisiniŋ räpiqisi – qoşqazanliq oçaqqa ot qalavatatti.
Tünügün käçqurun Abduqadirniŋ šzliri bilän çoŋ šydä billä turidiğan tunҗa balisi Yüsüpniŋ oğli – känҗä nävrisi qoy soyğandi. Hädiçä katta qazanda yoğan-yoğan toğralğan gšşni šz yeğida qoruş täräddutiğa kirişkändi.
Nävrä kelini – kiçik qoş gezäk qizlarniŋ anisi – šy içini šzi besiqturup, rozğarni başqurğini bilän, ğizani päqät Hädiçä etätti.
Kiçik qazanda çayğa su qaynavatatti.
– Balilar bügün bäk keçiktiğu, – dedi Abduqadir appaq saqilini siliğaç.
Bosuğa yenida turğan eriğa kšz taşliğan Hädiçä yoldişiniŋ käypiyatini säzdi bolğay, külümsiräp dedi:
– Yüsüp untumaydu. Kelidu. Mümkin, çävrimiznimu ägäştürüp kelär.
– Һä, toğra, Yüsüp ata-anisini untumaydu.
Abduqadir yänä birnemä demäkçi edi, lekin hoyliğa qariğan kiçik pänҗiridin oğulliri bilän nävriliriniŋ kirip kelivatqanliğini kšrüp, hoҗriğa aldiridi.
Gšş toğravatqan Hädiçä besiq avazda dedi:
– Boluŋ, Gülҗahan qizim. Nävrilärniŋ qosiği eçip kätkändu.
Ündimäs Gülҗahan beşini egip, «maqul» işarisini bildürgini bilän, narazi qiyapättä til qatti:
– Һazirçä samsa bilän çay içip turar. Gšşni säl keyin tartsaqmu bolğidäk.
Gšş toğrap bolğan Hädiçä qollirini näm lšŋgigä sürtkändin keyin, legänni säl neri iştirip, haşqindin çiqti.
Atmiş üç yaştin alqiğan Yüsüp tumiğini yeşip, yeşil dopisini tüzävelip, anisi bilän illiq kšrüşti.
Hädiçägä kšzi çüşüşi bilän täŋ, dadisiniŋ yenida turğan ikki oğulmu anisiniŋ aldiğa yetip kelişti.
Aka-ukilarniŋ känҗisi – qiriq tšrt yaşliq Alimҗan jügräp kälgän peti anisini quçaqlidi.
– Bäk seğindurdiŋğu, oğlum!
– Mänmu sizni qattiq seğindim, apa!
Abduqadir çoŋ bšlmä täräpkä maŋdi. U kelini alliburun şirini çšrüldürüp selip qoyğan tšrdiki ätläs kšrpigä çšküp, baliliri bilän nävriliriniŋ anisi bilän kšrüşüvelişini kütkäç, bädäşqan qurup oltardi.
Nihayät, bšlmigä şäkillängän än°änigä benaän aval Yüsüp, andin Asim bilän Alimҗan kirdi. Qisqa sürä oqup, dua-tägbir qilişti. Yeyilğan aliqanlar bilän üzlirini silişip bolğandin keyin, bšlmä içi yänä җanlandi.
Mehmanlar bilän salam-saat qilişqan Gülҗahan ançä štmäy, çay dämlängän ikki mis çšgünni uşşaqlarğa kštärtip, yumşaq nan-toğaçlar bilän nemätlärgä tolğan şirigä qoydi.
Abduqadir uzundin beri kšŋligä püküp qoyğan sšzlirini başlaşqa aldirimidi. Nävrä-çävriliri çay içip bolup, tamaq pişqiçä talağa oynaşqa çiqip kättidä, bšlmidä Abduqadir oğulliri bilän qaldi. Ular, Abduqadirniŋ oğulliri, dadisiniŋ šzlirigä җiddiy gäp qilmaqçi ekänligini helä baldur säzgändi. Bšlmidä yänä Abduqadirniŋ çoŋ nävriliri – Yüsüpniŋ oğulliri – Җamaldin bilän Mahmutmu bar edi.
