Qazaqstanliq uyğurlardin üginidiğinimiz kšp

0
31 ret oqıldı

Qazaq bilän qirğiz äzäldin qerindaş. Şuŋlaşqa bolsa keräk, Qazaqstan bilän Qirğizstandiki uyğurlarmu bir-biri bilän qoyuq arilişip kälmäktä. Şatliğimiz bilän qayğumizni täŋ bšlüşüp jürimiz.

Yeqinda Qirğizstanniŋ Bişkek şähiridiki vä uniŋ ätrapidiki şähär, yezilardin bolup, bir top aqsaqallar tiҗarätçi Tursuntay Sälimov vä milliy mädäniyitimiz җankšyärliriniŋ biri Ömärҗan Һämraevniŋ rähbärligidä Tursun haҗim Äbäydullaev, Abdukerim haҗim Һosmanov, Tilivaldi haҗim İminov, Kärim haҗim Nasirov, Abdureşit haҗim Suleymanov, Tahir haҗim İbrayimov, Taş haҗim İdrisov, Säpär haҗim İslamov, Tursuntay Näzärov Almutiğa qarap yolğa çiqtuq. Mähsitimiz äҗdatlarniŋ izi qalğan muqäddäs җaylarni ziyarät qilip, qur°an tilavät oquş edi.
Almutida bizni baş jigitbeşi Yarmähämät Kibirov, «Turan duniyasi» җämiyätlik fondiniŋ räisi Karlin Mähpirov, Dostluq mähällisiniŋ turğuni Äsät Väliev qarşi aldi.
Biraz demimizni elip, çay-tuzdin däm tartqandin keyin Ğulҗa yolini boylap, säpärgä atlanduq. Däsläp Ğeni baturniŋ qäbridä tohtiduq. Bu yärlärgä kälmigili helä boptekän. Baturniŋ qäbriniŋ ätrapi adäm toniğusiz däriҗidä šzgirip ketiptu. Yarmähämätniŋ eytişiçä, Baturniŋ qäbriniŋ ätrapini yeşilzarliqqa aylanduruşta, bolupmu jigitbaşliri, umumän, uyğurlar ziç җaylaşqan yezilarniŋ turğunliri, regionalliq mäşräp ähli kšp küç çiqarğan kšrünidu. Batur häykili aldida oltirip, uzaq paraŋlaştuq. Baliliq çağlirimizni äskä alduq. Ğulҗidiki bir çağlardiki şat-şadiman hayatimiznimu kšz aldimizğa kältürduq… Hälqimizniŋ amanliği üçün dua-tägbir oqup, yolumizni davam qilip, “Atu” vaqiäsidä dähşätlik qirğin bolğan Lavar mähällisidiki yadikarliqqa kelip tohtiduq.
Küzniŋ asmanni bulut basqan küni. Ätrap җim-җit. Yär astidin anilarniŋ, naresidilärniŋ jiğa-nalisi aŋlanğandäk qildi, maŋa. Һämralirimiz «Atu» häqqidä bilgänlirini eytişti. Vuҗudimiz dähşätlik titiräp, jüräklär sançip kätti. Yadikarliqtiki är-ayal, bovay, momaylar vä naresidilärniŋ kšzliridiki muŋ-zarğa qarap kšzlärgä jiğa yamaşti.
Uyğur nahiyäsigä qarap ketip barimiz. Yol boyi «Atu» vaqiäsiniŋ gepini qilip, “Tumar” däm eliş җayiğa yetip kälginimizni säzmäy qaptimiz. Bu yärdimu bizni qerindaşlirimiz dağduğiliq kütüvelişti.
Ätisi ätigänlik naştidin keyin Kätmängä, yäni Nazugum šŋkürigä qarap yolğa çiqtuq. Kitaplardin oqup, aŋlap jürgän qähriman qizimizniŋ yoşurunğan šŋküri җamaätçilikniŋ küç çiqirişida alahidä iştiyaq bilän yasiliptu. Bir-biri bilän boy talişip šskän däl-däräqlär, tağniŋ süp-süzük süyi adämlärni birdin mäptun qilatti. Ziyarätçilär hatirä sšzlirini qalduridiğan kitaptin boş varaqni tepip, tarihiy җaylirimizni kälgüsi ävlat üçün asravatqan millätpärvärlirimizgä tiläklirimizni yezip qaldurduq. Qähriman qizimizniŋ särgüzäştiliri häqqidä Karlin Mähpirovtin kšp närsilärni aŋlaşqa muyässär bolduq. Şundaqla İparhan, Mayimhan vä Rizvangüldäk qähriman qizlirimiznimu äskä alduq.
Nazugumğa tamaq toşuğan, kätmänlik Gülmät bovayniŋ šmrimu bizdä zor qiziqiş päyda qildi. Kätmändä uniŋ nävrisi turidiğanliğini aŋlap, “atniŋ beşini” şu yaqqa buriduq. Gülmät bovayniŋ nävrisi Hasiyät Davutova 90 yaşqa kiriptu. Kšp närsilärni momayniŋ mäktäptä muällim bolup işläydiğan qizi sšzläp bärdi.
