Häliq danaliğiniŋ bebaha mänbäsi

0
14 ret oqıldı

Dana äҗdatlirimiz bizgä miras qaldurğan maqal-tämsillärdiki nahayiti štkür vä ihçam filosofiyalik pikir vä gšzäl bädiiy alahidilik – uyğur häliq eğiz iҗadi täpäkküriniŋ däl nişanğa tegidiğan, äynän, ihçam vä obrazliq ipadisi ekänligini qäyt qiliş orunluq. Maqal-tämsillärdä hayatniŋ barliq tarmaqliri, eytayluq, häliqniŋ asasiy iş-käsipliri, duniyağa kšzqarişi, arzu-armini, tiläk-hahişi, urpi-aditi, müҗäz-hulqi vä hakazilar nahayiti ihçam vä danaliq bilän namayän qilinğan. Maqal-tämsillär bizni hayatniŋ aççiq täҗribiliridin ibrät elişqa, šzimizni çüşinişkä, hayatqa bolğan qät°iy täläpçanliq rohimizni tehimu ulğaytişqa dävät qilidu, adämniŋ çäklik hayatiniŋ qimmitini his qilduridu.
Til – kişilärniŋ bir-biri bilän alaqilişiş qurali. Şuŋa balilar mäktäptä ana tilini üginişi üçün alahidä tärbiyilinidu, bilim alidu, til qabiliyitini yüksäldürüşkä nişan qilinidu. Uyğur häliq maqal-tämsilliridä til qabiliyitini šstürüş vä çirayliq sšzläş häqqidä mundaq bayan qilinğan:
Yahşi sšz bilän qiliç qinğa kirär,
Yaman sšz bilän ilan enidin çiqar.
Bu maqalda eğir-besiq, kämtar bolup, oylap sšzläş keräkligi bayan qilinsa, ändi:
Tiliŋ bilän diliŋni bir tut,
– deyiş bilän kişilik munasivättä sämimiy, dostanä boluş, yäni tilniŋmu, dilniŋmu gšzäl boluşi täläp qilinidu.
Bäzi ähvallarda pärzäntlär uyalğinidin ayrim qälb sšzlirini ata-aniliriğa petinip udul dälälmäsligi mümkin.
Ata-anaŋğa deyälmigän gepiŋni
Mora beşiğa yezip qoy.
Mana bu maqal arqiliq äҗdatlar pärzäntlärniŋ ata-anilar muddiasini qandaq yätküzüşkä işarä qilğanliğini kšrüvelişqa bolidu.
Uyğur maqal-tämsilliridä qälbi gšzäl bolmiğan, tili qopal kişilärni:
Däräq şehidin sunar,
Adäm gepidin sunar.
– deyiş arqiliq mundaq adämlärni yahşi sšzlük boluşqa çaqiridu.
Äҗdatlirimiz gšzäl til arqiliq sšzläş mäsilisi bilän billä, şundaqla paydisiz quruq, qopal sšzlärni, äzmilik sšzlärni qilmasliqqimu diqqät qiliş lazimliğini täkitläp:
Adäm tilidin ketär,
Һayvan müŋgüzidin.
***
Ağzimğa käldi däp dävärmä,
Aldimğa käldi däp yävärmä.
***
Aval oyla, andin sšzlä.
***
Bir gepi ziq, bir gepi miq.
***
Puttin jiqilğan turar,
Tildin jiqilğan turalmas.
***
Tuzsiz gäp qulaqta turmas,
Tuzsiz nan – tonurda (turmas).
***
Tilğa ihtiyar bärsäŋ,
Älgä etivarsiz bolisän.
***
Tili bilän tikän teriğan ağzi bilän oruydu.
***
Käpidä qilğan gäpni sarayda qilğili bolmas.
***
Sšzni qil siğar yärgä,
Suni säp siŋär yärgä.