– Maŋa qeriliq yätti, – dedi Abduqadir asta sšzläp, – kesilim helä eğir. Ötkän җümädä «Altun meçitqa» ketip berip, beşim qeyip, mänzilgä yetälmäy, šygä qaytip käldim. Ömrümdä tunҗa qetim җümä namazni šydä oqudum.
– Uluq Alla, qäyärdä oquğiniŋizdin qät°iy näzär, ibaditiŋizni qobul qilidu, ata, – dedi Yüsüp.
– Һazir salamätligiŋiz yahşimu, dada? – Alimҗanniŋ avazi täşvişlik çiqti.
– Һaşqinniŋ işigini yepip qoyğinä, balam, – dedi Abduqadir şiriniŋ çetidä oltarğan nävrisi Җamaldinğa.
İşik yepilğandin keyin, sšzini davamlaşturdi.
– Balilirim, Abdurasulniŋ oğulliri bilän dayim til tepişip, iҗil-inaq štüŋlar. Meniŋ dadam bilän Abdurasulniŋ dadisi bir tuqqan aka-ukilar. Biz, Abdurasul ikkimiz, pütkül hayatimiz davamida bir-birimizdin jiraq jürduq.
Abduqadir tamiğini qirip qoydi.
– İssiq çay dämläp äkiräymu, dada? – dedi Asim tavlinip qalğan çayni piyaligä quyuvetip.
– Yaq, oğlum, haҗät ämäs.
Abduqadir çaydin bir utlavelip, gepini davamlaşturdi.
– Meniŋ dadam Yüsüp Şah Şudҗidin Ähmäthanğa hizmät qildi. U hškümdarni himayä qilip, halak bolğan. Şah Şudҗidin Ähmäthan bolsizä, qaratağliqlar särkisi Şadi ğoҗiniŋ muriti edi. Mana bizmu, balilirim, qaratağliqlar täräpdarliri, – Abduqadir yänä bir jutum çay içti. – Meniŋ kiçik dadam Yunus aqtağliqlar tälimatini yaqlidi. Uniŋ helä jillar burun tügäp kätkänligini bilisilär.
– Şundaq, dada. Uniŋ vapat bolğiniğa jigirmä jildin aştiğu däymän?
– Yunus bovam meniŋmu hatirämdä yahşi saqlinip qaptu. Biz uniŋ däpin märasimiğa qatnaştuq ämäsmu?
– Mana äşu Yunus kiçik dadam aqtağliqlarniŋ bäkmu yarqin täräpdari edi. U oğullirinimu Muhämmät Yüsüp ğoҗa bilän uniŋ oğli Appaq ğoҗa muritliri qilip tärbiyilidi.
– Һazir hämmä yärdä şu. Bšlünüp kätti. Aka aqtağliqlar muriti bolsa, uka qaratağliqlar täräpdari, – dedi eğir uh tartip Alimҗan.
Yüsüp dadisidin kšz almay oltiratti.
– Һä, müşkül bir vaqitni baştin käçürüvatimiz. Amma-läykin hazir Appaq ğoҗa mämlikättä ämäs. Mümkin, hämmä närsä šzgirip ketär.
– Nemä gäp šzi, Asim?
– Appaq ğoҗa qaytip kälmämdekin däymän. U Qaraqorum tağlirida šlüp kätkändu, tayliq.
– Buniŋ bilän nemä demäkçisän? – Yüsüp akisiğa, huddi u birnärsä yoşuruvatqandäk, qaridi.
Asim akiliriğa ohşimatti. Bir kšrgän adäm uni ällik yaşqa kirdi däp zadila oylimatti. U oruq bolup, härikätliri tolimu çaqqandi. Anisidin aynimatti. Akiliri säl toluq vä bästilik bolup, Abduqadirniŋ šzi edi.
Yunus bilän Asimniŋ saqili dadisiniŋkidäk çirayliq çäktürülgändi. Päqät ailiniŋ känҗisi Alimҗanla saqalsiz bolup, burut qoyuş bilänla çäklängän.
– Şundaq. Padişa ğoҗa mähsitigä yätti. Appaq ğoҗa hazir bu yärdin jiraqta vä uniŋ qaytip kelişi natayin.
