Uyğurluği tilida ämäs, dilida…

0
59 ret oqıldı

Muhtärҗan ҖUMAROV,
“Uyğur avazi”

Һelimu yadimda, «Uyğur avazi» gezitiniŋ näşir qilinğininiŋ yerim äsirlik toyini nişanliğan jili, mäzkür sänägä munasivätlik uyuşturulğan räsmiy täntänilärgä hatimä berilip, aridin biraz vaqit štkändin keyin, kšrnäklik hoquqşunas alim, äҗayip millätpärvär insan, heli märhum Änvär Һaҗiev bizni, yäni bir top gezit hadimliri bilän җämiyätlik işlarda säpdaş bolup jürgän ayrim ziyalilarni, Almutiniŋ şimaliy-ğärbiy täripidiki Kšk-lay-say җilğisiğa orunlaşqan şähsiy daçisiğa elip çiqip, mehman qildi.
Rämätlikniŋ boyiğa, ziyaliy süpätlärdin bšläk, päqät märt-märdanä insanlarğila has bolğan äynä şundaq aliyҗanap hislätlärmu muҗässämlängän edi. U mundaq «ziyapätlärni» pat-pat uyuşturup turatti. Märhum, bolupmu millitimiz täğdirigä ait ayrim mäsililärni aldi bilän moşundaq tar dairidiki naräsmiy oltirişlarda muhakimä qilip, andin avam häliq aldiğa elip çiqişni äqilgä muvapiq däp hesaplatti. Çünki u «Qol sunsa yäŋniŋ içidä, …» demäkçi, kšzqaraşliridiki šzgiçiliklär tüpäyli ziyalilar arisida bolup turidiğan talaş-tartiş, bäs-munazirilärniŋ kšpçilik aldida yüz bärginini, şuniŋ aqivitidin millitimiz şänigä orunsiz dağ çüşkinini halimatti.
Bu, älvättä, Ä.Һaҗievqa munasivätlik pikirlär häm u šz aldiğa alahidä mavzu. Biraq män bu qetim u toğriliq ämäs, bälki märhumniŋ äŋ qädinas dostliriniŋ biri – İsmayilҗan İminov häqqidä gäp qilmaqçimän.
Uniŋ bilän män däsläpki qetim şu künki baş qoşuşta tonuşqan edim. Һayat şuni bayqattiki, birär şähskä nisbätän diliŋda şäkillängän izzät-hšrmät däriҗisi näqädär bälänt bolsa, uşbu siy-iltipatniŋ mälum qismi şu kişi arqiliq tonuşqan adämlärgimu štidiğan ohşaydu. Şuŋlaşqa İsmayilҗan aka bilän tonuşuşumğa Ä.Һaҗievtäk uluğvar simaniŋ türtkä bolğanliği meniŋ üçün heliğiçä çoŋ mahiyätkä egä bolup kälmäktä…
Mana şuniŋdin buyan aridin on ikki jil štüptu. Bu “az” deyişkimu, “kšp” deyişkimu bolmaydiğan vaqit. “Az” deyişkä bolmaydiğanliğiniŋ sävävi, arida talay «sular aqti». Biz yaşavatqan җämiyättimu, şähsiy hayatimizdimu kšpligän šzgirişlär yüz bärdi. Utuq-muvappäqiyätlärgimu qol yätküzduq, şuniŋ bilän billä yoqatqan närsilirimizmu kšp boldi. Sepimiz yeŋi ävlat väkilliri bilän toluqlinip, yenimizda jürgän birqatar qädirdanlirimizdin, qädinaslirimizdin ayrilip qalduq. Җümlidin bizni tonuşturğan Änvär akimu hazir arimizda yoq…
Ändi “kšp” deyişkä bolmaydiğanliğiniŋ sävävigä kälsäk, yänä şu štmüşkä çekinişkä toğra kelidu.
Yoşuruşniŋ haҗiti yoqki, buniŋdin on ikki jil muqäddäm, yäni biz däsläp üzmu-üz kšrüşkändä, İsmayilҗan İminovni avam häliq turmaq, şu künki baş qoşuşqa iştrak qilğanlarniŋ kšpçiligi, җümlidin mänmu, ançä yahşi tonumattuq. Taŋ atqanğa qädär davamlaşqan oltiriş җäriyanidimu İsmayilҗan aka kšp sšzläp, kšzgä çüşkini yoq. Nagan-naganda umumgäplärgä arilişip qoyğinini demigändä, miyiğida külümsiräp, asasän «qulaq mollisi» bolup oltarğan edi. Şuŋlaşqa helä vaqitlarğiçä biz, jurnalistlar, uni päqät Änvär akiniŋ härhil sahalarda paaliyät elip berivatqan kšp dostliriniŋ biri süpitidila tonup kälduq.