– degän kšpligän maqal-tämsillär arqiliq äҗdatlirimiz sšzni җayida qilişni, җayida işlitişni, qilivatqan sšz qaidilik, gšzäl boluşi keräkligini täkitligän vä kişilärni härqandaq çağda sšz qilğanda imkanqädär gšzäl ibarilär bilän siliq-sipayä sšzläşkä tirişişqa, vaqirap ünlük vä qopal sšzlimäslikkä dävät qilğan. Öz pikrini gšzäl vä çirayliq, mänilik sšzlär bilän ipadiläş, älvättä, sšzligüçigimu paydiliq, uni aŋliğan kişiniŋmu diliğa hšzür beğişlaydu. Sšzni bemäna qopal qiliş – aŋliğan kişigä yaqmaydu. Sšzligüçigimu ziyanliqtur. Äҗdatlirimiz bizgä yahşi sšzläş härkimgä vaҗip, yahşi sšzlärni aŋlaş vä pämläş lazim. Yäni šzäŋ yahşi sšzlişiŋ vä yahşi sšzligän kişiniŋ sšzini yahşi pämlişiŋ zšrürdur, däp juqarqi maqal-tämsillär arqiliq bizgä väsiyät qilğan.
Sšzniŋ qädir-qimmiti vä uni toğra paydiliniş häqqidä mundaq bir hekayät bar: Padişa Һarun är Räşid (Һarun är – Räşid (786 – 809) – äräp hälipisi. Uniŋ dävridä hind, iran, grek tilliridin meditsina, matematika, astronomiya, mäntiqä vä başqa pänlärgä ait kitaplar tärҗimä qilinğan – Ya.S.) Bağdatta bir keçisi çüş kšrüptu, çüşidä ağzidiki çişliriniŋ hämmisi çüşüp kätkänmiş. U bir täbir alimini çaqirtip, bu çüşiniŋ täbirini soraptu.
Bu çüşniŋ täbiri şuki, – däptu täbirçi alim, – barliq tuqqan-qerindaşliriŋiz sizdin ilgiri vapat bolidu.
Һarun vä Räşid bu alimniŋ täbiridin ränҗiptu, täbirçini 100 qamça uruşqa pärman qiptu vä uniŋğa hitap qilip, mundaq däptu:
Һäy, sšz bilmäs nadan! Sän kim ediŋ, meniŋ bu çüşümgä qarita üzümdin-üzümgä qopalliq bilän şundaq dämsän? Qom-qerindaşlirim mändin ilgiri šlüp kätsä, u vaqitta meniŋ halim nemä bolidu, duniyadin maŋa nemä läzzät-rahät kelidu?.
Padişa ikkinçi bir täbir alimini çaqirtip, uniŋğa šz çüşini sšzläptu.
– Bu çüşniŋ täbiri şuki, däptu alim, – häzrätliri barliq qom-qerindaşliridin uzaq šmür kšridekänla.
Hälipä Һarun är Räşid bu alimniŋ sšzini huş kšrüptu.
– Äqilniŋ yoli bir. İkki sšzniŋ mänasi bir. Lekin ibariliri başqidur, – däp Hälipä ikkinçi täbir alimiğa 100 sär altun mukapat berişni buyruptu.
Birinçi alimniŋ täbirimu şu mänada edi, amma qopal ibarä bilän sšzligäç 100 qamça yedi. İkkinçi alim gšzäl sšz-ibariliri bilän bayan qilip, 100 sär altun mukapat aldi. Demäk, “sšz bilän sšzniŋ pärqi bar”, degini mana şu.
Çişim sunmisun desäŋ, tiliŋni tart.
Häliq mana bu maqal arqiliq paydiliq sšzlärni qilişniŋ zšrürlügini çüşändürüp, kšp sšzläş, paydisiz sšzlärni qiliş ahirqi hesapta başqa bala bolidiğanliğini yaqqal kšrsitip beridu.
Rast sšzlisäŋ qutularsän,
Yalğan sšzlisäŋ tutularsän.
***
Beşiŋğa qiliç kälsimu, rast
gäp qil.
***
Beliq – sazaŋğa, käklik danğa
aldinar.
***
Toğra sšz taşni yarar,
Ägri– sšz başni (yarar).
***
Qäsämhorniŋ šmri qisqa.
***
Һeligärdin tuhum alsaŋ, içidin seriği çiqmas.