U yänä birnemä demäkçi edi, lekin däl şu çağda haşqinniŋ işigi eçilip, Hädiçiniŋ qarisi kšründi. Mäzlum eriğa siŋayan beqip, nävrilirigä dedi:
– Mahmut, kiçiklärni çaqir. Gšş täyyar. Sän, Җamaldin, qaça-quçilarni jiğiştur.
– Biraz tähir qil!
Yoldişiniŋ bu gäpliridin keyin, Hädiçä qaytidin haşqinğa aldiridi.
– Silär, oğullirim, Yunus çoŋ dadaŋlarniŋ balilirini izdäp tepiŋlar. Bu hayatta bir-biriŋlardin ayrilmay štüŋlar.
U Asimğa qaridi.
– Appaq ğoҗiniŋ sürgün qilinişi heç yahşiliq elip kälmäydu. Biz, Abdurasul ikkimiz, kšp hataliqlarğa yol qoyduq. Silär häm silärniŋ baliliriŋlar şu hataliqlarni täkrarlimişiŋlar keräk.
Uşbu sšhbättin keyin aridin altä kün štüp, Abduqadir Yarkänttiki šyidä u duniyağa rählät qildi. Yüsüp iniliri bilän dadisini yärläp bolup, yättä näziriniŋ täräddutiğa kirişkändä, taŋ sähärdä uniŋ hoylisida uruq-tuqqanlar päyda boldi. Keyinki birnäççä kündin beri Yüsüp äşu qerindaşliri toğriliq pat-pat oylaydiğan bolup qalğandi.
Yaşanğan, toğrisi ubdanla qeriliq yätkän Abdurasul harvudin çüşüp, mükçäygän halda yumşaq mäsisi bilän asta qädäm taşlap, Abduqadirniŋ säp tüzüp turğan oğulliri täräpkä maŋdi. Uniŋğa ulişipla, Abdurasulniŋ känҗä inisi Oğuz hoyliğa kirip käldi.
Aka-ukilar tääҗҗüp içidä qalğan Yüsüplärgä yeqinlaşqanda, birnäççä atliqçan Abdurasul kälgän harvuniŋ qeşiğa yetip kelişip, atliridin çüşti. Bular Abdurasul häm Oğuzniŋ oğulliri bilän nävriliri edi. Oğuzdin bari-yoqi altä yaş kiçik Abdurasulniŋ çoŋ oğli Ämir, andin Älişer, Buğra, Tšmür vä Abdurasulniŋ nävrisi, Ämirniŋ oğli Helil musibät egiliri bilän illiq kšrüşti.
Abdurasul Yüsüpni quçaqlap, uniŋğa täziyä bildürdi, andin Abduqadirniŋ başqa oğulliriğa kšŋül eytti.
Abduqadirniŋ hatirisigä qur°an tilavät qilduruş üçün ättäy täklip qilinğan mähällä meçitiniŋ mollisi hämmä oltarğandin keyin, bir sürini oquşqa kirişti:
– Bismillahir rähmanu rähim…
Qur°an oqulup bolğandin keyin, ğizağa beqişti.
– Akimizniŋ vapati toğriliq hävärni biz keçikip aŋliduq, – qayğuluq qiyapättä ün qatti Abdurasul molla başliq holum-hoşnilar üzür eytip, šydin çiqip kätkändin keyin. – Şum hävär quliğimizğa yetişi bilän täŋ yolğa atlanduq.
– Şunçä azapliq yolni besip, täziyä bildürüşkä Qäşqärdin kälginiŋlarğa biz bäk minnätdar, – dedi Yüsüp tämkinlik bilän. U märhum atisiniŋ heliqi sšzlirini yadidin çiqarmiğandi. Şuŋa bšlmidä hšküm sürgän biraz sükünattin keyin dedi:
– Rämätlik atimiz hayat vaqtida härqaysiŋlar bilän pat-pat visal dämlirini sürälmigänligigä tolimu eçinatti.