Päydin-päy u šziniŋ yeŋi qirliri bilän kšrünüşkä başlidi. «Uyğur avazi» gezitiniŋ tähriratiğa däsläp täbiät hadisiliri, baliliq çağliri toğriliq yezilğan ihçam hekayilirini elip kälgän bolsa, bara-bara uniŋ qälimigä mänsüp härhil janrlarğa täälluq kšlämlik maqalilar kšpäydi. Şundaq qilip jürüp, u iҗadiyätkä şu qädär berilip kättiki, ahirida uniŋsiz šz hayatini täsävvur qilalmaydiğan, qäläm tävrätmisä uhliyalmaydiğan halätkä yätti. Şuniŋ nätiҗisidä qisqa vaqitniŋ içidä käyni-käynidin kitapliri yoruq kšrüp, päqät hälqimiz arisidila ämäs, bälki pütkül җumhuriyät ähligä, hätta uniŋ sirtiğimu yazğuçi süpitidä tonuluşqa başlidi. Mana moşularniŋ hämmisi bari-yoqi on ikki jilniŋ içidä yüz bärdi. Şu nuqtäiy näzärdin elip qariğanda, buni kšp vaqit, uzaq җäriyan deyişkä bolmisa keräk.
Eniğiraq eytsaq, ällik yaştin aşqandin keyin qoliğa qäläm elip, iҗatqa qizğin kirişkän İsmayilҗan İminovniŋ käŋ ammiğa yazğuçi süpitidä tonuluşiğa on ikki jilmu toluq kätkini yoq. Mäsilän, uniŋ «Äzizanä Qäşqär» namliq däsläpki kitavi 2014-jili rus vä uyğur tillirida yoruq kšrdi. Ägär buni qäläm sahibiniŋ iҗadiyitiniŋ başlinişi däp hesaplisaq, uniŋ addiy häväskardin käspiy yazğuçi däriҗisigä kštiriliş җäriyani bari-yoqi keyinki 5-6 jilnila šz içigä alidu degän sšz.
İqrar qilişimiz keräkki, häm җismaniy bärdaşliqni, häm äqliy ihtidarni täläp qilidiğan mundaq nätiҗigä qol yätküzüşkä kšrüngänla iҗatkar qadir ämäs. Bu intayin çoŋ mäşäqätlik ämgäkniŋ mähsulidur.
Käspiy yazğuçi demäkçi, bu, älvättä, nisbiy çüşänçä. Şuŋlaşqa qäläm tävritivatqan härqandaq şähsniŋ käspiy yaki käspiy ämäsligigä nisbätän kšzqaraşlar ohşaş bolmasliğimu mümkin. Bu mäsilidä päqät eniq misal, asasliq ispatlarla besimliqqa egä, halas. Şuniŋ üçün biz mäzkür maqalini yazğanda İ.İminovniŋ iҗadiyitigä nisbätän şäkillängän şähsiy pikirlirimizni kšpiräk kšzümiz kšrgän, rohiy җähättin mämnuniyät hasil qilğan eniq dälil-faktlar arqiliq muäyyänläştürüşkä tiriştuq. Diqqätçan gezithanniŋ buniŋğa etivar beridiğanliğiğa vä çüşinişlik bilän qobul qilidiğanliğiğa ümüt qilimiz.
Adättä, yazğuçi-şairlarniŋ hayat paaliyitigä munasivätlik yezilğan maqalilarda «…ädäbiyat mäydaniğa dadil qädäm taşlidi…» yaki «…işäşlik qädäm taşlidi…» degängä ohşaş ibarilär kšp uçrişidu. Öz beşim bu hildiki täripläşlärni ançä yaqturup kätmäymän. Bu uniŋ mäzmun җähättin häqiqätkä härdayim uyğun kälmäydiğanliğiğa munasivätlik şäkillängän pikir. Lekin bügün İsmayilҗan İminovqa nisbätän näq şu ibarini paydilinişni toğra kšrdüm. Çünki u mäyli janr җähättin bolsun, mäyli mavzu җähättin bolsun, başqilarğa ohşimaydiğan nadir äsärliri bilän keyinki jillarda iҗadiyät alimigä häqiqiy mänasida “bšsüp” kirgän ädip. 2014-jildin tartip bügünki küngiçä bolğan 5 jilniŋ içidä «Äzizanä Qäşqär» namliq däsläpki toplimini qoşup hesapliğanda «Baliliq çağ bulaqliri», «Uluq Çoqanniŋ karvan yoli bilän», «Qedimiy qäbililärniŋ äҗdatliri yaşavatqan Tuvada», «Altişär boyiçä säyahät», «Aral: jütkän deŋizni izdäp», «Birinçi qarğaliliq…», «Qäşqärlik bovayniŋ hekayiliri» vä «Aziya jürigidä» degängä ohşaş җämi toqquz kitapni kšpçilik diqqitigä havalä qilğan häm yänä ikki toplimi näşirdin çiqiş aldida turğan qäläm sahibiniŋ iҗadiyät mäydaniğa kirip kelişini başqiçä täripläşmu mümkin bolmisa keräk.