Äҗdatlar bu maqal-tämsillär arqiliq rast sšzläşniŋ ähmiyitini çoŋqur mänaliq ibarilär bilän çüşändürüp, yalğançiliqniŋ yaman aqivitini namayän qilip, kişilär otturisidiki šzara munasivättä başqilar bilän çiqişişta lävzidä turmasliq, sämimiy bolmasliq, yalğan sšzläş, qäsämhorluq bilän mäkkarliq qiliş kişilär üçün eytqanda insaniy päzilät vä ädäp-ählaqqa yat illät ekänligini, bolupmu yalğan sšzläşniŋ adämni iҗtimaiy ädäp-ählaq җähättin qädirsiz, işänçisiz kişigä aylandurup qoyidiğanliğini yaqqal misallar arqiliq çüşändüridu vä dayim adil, rastçil, esil päzilätlik boluşqa ündäydu.
Qedimiy bay mädäniyätkä egä uyğur hälqidä ilim-pänniŋ paydisi häqqidä eytilğan nahayiti mäzmunluq maqal-tämsillärmu az ämäs. Mundaq maqal-tämsillärdä dana äҗdatlirimizniŋ märipätpärvärlik rohi ipadilängän bolup, hälqimizni bilim elişqa, hünär üginişkä ilhamlandurup kälmäktä. Mäsilän:
Alim bolsaŋ – aläm seniŋki,
Bilim – äqil çiriği.
***
Bilimlik ozar, bilimsiz tozar.
***
Bilimsiz adäm – mevisiz däräq.
***
Qiliçniŋ küçidin qälämniŋ küçi artuq.
***
Ataŋdin duniya qalğiçä, hünär qalsun.
***
Är kişigä yätmiş türlük
hünär az.
***
Bilgän bilimigä işinär,
Bilmigän – nemisigä (işinär)?!
***
Bilginiŋni äldin ayima.
***
Bilim almiğan yaş –
Tam tüvidiki taş.
***
Bilim – dšlät, kiyim – sšlät.
***
Bilimlikniŋ bahasi yoq,
Bilimsizniŋ sahasi yoq.
***
Bilim – yenip turğan çiraq,
Һünär – eqip turğan bulaq.
***
Biligi çoŋ birini yäŋsä, bilimi çoŋ miŋni yeŋär.
Dana äҗdatlirimiz yaratqan maqal-tämsillärdä şundaqla qährimanliq vä hoşiyarliq, zeräklik häm päm-parasätlik, märtlik hislätlärni uluqlaydu, horunluq vä qorqqançaqliq, tšhmäthorluqqa has sälbiy qiliqlarni qattiq qamçilaydu. Mäsilän:
Batur bir qetim šlär,
Qorqqançaq – miŋ qetim.
***
Batur – җäŋdä, horun – kaŋda.
***
Toşqandäk yüz jil yaşiğiçä,
Yolvastäk bir jil yaşiğan äla.
***
Qorqqançaqniŋ tumiği bolğiçä,
Baturniŋ çomiği bol.
***
Qorqqançaq häsäthor bolar,
Namärt – qäsämhor (bolar).
***
Märt sšzidin qaytmas,
Yolvas – izidin.
Һä, maqal-tämsillär zor däriҗidä mäntiqiy işändürüş amiliğa egä bolğanliği üçün häliq eğiz iҗadiyitiniŋ başqa janrliridin alahidä päriqlinip turidu. Uyğur hälqi uruq-tuqqan, qerindaşlar, holum-hoşnilar häqqidimu kšpligän ibrätlik, äzäldin ta hazirğiçä šz ähmiyitini yoqatmiğan, härqandaq bala-qaza kälgändä uruq-tuqqan vä qerindaşlarniŋ, sadiq holum-hoşnilarniŋ kişigä yar-yšläk bolidiğanliği häqqidiki maqal-tämsillärni yaratqan. Mana moşu ideya asasida mundaq ibrätlik maqal-tämsillär vuҗutqa kälgän.
Yağ jutqanda – yat, qan jutqanda – qerindaş.
***
Uyniŋ müŋgüzigä ursa, tuyiği seqiraydu.
***
Aka-ini yaman däp, tuqqanni nädin tapisän?
***
Tuqqandin yamanliğan äqilniŋ yoqluği,
Tamaqtin yamanliğan qosaqniŋ toqluği.
***
Tuqqanlar jiraqta bolsa
kişnişidu,
Yeqinda bolsa, çişlişidu.
***
Qaliğaç qaliğaçqa dan beridu,
Qerindaş qerindaşqa җan beridu.