Abdurasul beşini saŋgilatqiniçä şük oltiratti. Uniŋ yeniğa җaylaşqan Oğuz Yüsüpniŋ kšzlirigä tikilginiçä qopalliq bilän dedi:
– Ularniŋ arisida kelişmäslik, hätta ihtilaplarniŋ bolğanliği biznimu äpsuslanduridu.
Bu gäplärdin keyin, bšlmidä qäbirgah җim-җitliği ornidi. Һämmä, şu җümlidin Oğuzmu, mäzkür gäplärniŋ orunsiz eytilğanliğini his qilişti.
Kona hamanni soruşni namuvapiq hesapliğan Abdurasul sšzni başqa yaqqa buridi:
– Abduqadir akam ikkimizniŋ baliliri bilän nävriliriniŋ tonuşuvatqanliğiğa hoşalmän. Biz degän qerindaş.
– Huddi moşundaq sšzlärni vapatidin birnäççä kün burun märhum atimizmu qilğandi, – gäpkä arilaşti Alimҗan. – U bizgä uruq-tuqqanlar bilän izdişip, inaq štüşimizni җekigän.
– Tepişip, tonuşuvatqinimiz Abduqadir akamniŋ vapatidin keyin yüz berivatqini dilimizni ğäş qilidu, älvättä. Mänmu qeridim. Säksändin alqidim. Kšp keçikmäy, Abduqadir akamniŋ käynidin kätsäm keräk. Amma-läykin silär äŋ bolmisa bir-biriŋlar bilän düşmänläşmäy štüşkä tirişiŋlar.
– Atimizniŋmu arzusi şu edi.
– Äzizanä Qäşqär hätär astida turğan bu künlärdä biz ittipaqlişip yaşişimiz därkar!
– Qäşqär hätär astida?! Päqät çüşinälmidim. Nemä gäp zadi? – Oğuzniŋ bu sšzliridin keyin Asim hätta oltarğan ornidin turup kätti.
– Gäp şuniŋdiki, – avazini kštirip sšzlidi terikişkä başliğan Oğuz, – Qäşqärgä җoŋğarlar hovup tuğduruvatidu. Mana şundaq eğir bir päyttä biz jitimsirap qalduq. İsmayilhan ustazimiz Appaq ğoҗini Vätänni tärk etişkä mäҗbur qildiğu.
– Nemä dävatisiz!? – Һäyranliq bilän dedi Asim. – Tähtni tartiveliş üçün җoŋğarlarğa tayanğan Appaq ğoҗiniŋ šzi ämäsmu?!
Oğuz asta ornidin turdi vä oltarğanlar hazir bir dähşätniŋ yüz beridiğanliğini säzgändäk boluşti.
Abdurasul oğlini tiniçlanduruş üçün, uniŋ biligidin tartti, lekin ändi Oğuzni heçnemä tohtitalmatti.
– Silär meniŋ qerindaşlirim! Meniŋ dadam bilän silärniŋ bovaŋlar — bir tuqqan aka-ukilar. Amma ustazimizniŋ namiğa eytqan bilҗiriğiŋlarni män härgiz käçürälmäymän! Appaq ğoҗa – daŋliq Muhämmät Yüsüpniŋ oğli! U on miŋliğan adämniŋ häqiqätkä yeqinlişişida bebaha äҗir siŋdürgän. Şuŋa Muhämmät Yüsüpniŋ hšrmitigä mazar turğuzulğan. Appaq ğoҗiniŋ äҗri dadisiniŋkidin kam ämäs! Şundaq bolup turğuluq, uni İsmayilhan bilän Padişa ğoҗa täqiplimäkçi.
Käŋ büglüktä oltarğan Җamaldin ornidin irğip turup, dadisiniŋ sšzlirigä qulaqmu salmay, šygä kirip kätti.
Abdurasul beşini çayqap, ornidin turdi. Päşmitiniŋ yançuğidin qolyağliğini çiqirip, nämläşkän kšzlirini sürttidä, çiş yarmay, därvaza täräpkä maŋdi. Qäşqärdin kälgänlär uni ägäşti.
Abduqadirniŋ oğulliri bilän nävriliri ularğa hšzürhanliq bildürüp, yolini tosumidi.