Rast, gäp – sanda ämäs, süpättä. Şuŋlaşqa bäzilär süpätlik bir parçä hekayisi bilänla yazğuçi süpitidä tarih jilnamisidin orun elişqa muvappäq bolsa, bäzilär yüz kitap çiqiripmu «çoyliğa ilinğidäk» birär äsäriniŋ yoqluğidin mundaq şäräpkä erişälmäy alämdin štüşi mümkin. Lekin İsmayilҗan İminovqa bu җähättinmu «çiş paturalmaymiz». Qisqisi, u kitap-qäläm qädrini «taşqa urup» däpsändä qilğuçilar qatariğa kirmäydu. Uniŋ qaysila kitavini almayli, ularniŋ härbiri til-stiliniŋ ravanliği, kompozitsiyaliq tüzülüşiniŋ nadirliği, janrliq alahidiligi, mavzuliriniŋ hilmu-hilliği bilän päriqlinidu.
Yazğuçi iҗadiyitigä has bu hildiki šzgiçiliklär uniŋ däsläpki toplimidila yaqqal bayqalğan edi. Şuŋlaşqa avam häliq arisida çoŋ qiziqiş hasil qilğan «Äzizanä Qäşqär» häqqidä äyni vaqitta nurğunliğan iҗabiy pikirlär eytildi. Şularniŋ biri kšrnäklik rus şairäsi, heli märhum Svetlana Nazarovağa täälluq bolup, u 2014-jili oktyabr' eyida җumhuriyätlik «Mısl'» jurnalida besilğan edi. Uniŋda muällip İsmayilҗan İminovniŋ «Äzizanä Qäşqär» namliq kitavini oqup çiqqandin keyin alğan täsiratlirini tšvändikiçä täripläydu:
«Siz helä çoŋ mäydanni egiläp yatqan uyğurlarniŋ ana diyari – ŞUARdiki qedimiy Qäşqäriya şähärliriniŋ koçilirida säylä qilip jürmigänmu? Uniŋ hämmä şähär-yezilirida uçrişidiğan baraŋliqlardiki tümän sortluq üzümlärniŋ süzülüp pişivatqan päytidiki huşboy hidini purap, päyzä sürmigänmu? Soğ tağ süyiniŋ täsiridin hätta 45 gradusluq issiqlardimu yazniŋ qaynaq täpti ançä sezilmäydiğan, äҗdatlarniŋ danaliği tüpäyli älmisaqtin adämlärgä, ularniŋ dehançiliq bilän şuğullinişiğa hizmät qilip kelivatqan Täklimakan çšlidiki karizlarda bolmiğanmu? Daŋliq Hotän gilämliriniŋ qol bilän qandaq toqulidiğanliğini kšrmigänmu? Nami alämgä mäşhur Turpan üzümliridin işlängän musälläsniŋ tämidin läzzät almiğanmu?
Һä-ä, män bolsam, İsmayilҗan İminovniŋ «Äzizanä Qäşqär» namliq kitavi arqiliq şuniŋ hämmisiniŋ şahidi boldum. Һazir šzämni bääyni muällip bilän billä hämsäpärdä bolğandäk, juqurida qäyt qilinğan närsilärniŋ hämmisini šz kšzüm bilän kšrgändäk his qilivatimän. Çünki, kitapni oquğanda, šzäŋni pütünläy, uyğurlarniŋ hayat tärizi bilän hünärvänçiligi, bağ häm meçitliri, bärikätlik bazarliri bilän qedim zamanlardin tartip davamlişivatqan urpi-adätliri җämlängän vä avam häliq täripidin heliğiçä nahayiti ehtiyatçanliq bilän saqlinip kelivatqan şähärlärdä jürgändäk sezinisän…».
Ädäbiyatta munasip orunğa egä bolğan šzgä millät väkiliniŋ qerindişimizniŋ tunҗa kitavi toğriliq mundaq pikir qilişi, älvättä, biz üçün çoŋ hoşalliq. Bu, birinçidin, İsmayilҗan İminovniŋ yazğuçi süpitidä šz hälqini šzgilärgä tonuşturuvatqanliğini roşän ipadilisä, yänä bir täräptin uniŋ şu yosunda qolğa kältürgän utuği bolup hesaplinidu.