Bovimizniŋ keçiliri çiraq kštirip šŋkürgä kirip-çiqip jürginini kšrgän kätmänliklär: “u saraŋ bop qaptu, җinlar bilän alaqä qilidekän”, degän gäplärni qilip, ahiri uniŋğa “җindi” läqimi siŋişip qalğan ekän. Biz äynä şu “Җindi” ävladidin, – dedi häzil arilaş Gülmät bovayniŋ çävrisi. Bizmu külüştuq. Aŋlişimizçä, bu ävlattin ataqliq alimlar, dohturlar, muällimlär çiqiptu. Umumän, Kätmän – alimlar juti ekän.
Biz qaytidin «Tumar» däm eliş orniğa kälduq. Eytmaqçi, «Tumarniŋ» ğoҗayini, jürigidä oti bar, nahayiti millätpärvär Mähsätҗan Qaharovmu kätmänlik jigit ekän.
İkki kündin beri bizniŋ häläkçiligimizdä bolğan sahiphanlar üçinçi küni käypiyatimizni kštiriş mähsitidä Yarkänttin “Yarkänt bulbulliri” atilip kätkän Adilҗan, Mähsüm vä İl'yastin ibarät talantliq sazändilärni çaqirip qoyuptu. Ular tün yerimiğiçä näğmä-nava qilip bärdi. Biz ularniŋ nahşilirini disklardin aŋlap, šzlirini Bişkekta štkän bir-ikki sorunda kšrüp, alahidä oltirişni arzulap jürgän eduq. Mana bügün yanmu-yan oltirip ular babiğa yätküzüp orunliğan muqam, saz vä nahşiliridin bährimän bolduq. Däm eliş šyidä uyğur näğmä-navasi kškkä yaŋrap, sälkin küz şamili uni jiraq-jiraqlarğa yätküzmäktä edi. Biz, appaq çaçliq bovaylar, yaşliğimizni äskä elip, ussulğa çüşüp kättuq. Demisimu, hälqimiz şu nahşilar bilän därt-älämlirini çiqirip, äsirlärdin beri bärdaşliq berip yaşap kelivatidiğu. Hälqimizdä: “Yahşi sazändä saz çalsa, bulbullar tämbürniŋ quliğiğa kelip qonidu” degän ibarä barğu. Uyğurniŋ saz-näğmisigä häyran qalğan däm alğuçilar sudin çiqip, basseynniŋ girvigidä huddi su päriliridäk qatar oltirişip kätti.
Ätigänlik naştidin keyin Almutiğa qarap yolğa çiqtuq. Yol boyidiki Qoram yezisimu tarihiy jut. Bu jutta yüz bärgän “Atu” qirğinçiliğida 2000däk adäm šltürülgän ekän. Bügünki kündä çoŋ baqqa aylanğan şehitkaliqni ziyarät qilduq. Bizni Qoram yezisiniŋ jigitbeşi bilän rässam, peşqädäm ustaz Diyas Qurbanov kütüvaldi. Bağdiki däräqniŋ ğoliğa oyup yasalğan räsim – biri šrä turup namaz oquvatqan, biri oltirip, jiğlap dua qilivatqan, ikki uyğur ayaliniŋ şäkli jüräklärni moҗuvätti… Otturidiki üç ävlat äkis ättürülgän yadikarliqmu adämni oyğa salidu. Moşularniŋ hämmisi – Dias Qurbanovniŋ ämgigi.
Bu yezidiki yänä bir ataqliq adäm – şair Äkräm Sadiriy. Şairniŋ šyigä qädäm täşrip qilip, uniŋ bilän sšhbätlişiş pursitigä egä bolduq. Uniŋ qiziq sšhbitidin keyin hoşlişip, säpirimiz davamlaşti. Käçqurunluği Almutiğa yetip kälduq. Bu qetim bizni Gornıy Gigantta sabiq baş jigitbeşi heli märhum Abdureşit Mähsütovniŋ qizi Zumrat, ataqliq çaqçaqçi Sabirҗan Ğapparov, duniya çempioni Һemit Tohtasun vä başqilar kütüvaldi. Bir piyalä çay ätrapida helä gäplärni qilduq. Biz säpär täsiratlirimiz bilän bšlüştuq. Bir-birimiz bilän täҗribä almaşturduq. Sabirҗanniŋ çaqçaqlirini tiŋşiduq.
Şu küni yolğa atlanduq. Sahiphanlar bizni Almutiniŋ çetigiçä uzitip käldi. Üç kündin beri qerindaşlardäk içäkişip kätkäçkä, bir-birimizdin täsliktä ayrilip hoşlaştuq. Yol boyi qazaqstanliq qerindaşlirimiz häqqidä sämimiy pikirlärni eyttuq. Qazaqstan uyğurliriniŋ šmlügigä, jigitbaşliriniŋ, jut aktivistliriniŋ paaliyätçanliğiğa qayil bolduq. Biz, qirğizstanliq uyğurlarğa, ulardin üginidiğan närsilär kšp ekän…
Täl°ät BAQİ.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