Eğiz eçişmiğan qäşqärliklär harvuğa oltirişip, atliriğa minişip, hätta hoşlaşmay, Yarkäntniŋ ğärbiy därvazisiğa yol aldi. Ular šzliriniŋ sšyümlük şähiri – Qäşqärgä atlanğandi.

3-bap
Tibät bilän tonuşuş

İkki ayğa sozulğan җapaliq yol artta qaldi. Çoŋ topniŋ üçtin bir qismi «Kiçik Tibät» tağlirida ağriq vä qattiq soğ tüpäyli hämdä at-uliği bilän täksiz haŋğa çüşüp ketişi säväplik, halak bolup kätti.
Yemäkliklär alliqaçan pütkän, şuŋa җäŋçilärgä bu sürlük yärdä pada-pada bolup jüridiğan tekilär bilän arqarlarni ovlaşqa toğra käldi.
Miŋ qatliq şükri, bu mäşäqätlärniŋ hämmisi tügidi. Appaq ğoҗa muritliridin täşkillängän, ätrapni çarlap kelişkä ävätilgän birnäççä adäm tağ bağrida otlavatqan qotazlarni kšrüp, šzliriniŋ, ahir-aqivät, däsläpki Tibät käntigä kelip yätkänligini çüşändi vä buniŋdin ustazini vaqip qilişqa aldiridi.
Karvan Tibätkä içkiriläp kirgänsiri, Appaq ğoҗiniŋ hämraliri bu vähimilik ziminda šzliri guva boluvatqanlarğa barğançä häyran qalmaqta edi.
Rus tilidin tärҗimä qilğan
Malik MÄҺÄMDİNOV.
(Davami bar).
Ular bu yärniŋ täbiiti bilän adämliri šzliriniŋ Vätininiŋ täbiiti bilän adämlirigä mutlaq ohşimaydiğanliğini his qilişivatatti.
Ğäliti kiyimlik adämlär qotazlar padisini aylinip jürätti. Uçraşqan qişlaq-käntlär ahalisi bolsa, oruqlap, halidin kätkän atlarni mingän, җul-җul päşmätlik quralliq bu adämlärgä tääҗҗüp bilän qarişivatatti. Çavandazlarniŋ beşidiki җiyäklik süsär tšpilär tibätliklärdä zoqmänlik vä şuniŋ bilän billä häsät qozğimaqta edi.
Appaq ğoҗa šz muritliriğa yärlik häliq bilän härqandaq şäkildiki toqunuşni qattiq män°iy qilip, imkanqädär ular bilän dostanä munasivättä boluşni җekidi.
U šziniŋ hätärlik davandin aman-esän štkän az sandiki adimi bilän mänzilgä – Tibätniŋ paytähti Lhasqa yetivelişni kšzlimäktä edi. Şuŋa yärlik ahali bilän ihtilap, ziddiyätlär päyda qilişniŋ mutlaq haҗätsiz ekänligini täkrar-täkrar agahlandurdi. Äksiçä bolğan täğdirdä, šzliriniŋ açarçiliqtin šlüp ketişi muqärrärligini uqturdi.
Tibätliklär tamdin taraş çüşkändäk päyda bolğan bu çaqirilmiğan mehmanlarni quçaq eçip qarşi aldi deyişkä, älvättä, bolmatti. Şundimu ular yemäklik-içmäkliklärni çavandazlarniŋ härhil närsilirigä, qismän egär, çulvur vä başqimu at äslahliriğa tegişmäktä edi.
Tibät padiçiliri yaqa yurtluq atliqçanlarni kšrüşi bilän täŋ, sadir bolğan vaqiäni paytähttä yaşaydiğan V Dalay lamiğa yätküzüş üçün adämlärni ävätivätkän edi.
Bu mäsilidä Tibät hškümdariniŋ qarari qät°iy edi: u šz puhraliriğa atliq topni mänzilgä yätkiçä muhapizät qiliş, karvanniŋ ilgirilişigä tosağu bolmay, zšrür yardäm kšrsitiş buyruğini çüşärgändi.