«Äzizanä Qäşqär», häqiqätänmu, tarihiy Vätinimizniŋ tävärrük җayliri vä uşbu qutluq diyarda yaşavatqan qerindaşlirimizniŋ äyni çağdiki turmuş-tirikçiligi, kšzqaraşliri, arzu-armanliri bilän äynän tonuşuşumizğa şarait yaritidiğan nadir ämgäklärniŋ biridur. Şuŋlaşqa İ.İminov mäzkür ämgigini kitap qilip çiqiriştin ilgiri tähriratimizğa elip kälgändä, uniŋ ayrim parçilirini «Uyğur avazi» gezitiniŋ birnäççä sanida elan qilişni toğra kšrüp, däsläp milliy näşrimiz arqiliq gezithanlar diqqitigä täğdim qilğan eduq. Һelimu yadimda, şu çağda uşbu äsärgä munasivätlik җamaätçilik arisida härhil inkaslar eytildi. Ularniŋ içidä ayrim tänqidiy pikirlärniŋ bolğanliğinimu inkar qilğumiz kälmäydu. Mäsilän, şundaq tänqitlärniŋ biri – kitap qährimanlirini asasän muällipniŋ uruq-tuqqanliriniŋ täşkil qilğanliğiğa munasivätlik eytildi. Bähitkä yarişa, undaq çolta oylaydiğanlarniŋ sani intayin az boldi. Һätta bäziliri biz bilän bolğan qisqa bäs-munaziridin keyin, şähsiy oyliridin vaz keçip, šzliriniŋ hatalaşqanliğini etirap qilişqan edi.
«Äzizanä Qäşqär» kitavida vaqiäliklärniŋ hämmisi degidäk kitap muällipiniŋ uruq-tuqqanliriniŋ hayati asasida bayan qilinğanliği häqiqät. Buni bizmu iqrar qilimiz. Biraq, bizniŋ pikrimizçä, buni kitap muällipiniŋ kamçiliği däp ämäs, äksiçä, utuği, tapqurluği süpitidä qobul qilğan orunluqtur. Çünki, bäzi ähvallarda hämmini aşkarä yezişniŋ imkaniyiti yoq ekänligini biz yahşi çüşinimiz. İ.İminov bolsa, şundaq väziyättä šziniŋ uruq-tuqqanliri, ularniŋ šy-rozğari, iҗtimaiy ähvali arqiliq çegariniŋ u täripidä yaşavatqan qerindaşlirimizniŋ hayatini, turmuş-tirikçiligini, rohiy halitini šz äyni petiçä täsvirläp berişniŋ yolini tapaliğan. Muällip bu mähsitigä yetiş üçün säpär җäriyanida uçratqan härbir adämgä – mäyli u çoŋ yaki kiçik bolsun, härbir benağa – mäyli u addiy šy yaki haşamätlik imarät bolsun, härbir җisimğa – mäyli u qedimiy yaki zamaniviy bolsun, alahidä ähmiyät berip, ularniŋ hämmisini mahirliq bilän orni-ornida paydilinişqa muvappäq bolğan. Äsärniŋ til-uslubimu ravan, kompozitsiyalik tüzülüşimu addiy. Şuŋlaşqa u yenik oqulidu. Biraq şuniŋ üçünla muällipniŋ kšzqaraşlirini, pikir-mulahizilirini addiy däp qaraşqa, uni mäişät dairisidin neriğa çiqalmiğan däp äyipläşkä bolmisa keräk. Çünki şu addiyliqniŋ käynigä hälqimizniŋ uluq arzu-armanliri, aççiq häsrätliri, eğir qismiti yoşurunğan. Kšzi oçuq, dili oyğaq härqandaq oqurmän, ägär uniŋğa zehin qoyup oqusa, buni roşän his qilalaydu. Buniŋğa biz şu jili җay-җaylarda gezit muştiriliri bilän bolğan uçrişişlar davamida vä tähriratqa bevasitä qädäm täşrip qiliş yaki hät-çäk yollaş arqiliq inkas bildürgän nurğunliğan şähslärniŋ pikirliri bilän tonuşqanda eniq kšz yätküzgän eduq. Ularniŋ asasiy qismi İsmayilҗan İminovniŋ iҗadiyitini juquri bahalap, gezit sähipisidä tarihiy Vätinimizgä, hälqimiz täğdirigä munasivätlik yezilğan şu hildiki äsärlärniŋ kšpläp berilişini iltimas qilğan edi.