***
Hoşna bolsaŋ yšläk bol,
Bolmisa bšläk bol.
***
Hoşnaŋ saŋa baqmisa,
Sän hoşnaŋğa baq.
***
Hoşnaŋ jiğliğanda, sän külmä.
***
Otni koçilisaŋ šçär,
Hoşnini koçilisaŋ kšçär.
***
Jiraqtiki tuqqandin,
Yeqindiki hoşna yahşi.
Häliqni qulluq vä äriksizlikkä muptila qilğan yat basqunçi-zoravanlarniŋ, zomigär bay-manaplarniŋ çekidin aşqan zorluq-zombiliqliriğa nisbätän iҗat qilinğan maqal-tämsillär aççiq ğäzäp-näprät, štkür tänqit vä kinayilärgä tolup-taşqan. Mäsilän:
Gäp qilma – tiliŋni kesimän,
Qarima – kšzüŋni teşimän.
***
Begiŋgä yätkiçä, beliŋ uştulur,
***
Bäg bilän elişip bolmas,
Däräq bilän – çelişip (bolmas).
***
Bozäkni bozäk ätmisäŋ,
Qiyamät küni soriği bar.
***
Boğuzlaydiğan çağda qoymu
tepirlaydu.
***
Puli barniŋ gepi oŋ,
Puli yoqniŋ gepi toŋ.
***
Han bilän elişsaŋ, beşiŋ ketär,
Bay bilän elişsaŋ, meliŋ ketär.
Uyğur hälqiniŋ kšpäsirlik tarihiniŋ sähipiliridä çät äl basqunçiliriğa qarşi elip barğan küräşliriniŋ yarqin kšrünüşliri az ämäs. Äynä şuniŋ üçünmu äҗdatlirimizniŋ šz vätinigä sadiqliğini, muhäbbitini izhar qilidiğan, ana-Vätängä çäksiz hšrmät-ehtiram ipadiläydiğan maqal-tämsillär az ämäs. Mundaq maqal-tämsillär šziniŋ ana-Vätängä sadiqliğini, vapadarliğini nahayiti çoŋqur, heçkimni pärvasiz qaldurmaydiğan oy-pikirliriniŋ intayin salmaqliq vä qayil qilarliqliği bilän päriqlinidu. Mäsilän:
Ana jutuŋ aman bolsa,
Räŋgi-royuŋ saman bolmas.
***
Ana-Vätiniŋ – altun bšşügüŋ.
***
Ärniŋ särhili äl arisida,
Gülniŋ särhili gül arisida.
***
Älniŋ ğemini yegän är šlmäs.
***
Tuğulğan yärniŋ teşi gšhär, süyi kävsär.
***
Kişiniŋ yurtida sultan bolğiçä,
Öz yurtuŋda ultaŋ bol.
Duniyaniŋ äŋ qedimiy mädäniyät oçaqliridin biri – Märkiziy Aziyadiki türkiy häliqlärniŋ tili häqqidä tarihta birinçi bolup büyük mutäpäkkür Mahmut Qäşqäriy täkşürüş-tätqiqat işlirini elip barğan. Uluq tilşunas alim šziniŋ çoŋ ilmiy-tätqiqat işiniŋ yäkünini mäŋgü šlmäs “Türkiy tillar divani” namliq qamusiy äsäridä royapqa çiqarğan. “Türkiy tillar divanida” berilgän dana, hekmätlik sšzlär, maqal-tämsillär 200din aşidu. Mundaq hekmätlik sšzlär vä maqal-tämsillär uyğur hälqiniŋ duniyağa vä mäişätkä qandaq munasivättä bolğanliğini bildüridiğan, hälqimizniŋ jiraq štmüştiki iҗtimaiy ädäp-ählaq normilirini, räsim-qaidilirini ipadiläydiğan mäzmunlarğa egä ibarilär bolup, uyğur hälqiniŋ turmuş filosofiyasini namayän qilğanliği bilän tolimu ähmiyätliktur. Bolupmu äsärdä berilgän maqal-tämsillärniŋ qandaq çağda, qandaq ähvalda nemigä qaritip eytilidiğanliği vä ämäliyatta qandaq uqumni bildüridiğanliğini täpsiliy izahlişiğa şu dävirdiki äҗdatlirimizniŋ duniyaqarişi, türlük hadisilärni küzitiş vä ular üstidä täpäkkür qiliş җähättiki tirişçanliq äҗrigä apirin demäy mümkin ämäs!