V Dalay laminiŋ bu qarari härqandaq kişigä, şu җümlidin Tibät šlkiliriniŋ naibliriğa – ämäldarliriğa çüşiniksiz, hätta ğäliti bilinişi mümkindi, çünki burun aliy hakimiyät çätälliklärni, siliq eytqanda, ançä huş kšrmätti.
Biraq Tibät ätrapida şäkillängän muräkkäp väziyätni etivarğa alğan V Dalay lama ğoҗilarniŋ šzara kürişini diqqät bilän küzätmäktä edi. U şundaqla Altuntağ çegara täväsidä yüz berivatqan toqunuşlardinmu hävärdardi. Uniŋ daŋliq җoŋğar ärbapliri bilän štküzgän sšhbätliriniŋ asasiy mavzusimu moşular häqqidä edi.
Appaq ğoҗa šz muritliri bilän Lhasqa yeqinlaşqansiri, yol barğançä җanlanmaqta edi. Birnäççä kün burun ular säpiri davamida bu yärdä birmu yoluvçi uçratmiğan bolsa, ändizä qotazlar qoşulğan harvular bilän piyadä adämlär yoluquşqa başlidi.
Pävquladdä ğäliti atliqçanlar topini kšrüşi bilänla, tibätliklär tohtap, karvanni štküzüvetip, šzliridin barğansiri jiraqlişivatqan uyğurlarniŋ arqisidin uzaq qarap qalatti.
– Abdusalam, heçnemä bayqimidiŋmu? – dedi Appaq ğoҗa novättiki harvu yolniŋ çetigä tohtap, šzlirini štküzüvätkändä.
– Yaq, ustaz.
Qaraŋğu çüşüvatatti. Şuŋa Abdusalam: «Appaq ğoҗa qonalğuni bir täräp qilişni näzärdä tutuvatsa keräk», däp oylidi.
– Kšzgä taşlinip turğan närsini bayqimiğiniŋ qandaq?
– Äpu qilğaysiz, ustaz, lekin gepiŋizni çüşinälmidim.
– Birnäççä kündin beri moşu yolda kelivatimiz. Bizgä qarşi maŋğan birmu yoluvçini uçratmiduq. Җimi säyyah-yoluvçilar päqät bir täräpkila ketivatidu. Biz ularni qoğlap štüvatimiz yaki ular šzlirini çätkä elip, bizgä yol berivitidu, andinla säpirini davamlaşturuvatidu.
– Һäqiqätänmu şundaq ekänğu, ustaz! Tovva, beşimğa kälmiginini qaraŋ. Bälki, buniŋda bir sir bardur?!
– Mümkin, – oyçan qiyapättä til qatti ğoҗa.
– İş qilip, heyim-hätär tuğulmisila bolatti. Һär ehtimalğa qarşi, män hoşiyarliqni küçäytiş toğriliq buyruq çüşirimän, – ändişilik ahaŋda dedi Abdusalam vä etiniŋ çulvurini tartip turup, besiq avazda topqa buyruq bärdi.
Abdusalam dähşätlik davandin štüş җäriyanida ondin artuq särvaz šlüp, hayat qalğanliri bolsizä, müşkülatlarniŋ heli tügimigänligini çoŋqur his qilivatqan vä hoşiyarliqni hässiläp aşurğan topqa uşbu buyruqni bärmisimu bolatti.
Şu äsnada Abdusalamğa tibätlik yoluvçilarniŋ päqät bir täräpkila ketivatqanliği toğriliq ğälitilikni eytqan Appaq ğoҗa hiyallar deŋiziğa şuŋğup kätkändi.
«Ähvalğa qariğanda, җan-җigärim Qäşqär, män seniŋ bilän yeqin-arida didarlişalmaydekänmän. Seniŋ hilvät häm qeri koça-koyliriŋni, çirayliq meçitliriŋni, käŋ-taşa, arambähş bağliriŋni hazirçä päqät çüşümdila kšridiğan ohşaymän. Eh, җapakäş häm därtmän zimin! Sšyümlük ana yurt! Seni yänä qandaq qismätlär kütüvatidiğandu?».