İsmayilҗan İminov qoliğa keçikip qäläm alsimu, äynä şundaq tunҗa äsäri arqiliq birdin kšpçilikniŋ näzärigä çeliqip, ularniŋ illiq ihlasiğa erişäligän qäläm sahibi. Bu hayatta az uçrişidiğan ähval. Äslidä mundaq nätiҗigä uzun jillar davamida iҗadiyätniŋ qir-sirlirini mupässäl ügängän, hayattimu kšp närsilärni beşidin štküzüp, tädriҗiy täҗribä topliğan vä, äŋ asasliği, şularniŋ hämmisini vijdan җamiğa җämläp, qandaqtu-bir qolayliq pursätniŋ kelişini kütkän halda his-tuyğulirini çätkä çiqarmay, sävirçanliq bilän «dümläp» yatqan adämla qol yätküzüşi mümkin. Moşu yärdä «İsmayilҗan İminovni şundaq adämlär qatariğa yatquzuşqa bolamdu?» degän soalniŋ tuğuluşi täbiiy. Buniŋğa җavap beriş üçün, birinçi novättä, uniŋ tärҗimihaliğa diqqät ağdurğan orunluq bolsa keräk.
İ.İminov 1959-jili 12-iyun' küni Җambul nahiyäsiniŋ Fabriçnıy (hazirqi Qarğalı) yezisida tuğulğan. Ottura mäktäptin keyin şu yezidiki 2-mäktäptä çoŋ pioner yetäkçisi süpitidä ämgäk paaliyitini başlaydu. 1978-jili Kirov namidiki QazDUniŋ (hazirqi äl-Farabi namidiki QazMU) filologiya fakul'tetiğa oquşqa çüşidu. Mäzkür bilim därgahini tamamliğandin keyin jutidiki mäktäptä däsläp ustaz, andin ilmiy mudir vä mudir bolup uzun jillar davamida ünümlük hizmät qilidu. Şu җäriyanda käsipdaşliri bilän şagirtliriniŋ siy-iltipatiğa bšlünüp, aliy däriҗilik ustaz atalğan u bügünki taŋda mäzkür därgahta oquğuçilarğa rus tili vä ädäbiyati pänliri boyiçä bilim berip kälmäktä.
Kšrüp turumizki, İ.İminov aliy bilimgä egä filolog bolupla qalmastin, şuniŋ bilän billä uzaq vaqit maarip sahasida yaş ävlatni savatliq yezip, aŋliq boluşqa, nurğun oqup, süpätlik bilim elişqa dävät qilip kelivatqan täҗribilik muällim. Bu uniŋ här küni degidäk til-stil', ädäbiyat näzäriyäsi mäsililirigä duç kelivatqanliğiğa, şu arqiliq iҗadiyätniŋ qir-sirlirini ätrapliq üginivatqanliğiğa işarä qilidu. Buniŋdin başqa İ.İminovniŋ yazğuçi bolup şäkillinişigä u šskän muhitniŋmu täsiri kšp boldi däp oylaymiz. Bolupmu yazğuçiniŋ iҗadiyitigä heli märhum atisi Abduqadir imamniŋ yätküzgän iqbali zor. Buniŋğa uniŋ ämgäklirini oquğanda roşän kšz yätküzimiz.
Eytişlarğa qariğanda, ataqliq qazaq aqıni J.Jabaev bilän qoyuq munasivät bağliğanliği tüpäyli, äl içidä «Җambulniŋ mollisi» däp atilip kätkän Abduqadir imam ziyaliy şähslär bilän nurğun arilaşqan, kšzi oçuq, zehini štkür insan bolğan ekän. Äsli Qäşqärdä tuğulğan u 17 yeşida ana diyarini tärk etişkä mäҗbur bolup, musapirliq därdini kšp tartidu vä šmürboyi jigitlik qiyamiğa yätmäy turup taşlap çiqip kätkän qutluq ziminni, u yärdä qalğan ata-anisini, qerindaşlirini bir kšrüş istigidä yaşap, arman bilän alämdin štidu. İsmayilҗan bolsa, atisiniŋ äynä şu seğiniş sezimlirini, häsrät-puğanlirini kiçigidin diliğa siŋdürüp šsti. Baliliğini milliy urpi-adätlärniŋ qaynimida štküzgän atisiniŋ härbir äslimisini, härbir hekayisini aŋliğanda, şuniŋ hämmisini šz kšzi bilän kšrgüsi kelätti. Lekin u yaşavatqan yeza turğunliriniŋ hayat tärizi, turmuş-tirikçiligi dadisiniŋ eytip bärgänlirigä zadila ohşimatti. Sävävi, Qarğalı yezisiniŋ ahalisini härhil millät väkilliri täşkil qilip, ularniŋ arisida uyğurlar yoqniŋ hesavida edi. Şuŋlaşqa ailidä milliy rohta tärbiyilängän İsmayilҗan šydin taşqiriğa çiqsila, ata-anisi arqiliq gšdäk vaqtidin tartip diliğa siŋişqa başliğan milliy alahidiliklärni izdäşni, kšrgänlirini ular bilän selişturuşni adätkä aylandurdi. Şu aditi boyiçä hälqimizgä has iҗabiy hislätlärni kšrgändä, balilarçä qin-qiniğa patmay şatlansa, sälbiy täräplirini bayqiğanda, iç-içidin tit-tit bolup, mäyüsländi. Mana moşularniŋ hämmisi mälum däriҗidä uniŋ qoliğa qäläm elişiğa zämin yaratti.