Tšvändä büyük alimniŋ “Türkiy tillar divanida” bayan qilinğan birnäççä maqal-tämsilni diqqitiŋlarğa havalä qilimiz:
– İşçanniŋ erini (levi) yağliq, horunniŋ beşi qanliq. İşçan adäm tirişip işläp, yahşi tamaqlarni, semiz gšşlärni kšp yegäç, kalpugi yağlişidu; horun adäm šziniŋ erinçäkligidin iştin qeçip, tayaq yäp beşini qanitidu.
Bu maqal horunluqni taşlap, işçan boluşqa ündäp eytilidu (1-tom, 96-bät).
Tikmigüçä ünmäs, tilimigüçä tepilmas.
Yäni däräq tikilmigiçä ünmäydu, murat-mähsät izdänmigiçä qolğa kälmäydu.
Bu maqal birär işta kšzlängän mähsätkä yetiş üçün tirişiş lazimliğiğa ündäp eytilidu (2-tom, 27-bät).
Biz bu maqallardin uyğur hälqiniŋ ämgäk qilip halal yaşaş, horun bolmasliqtäk yaşaş filosofiyasiniŋ ipadisini kšrimiz.
“Yalğuz ğazniŋ avazi çiqmas”. Bu maqal işlarda başqilardin yardäm soraşqa ündäp eytilidu (3-tom, 524-bät).
“Arpisiz at qir aşalmas, yardämçisiz batur säpini yemirälmäs”. Bu maqal här işta šzara yardämlişişkä dävät qilip eytilidu (1-tom, 167-bät).
“Yatniŋ yağliq loqmisidin šzniŋ qanliq muşti yahşi. Yatniŋ yağliq tamiğidin šz yeqinliriniŋ muşt bilän urğini yahşi”.
Bu sšz yeqin adämlärniŋ ariliri buzulğanda, ularni äpläştürüş üçün eytilidu (3-tom, 57-bät). Mana bu maqal-tämsillärniŋ mäzmuniğa çoŋqur çšküp tählil qilidiğan bolsaq, uyğurlarniŋ bu mäsilidä nahayiti ilğar kšzqaraşta bolğanliğini birdin his qilimiz.
“Qut bälgüsi bilik”. Yäni bähit bälgüsi bilim (1-tom, 557-bät).
Mana bu maqal qedimiy zamanlardinla uyğurlarniŋ bilimgä, ilim-pängä nisbätän kšzqarişiniŋ qançilik qät°iy vä eniq ekänligini dälilläydu. Һärqandaq adäm bähitlik boluşqa intilidu. Yäni bähitlik boluş üçün bilimlik boluş keräkligi alğa sürülidu.
Büyük tilşunas Mahmut Qäşqäriy yolbaşçi rähbärlärni, qährimanlarni hšrmätläş, rähbärlärniŋ yol-yoruqliriğa boysunuş häqqidimu tohtilidu.
“Ğaz topi başlamçisiz bolmas” (1-tom, 634-bät). Bu maqal hämmä işta šzigä qariğanda yol bilidiğan kişigä boysunuşqa ündäp eytilidu”.
“Baturlarni hor qilma, jügrük atni yeğir. Batur ärni halsizlandurma, jügrük atniŋ uçisini yeğir qilma” (1-tom, 187-188-bätlär). Bu maqal bilän aqsaqallar bäglärgä nesihät qilidu.
Kšrüp turğinimizdäk, Mahmut Qäşqäriy mana moşundaq täpäkkür җävhärlirini ävlatlarğa miras qaldurğan.
Hulasä kalam, hälqimiz arisiğa käŋ dairidä taralğan, uniŋ qimmätlik, kšpjilliq täҗribä savaqliriniŋ yäküni bolğan maqal-tämsillär — bizniŋ bebaha bayliğimiz. Maqal-tämsillärni toplaş, rätläş vä näşirgä täyyarlaş işliri bilän şuğullanğan alimlirimizniŋ җapaliq, җiŋnä bilän quduq qazğandäk izdinip qilğan äҗrini untumasliğimiz keräk.
Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