Yälkisigä yäŋsiz uzun toq qizil kiyim artivalğan ikki tibätlik käynidin yetip kelişkän Appaq ğoҗa topiğa yol berip, šzara piçirlişip, qapaqliri türülgän qiyapättä taşliq yärgä qarap turatti.
Hiyalliri buzulğan Appaq ğoҗa ävu ikkisiniŋ yeniğa yetip kelip, aldirimay etidin çüşti. Ğoҗiniŋ ikki muhapizätçisi ğilapliridin qiliçlirini çiqirişqa tämşäldi.
Ärvayi qiriq gäz uçqan ikki tibätlik birnäççä qädäm çekinip, vähimä içrä bir-birigä qaraşti.
– Lhasqiçä jiraqmu? – soridi Appaq ğoҗa ta Qäşqärdin tartip šzliri bilän billä kelivatqan tilmaşqa siŋayan beqip.
Tibätliklärgä tehimu yeqin kälgän tilmaş aval teçliq soraşti, ätimalim, çünki ävu ikkisiniŋ çehrisidin qorqunuç-vähimä alamätliri birdinla jütti, andin ğoҗiniŋ sšzlirini šrüp bärdi.
– Yaq, yaq, jiraq ämäs, yeqin, – piçirlidi ävularniŋ biri. – Tähminän bäş künlük yol qaldi.
– Bu yüz çaqirimdin az yol degän sšzğu, – ün qatti tilmaşniŋ җavavini aŋliğan Appaq ğoҗiniŋ yaş muhapizätçisi.
Uniŋğa yandişip turğan çoŋiraq murit muhapizätçigä zärdilik qariğini bilän, eğiz açmidi. Bu çağda Abdusalam ğoҗiniŋ ätrapiğa küzätçilärni qoyup ülgärgändi.
Yaş bolğiniğa qarimay, eğir-besiq tilmaş Appaq ğoҗiniŋ eğizidin çiqidiğan sšzlirini tärҗimä qilişqa šziniŋ täyyar ekänligini ipadiläp, särkisigä diqqät bilän qarap turmaqta edi.
– Silär nemä qilğan adämlär? Lhasqa nemişkä ketip barisilär?
– Biz bu yärdin helila jiraqtiki buthaniniŋ rahipliri. V Dalay lama aliy häzrätliri bilän kšrüşüş üçün paytähtkä yol tuttuq.
Ariliqta hšküm sürgän aziraq süküttin keyin Appaq ğoҗa soridi:
– Nemişkä җimi tibätliklär päqät bir täräpkila ketip baridu? Biz Lhastin qaytqan birmu yoluvçini uçratmiduq.
Tibätlikniŋ üzidä tunҗa qetim külümsiräş päyda boldi. U qeşidiki buradirigä nigah taşlivedi, ävu qäddini ruslap, aliqanlirini yeyip dedi:
– Lhasta aliy häzrätliri bar. U yärdä yänä Potala selinivatidu.
Yä Appaq ğoҗa, yä tilmaş, yä aqtağliqlar särkisiniŋ muritliri Potala ibarisiniŋ V Dalay laminiŋ orda sariyi häm baş buthana degän mänalarni bildüridiğanliğini çüşänmidi. Biraq «V Dalay lama», «aliy häzrätliri» degän sšzlärni aŋlap, säpiriniŋ toğra yšniliştä ekänligini his qilişti.
Appaq ğoҗa çulvurini muriti tutup turğan җirän qaşqa täräpkä maŋdi. U, aditiçä, egärgä oltirişi bilänla, monu ikki rahipni kallisidin çiqirip taşlap, butqa çoqunidiğan addiy puhralarla ämäs, hätta Җoŋğar hanliğiniŋ häyvätlik hškümdarimu zor hšrmät-iltipat bildüridiğan adäm – V Dalay lama toğriliq oylaşqa başlidi.
Egärdä çiŋ oltarğan Appaq ğoҗa, däm eliş üçün alliqaçan vaqit yätkänligigä pärvamu qilmay, yolni davamlaşturdi. Särkisiniŋ bu härikitigä herip, çarçiğan bolsimu, heçkim naraziliq ipadilimidi.