Ändi İsmayilҗan İminovniŋ şunçä jillar davamida qälb qaçisiğa muҗässämlinip, “tiniq yatqan sezimliri qaçan vä qandaq säväpkä bola birdin partlidi?” degän soalğa җavap izdäp kšräyli. U 2012-jili dadisiniŋ kindik qeni tškülgän tarihiy Vätinimizni ziyarät qiliş pursitigä egä bolidu. Bu ana yurtini bir kšrüş istigi bilän alämdin štkän atisiniŋla ämäs, bälki atisiniŋ täsiridä bu qutluq diyarğa ğayivanä aşiq bolup qalğan uniŋmu uluq armini edi. Şuŋlaşqa säpär җäriyanida alğan täsiratliri uni intayin qattiq tävrändürdi. Äziz zimindiki härbir taş, härbir giya uniŋ kšzigä totiya kšrünüp, tiniq yatqan sezimlirini oyğitivätti. Ahiri, his-tuyğuliriniŋ җoşqun šrkäşliri qälb qaçisiğa siğmay qelip, vuҗudida iҗadiy partlaş yüz bärdi.
Şuniŋ nätiҗisidä qälimi tohtimay tävräp, käyni-käynidin kitapliri yoruq kšrüşkä başlidi. Biraq bu İ.İminov şuniŋğa qädär tamamän qäläm tävrätmigän, iҗadiyättin jiraq jürgän degänligimiz ämäs. Äslidä u qoliğa helila burun qäläm alğan iҗatkar. Mäsilän, uniŋ «Baliliq çağ bulaqliri» namliq kitavi jil hesavi boyiçä «Äzizanä Qäşqärdin» keyin çiqqan bolsimu, toplamğa uniŋdin aval, yäni tarihiy Vätinimizgä säpärgä berişniŋ aldida yezilğan hekayiliri kirgüzülgän. Amma däsläpki kitavi näşir qilinğanğa qädär u intayin az yazdi. Päqät hayatida käskin šzgirişlär yüz bärgän päytlärdila, därt-puğani içigä tolup kätkän çağlardila qoliğa qäläm aldi. Äsli bu iҗadiyät adämliriniŋ hämmisigä degidäk has hislät, amma hissiyatlirini kšpçilikkä yätküzüş mäsilisidä ular ohşaş ämäs. Bäzilär beşiğa kün çüşkändä, içki käçürmilirini qandaq bolsa, şundaq ipadiläp, därru kšpçilik diqqitigä täğdim qilişqa aldirisa, bäzilär his-tuyğuliriniŋ hämmisini äqil ägligidin štküzüp, äŋ aval kallisida «pişirişqa» tirişidu. Uni käŋ җamaätçilik diqqitigä havalä qilişniŋ ünümlük şäkillirini izdäştürüp, paydiliq täräplirigä kšŋül bšlidu. Bizniŋ päräzimizçä, İ.İminov keyinkiliriniŋ qatarida. Uniŋ dadisi Abduqadir vapat bolğanda, andin qädinas ağinisi Änvär Һaҗievtin bemäzgil ayrilğanda märhumlarğa beğişlap yazğan hekayä-maqaliliri heliğiçä gezithanlarniŋ yadida bolsa keräk däp oylaymiz. Ular sämimiyligi, millätpärvärlik rohida suğirilğanliği bilän oqurmänlärni qayil qilğan edi. Ägär şu ämgäklärniŋ mahiyitigä çšksäk, biz Abduqadir imam, Änvär Һaҗiev vä muällip üçiniŋ arisida tuqqançiliq, dostluq riştiliridin başqa ularni bağlap turğan yänä bir umumiy uluq tuyğuniŋ moҗutluğini bayqaymiz. Bu hälqimizgä, milliy qädriyätlirimizgä bolğan sšygü-muhäbbät tuyğusidur.
Äynä şu millätpärvärlik tuyğusiniŋ küçlüklügi tüpäyli, tarihiy Vätinimizgä däsläp barğanda vuҗudida partlaş yüz bärgän u alğan täsiratlirini kitap süpitidä kšpçilikkä täğdim qilsimu, kšŋli qanaät hasil qilmidi. Şuŋlaşqa atisiniŋ yurtini kšrüp kälgändin keyinmu bu ziminğa nisbätän mehir-muhäbbitiniŋ tehimu ulğayğanliğini, kšp yärlärni ziyarät qilip ülgärmigänligini qandaqtu-bir seğiniş sezimliri ilkidä pat-patla tilğa elip jürdi. Şu intilişiniŋ nätiҗisidä İ.İminov 2014-jili Qazaqstan milliy geografiya җämiyiti täripidin ŞUARğa uyuşturulğan ekspeditsiyaniŋ ilmiy rähbiri süpitidä ikkinçi qetim tarihiy Vätinimizgä säpärgä atlandi. Yazğuçi-säyyahniŋ «Uluq Çoqanniŋ karvan yoli bilän» namliq kitavi äynä şu säpär җäriyanida alğan täsiratliri asasida yezilğan bolup, uniŋğa hälqimizniŋ tarihiğa, mädäniyitigä vä turmuş şaraitiğa munasivätlik qiziqarliq mälumatlar җämlängän. Däsläp qazaq, rus vä ingliz tillirida yoruq kšrgän bu kitap keyiniräk qismän šzgärtiş vä toluqturuşlar bilän «Altişär boyiçä säyahät» degän namda rus tilida qayta näşir qilindi. Mäzmun җähättin gäp qilğanda, bu ikki toplamni «Äzizanä Qäşqärniŋ» davami süpitidä qobul qilişqa bolidu.
Umumän, İ.İminovniŋ iҗadiyitigä näzär taşlisaq, uniŋ jiraqta yaşavatqan qerindaşlirimizniŋ hayati, çät ällärdiki millitimizgä ait mänbälär toğriliq hälqimizni qiziqturidiğan tiŋ mavzularğa kšpiräk muraҗiät qilidiğanliğini bayqaymiz. Mäsilän, oqurmänlär yazğuçiniŋ Özbäkstanniŋ Pärğanä vadisiğa, Rossiya tärkividiki Tuva Җumhuriyitiniŋ territoriyasidin tepilğan «Por-Bajın» qäl°äsigä säyahät qilip, şu җäriyanda kšrüp-aŋliğanlirini tarihiy faktlarğa selişturup, tählil qilğan halda, kšlämlik ämgäklärni yazğanliğidin hävärdar. Çünki štkän äsirniŋ başlirida Uyğur teatri, Uyğur instituti moҗut bolğan Änҗan vilayitidä yaşavatqan qerindaşlirimiz toğriliq yezilğan kšlämlik maqalä 2014-jili «Uyğur avazi» gezitiniŋ birnäççä sanida besilğan edi. Keyiniräk bu maqalä hälqimiz täğdirigä munasivätlik yezilğan yänä bir türküm hekayä, maqaliliri qatarida uniŋ «Qäşqärlik bovayniŋ hekayiliri» namliq toplimidin orun aldi. «Por-Bajın» qäl°äsigä qilğan säpiri davamida alğan täsiratliri bolsa, «Qedimiy qäbililärniŋ äҗdatliri yaşavatqan Tuvada» degän nam bilän alahidä kitap bolup näşir qilindi.
İ.İminovniŋ «Aral: jütkän deŋizni izdäp», «Birinçi qarğaliliq…» vä «Aziya jürigidä» namliq kitaplirimu mavzuluq yšnilişi vä kompozitsiyalik tüzülüşi җähättin bir-birigä ohşimaydiğan, härbiri alahidä diqqätkä sazavär ämgäklärdur. Mäsilän u «Aral: jütkän deŋizni izdäp» däp atilidiğan ämgigidä, namidin çiqip turğinidäk, Aral deŋiziniŋ qurup ketişigä munasivätlik mäsililär ätrapida oy qozğisa, «Birinçi qarğaliliq…» namliq kitavida, asasän, šzi tuğulup šskän Qarğalı yezisiniŋ tarihi, kšrnäklik jutdaşliri häqqidä hekayä qilidu. Ändi «Aziya jürigidä» bolsa, Marko Polo, Çoqan Välihanov, Nikolay Prjeval'skiy, Aleksey Butakov, Nikolay Rerih ohşaş daŋliq tätqiqatçi-säyyahlarniŋ ämgäklirigä ilmiy yandaşqan halda, şähsän šzi ularniŋ izi bilän maŋğanda şahidi bolğan ayrim mäsililär ätrapida pikir-mulahizilärni jürgüzidu.