«Qandaq külpätlärni beşiŋdin käçürmidiŋ, җaniҗan Qäşqär?!». Tibätniŋ kişini zeriktüridiğan mänzirisini dalaliri bir zumdila çšllärgä, andin yap-yeşil gülzarlar bilän bük-baraqsan bağlarğa, şaqirap eqivatqan däriyalar bilän tiniq kšllärgä šzgiridiğan gšzäl Uyğur zimini bilän selişturğaç, yänä hiyallarğa berildi ğoҗa.
Älvättä, ğoҗiniŋ bu selişturuşi bilän tibätliklär kelişälmätti. Öz diyaridiki çoqqilirini kümüç qar basqan bälänt tağlar, şoh däriyalar bilän egizdin ğulap çüşüvatqan şaqiratmilar tibätliklär hayatiniŋ mäzmun-mahiyiti edi.
«Nemä künlärni kšrmidiŋ?.. Yänä nemilär kütüvatqandu seni? Eh, äziz Qäşqär! Qumulçu, Qumul?! Meniŋ baliliğim štkän sšyümlük şähär. Seniŋ härbir koçaŋ, härbir buluŋ-puşqiğiŋ maŋa tonuş! Uluğvar Turpançu?! Sän häqiqätänmu täŋdaşsiz şähär! Qarişär, Aqsu, Kuçarlarçu tehi!..».
Appaq ğoҗa eğir uh tartti. Җirän qaşqiniŋ sağrisiğa asta qamça urup, mulahizisini davamlaşturdi.
«Tibättä, ehtimal, Lhastin šzgä şähärmu yoqtu. Şundimu tibätliklär šz paytähti toğriliq qandaq tävrinip sšzläydu! Ular Lhas bilän şu qädär pähirliniduki, hayaҗini dayim sirtqa tepip turidu. Biz, uyğurlar, tibätliklärniŋ moşu hislitini ügänsäk bolidekän. Biz päqät šzimiz tuğulup, šskän şähär yaki käntimiznila mädhiyiläymiz. Tehi yänä bir-birimiz bilän riqabätlişimiz. Bizniŋ muräkkäp tarihimizda moşu säväp tüpäyli qançä märtä toqunuşlar yüz bärdi? Һazir, Ğaldan Boşaqtu ziminimizğa šziniŋ qizirğan kšzlirini qadavatqan bir päyttä, biz birikip, ittipaqlişip, düşmängä qarşi kürişişniŋ näqädär muhimliğini çüşänmäyvatimiz».
Moşularni oylaydekän, Appaq ğoҗiniŋ üzidä tänilik külkä päyda boldi. Çünki uniŋ šzi moşu çüşänmäsliklärni kältürüp çiqardi ämäsmu! U Qäşqärni uluqlap, uni dšlät paytähti bolğan Yarkäntkä qarşi qoydiğu! Demäk, bügünki väziyätniŋ şäkillinişiniŋ asasliq gunakari šziğu!
Şundimu u Yarkänt uyğur hanliğida hškümdarlar arisida, ğoҗilarniŋ bevasitä arilişişi bilän älmisaqtin beri ziddiyät-ihtilaplar, qarimu-qarşiliqlar hšküm sürüp kälgänligini, buniŋda šzini äyipsiz hesaplaydiğanliğini kallisidin štküzüp, kšŋlini imin tapturdi.
«İsmayilhan, ägär Padişa ğoҗa uniŋğa täsir qilmiğan bolsa, bu işqa härgizmu qol urmatti, – ğäzäptin çekä tomurliri kšpüp, kšzliri çaniğidin çiqip ketäy dedi ğoҗiniŋ. – Qaratağliqlar särkisi, aqtağliqlar iqbalini aҗizlitiş üçün härqandaq päskäşlikkä qadir. Yaq, u mähsitigä yetälmäydu. Lazim bolsa, män Ğaldan Boşaqtu bilän birlişimän. Padişa ğoҗa bilän uniŋ täräpdarliriniŋ yavuz täsirini bärbat qilivetimän».
Rus tilidin tärҗimä qilğan Malik MÄҺÄMDİNOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