Başta qäyt qilğinimizdäk, İ.İminov ailidä milliy rohta tärbiyilänsimu, kiçigidin kindik qeni tamğan jutta härhil millät väkilliri bilän arilişip, asasän rus tilida muamilä qilip šsti. Mäktäptimu, aliy bilim därgahidimu şu tilda bilim aldi. Şuŋlaşqa šz oy-pikrini eniq vä ärkin izhar qilişta «Puşkin tili» uniŋ üçün äŋ qolayliq vasitä bolup hesaplinidu. Yazğuçiniŋ rus tilida iҗat qilip kelivatqanliğiniŋ asasiy sävävimu şuniŋda. Biraq u uyğur tilini tamamän bilmäydiğanlar qatariğa yatmaydu. Äksiçä, šz ana tiliğa intayin çoŋ hšrmät bilän qaraydu. Mümkinçiliginiŋ bariçä, millitimiz väkilliri bilän uyğur tilida muamilä qilişqa tirişidu. Uyğurçä gezit-jurnal, kitaplarni kšp oquydu. Uniŋ bäzidä bir oqupla mäzmunini çüşiniş täs bolğan uyğurçä näzmiy äsärlär bilän tonuşup çiqqandin keyin eytqan pikir-mulahizilirini aŋlap, qayil bolğan päytlirimizmu boldi. Şuŋlaşqa šzara bolğan sšhbätlirimizniŋ biridä, uniŋğa šz ana tilida iҗat qilip kšrüş täklivinimu bärgän eduq. Şu çağda u bizniŋ täklivimizni qät°iy rät qilip, «Män ana tilimğa nisbätän mundaq hšrmätsizlik qilalmaymän. Ägär män uyğurçä yazsam, šzämnimu, uyğur tilinimu külkigä qoyuşum mümkin. Uniŋğa meniŋ vijdanim yar bärmäydu…» däp qisqila җavap bärgän edi. Şundaq bolsimu, bäzidä qälämkäşlär bilän uniŋ qaysi millätkä vakalätän iҗat qilivatqanliği häqqidä talişip, bir pikirgä kelälmäy qalidiğan päytlirimiz bolidu. Çünki arimizda rus tilida qäläm tävritip kelivatqan uni uyğur yazğuçisi süpitidä qobul qilğusi kälmäydiğanlarmu bar. Biraq, bizniŋ pikrimizçä, bu toğra ämäs. Sävävi, yazğuçiniŋ tili rusçä bolğini bilän, dili – uyğur. Buniŋ häqiqätänmu şundaq ekänligigä, uniŋ härqandaq äsärini oquş arqiliq kšz yätküzüş mümkin. Mäsilän, yazğuçiniŋ hälqimizgä bevasitä munasiviti bar mavzularğa yezilğan ämgäklirini eytmiğanniŋ šzidä, mäzmun-mahiyiti җähättin ulardin käskin päriqlinidiğan «Aral: jütkän deŋizni izdäp» namliq kitavidimu millitimizgä ait mäsililärni šz içigä alğan ayrim parçilarni uçritimiz.
İ.İminovniŋ äsärliriniŋ janrliq, stil'liq alahidilikliri ätrapidimu talaş-tartiş nurğun. Bäzibir ädäbiyatşunaslarniŋ pikriçä, uniŋ ayrim hekayilirini demigändä, ämgäkliriniŋ kšpçiligini ädäbiyat näzäriyäsi boyiçä tählil qilğanda bädiiy ädäbiyatqa yatquzuşqa bolmaydu. Çünki, ularda bädiiy stil'ğa qariğanda, publitsistikiliq stil'ğa täälluq hususiyätlär besim. Bu pikirgä qismän bizmu qoşulimiz, lekin toluq ämäs. Sävävi, ularda bädiiy stil'niŋmu, publitsistikiliq stil'niŋmu, ilmiy stil'niŋmu täläplirigä җavap beridiğan alahidiliklär šzara äbҗäş misali juğirilip kätkän. Bu intayin çigiç häm çoŋqur üginişni täläp qilidiğan mäsilä. Şuŋlaşqa uni salahiyätlik mutähässislärniŋ zimmisigä qaldurayli. Çünki, gezit üçün yezilğan addiy maqalida yazğuçiniŋ härbir äsärini ätrapliq tählil qilip, hämmila mäsililär ätrapida pikir-mulahizä jürgüzüş mümkinçiligi yoq. Rastliğini eytqanda, bizniŋ äsli mähsitimizmu u ämäs. Mähsitimiz – bügünki taŋda atmiş yaşqa tolup, štkän šmrini vaqit tarazisida šlçävatqan yazğuçimizniŋ iҗadiyitini, ämgäk-äҗrini inavätsiz qaldurmay, munasip bahalaştin ibarät, halas. Çünki hämmimiz, kim boluşimizdin qät°iy näzär, ätrapimizdikilärniŋ šzimiz toğriliq eytqan pikir-inkasliriğa muhtaҗ. Kälgüsi iş-ämällirimizniŋ yšnilişimu, bäzidä şuniŋğa bağliq bälgülinidu. Şuŋlaşqa juqurida qäyt qilinğan sämimiy pikirlirimizniŋ šz novitidä İ.İminovni rohlandurup, uniŋğa ilham äta qilidiğanliğiğa işinimiz. Bu yänä yeŋi-yeŋi äsärlärniŋ yezilişiğa türtkä bolğanliğimiz demäkliktur.
İlahim, ümütümiz yärdä qalmiğay!

Bälüşüş

Javap qalduruŋ