Ğoҗilar näyräŋliri

0
30 ret oqıldı

(Ahiri. Beşi štkän sanda).
Ular bu yärniŋ täbiiti bilän adämliri šzliriniŋ Vätininiŋ täbiiti bilän adämlirigä mutlaq ohşimaydiğanliğini his qilişivatatti.
Ğäliti kiyimlik adämlär qotazlar padisini aylinip jürätti. Uçraşqan qişlaq-­käntlär ahalisi bolsa, oruqlap, halidin kätkän atlarni mingän, җul-җul päşmätlik quralliq bu adämlärgä tääҗҗüp bilän qarişivatatti. Çavandazlarniŋ beşidiki җiyäklik süsär tšpilär tibätliklärdä zoqmänlik vä şuniŋ bilän billä häsät qozğimaqta edi.
Appaqğoҗa šz muritliriğa yärlik häliq bilän härqandaq şäkildiki toqunuşni qattiq män°iy qilip, imkanqädär ular bilän dostanä munasivättä boluşni җekidi.
U šziniŋ hätärlik davandin aman-esän štkän az sandiki adimi bilän mänzilgä — Tibätniŋ paytähti Lhasqa yetivelişni kšzlimäktä edi. Şuŋa yärlik ahali bilän ihtilap, ziddiyätlär päyda qilişniŋ mutlaq haҗätsiz ekänligini täkrar-­täkrar agahlandurdi. Äksiçä bolğan täğdirdä, šzliriniŋ açarçiliqtin šlüp ketişi muqärrärligini uqturdi.
Tibätliklär tamdin taraş çüşkändäk päyda bolğan bu çaqirilmiğan mehmanlarni quçaq eçip qarşi aldi deyişkä, älvättä, bolmatti. Şundimu ular yemäklik-­içmäkliklärni çavandazlarniŋ härhil närsilirigä, qismän egär, çulvur vä başqimu at äslahliriğa tegişmäktä edi.
Tibät padiçiliri yaqa yurtluq atliqçanlarni kšrüşi bilän täŋ, sadir bolğan vaqiäni paytähttä yaşaydiğan V Dalay lamiğa yätküzüş üçün adämlärni ävätivätkän edi.
Bu mäsilidä Tibät hškümdariniŋ qarari qät°iy edi: u šz puhraliriğa atliq topni mänzilgä yätkiçä muhapizät qiliş, karvanniŋ ilgirilişigä tosağu bolmay, zšrür yardäm kšrsitiş buyruğini çüşärgändi.
V Dalay laminiŋ bu qarari härqandaq kişigä, şu җümlidin Tibät šlkiliriniŋ naibliriğa — ämäldarliriğa çüşiniksiz, hätta ğäliti bilinişi mümkindi, çünki burun aliy hakimiyät çätälliklärni, siliq eytqanda, ançä huş kšrmätti.
Biraq Tibät ätrapida şäkillängän muräkkäp väziyätni etivarğa alğan V Dalay lama ğoҗilarniŋ šzara kürişini diqqät bilän küzätmäktä edi. U şundaqla Altuntağ çegara täväsidä yüz berivatqan toqunuşlardinmu hävärdardi. Uniŋ daŋliq җoŋğar ärbapliri bilän štküzgän sšhbätliriniŋ asasiy mavzusimu moşular häqqidä edi.
Appaqğoҗa šz muritliri bilän Lhasqa yeqinlaşqansiri, yol barğançä җanlanmaqta edi. Birnäççä kün burun ular säpiri davamida bu yärdä birmu yoluvçi uçratmiğan bolsa, ändizä qotazlar qoşulğan harvular bilän piyadä adämlär yoluquşqa başlidi.
Pävquladdä ğäliti atliqçanlar topini kšrüşi bilänla, tibätliklär tohtap, karvanni štküzüvetip, šzliridin barğansiri jiraqlişivatqan uyğurlarniŋ arqisidin uzaq qarap qalatti.
— Abdusalam, heçnemä bayqimidiŋmu? — dedi Appaqğoҗa novättiki harvu yolniŋ çetigä tohtap, šzlirini štküzüvätkändä.
— Yaq, ustaz.
Qaraŋğu çüşüvatatti. Şuŋa Abdusalam: «Appaq ğoҗa qonalğuni bir täräp qilişni näzärdä tutuvatsa keräk», däp oylidi.
— Kšzgä taşlinip turğan närsini bayqimiğiniŋ qandaq?
— Äpu qilğaysiz, ustaz, lekin gepiŋizni çüşinälmidim.
— Birnäççä kündin beri moşu yolda kelivatimiz. Bizgä qarşi maŋğan birmu yoluvçini uçratmiduq. Җimi säyyah-­yoluvçilar päqät bir täräpkila ketivatidu. Biz ularni qoğlap štüvatimiz yaki ular šzlirini çätkä elip, bizgä yol berivitidu, andinla säpirini davamlaşturuvatidu.
— Һäqiqätänmu şundaq ekänğu, ustaz! Tovva, beşimğa kälmiginini qaraŋ. Bälki, buniŋda bir sir bardur?!
— Mümkin, — oyçan qiyapättä til qatti ğoҗa.
— İş qilip, heyim-­hätär tuğulmisila bolatti. Һär ehtimalğa qarşi, män hoşiyarliqni küçäytiş toğriliq buyruq çüşirimän, — ändişilik ahaŋda dedi Abdusalam vä etiniŋ çulvurini tartip turup, besiq avazda topqa buyruq bärdi.
Abdusalam dähşätlik davandin štüş җäriyanida ondin artuq särvaz šlüp, hayat qalğanliri bolsizä, müşkülatlarniŋ heli tügimigänligini çoŋqur his qilivatqan vä hoşiyarliqni hässiläp aşurğan topqa uşbu buyruqni bärmisimu bolatti.
Şu äsnada Abdusalamğa tibätlik yoluvçilarniŋ päqät bir täräpkila ketivatqanliği toğriliq ğälitilikni eytqan Appaq ğoҗa hiyallar deŋiziğa şuŋğup kätkändi.
«Ähvalğa qariğanda, җan-җigärim Qäşqär, män seniŋ bilän yeqin-­arida didarlişalmaydekänmän. Seniŋ hilvät häm qeri koça-koyliriŋni, çirayliq meçitliriŋni, käŋ-taşa, arambähş bağliriŋni hazirçä päqät çüşümdila kšridiğan ohşaymän. Eh, җapakäş häm därtmän zimin! Sšyümlük ana yurt! Seni yänä qandaq qismätlär kütüvatidiğandu?».
Yälkisigä yäŋsiz uzun toq qizil kiyim artivalğan ikki tibätlik käynidin yetip kelişkän Appaq ğoҗa topiğa yol berip, šzara piçirlişip, qapaqliri türülgän qiyapättä taşliq yärgä qarap turatti.
Hiyalliri buzulğan Appaqğoҗa ävu ikkisiniŋ yeniğa yetip kelip, aldirimay etidin çüşti. Ğoҗiniŋ ikki muhapizätçisi ğilapliridin qiliçlirini çiqirişqa tämşäldi.
Ärvayi qiriq gäz uçqan ikki tibätlik birnäççä qädäm çekinip, vähimä içrä bir-birigä qaraşti.
— Lhasqiçä jiraqmu? — soridi Appaqğoҗa ta Qäşqärdin tartip šzliri bilän billä kelivatqan tilmaşqa siŋayan beqip.
Tibätliklärgä tehimu yeqin kälgän tilmaş aval teçliq soraşti, ätimalim, çünki ävu ikkisiniŋ çehrisidin qorqunuç-­vähimä alamätliri birdinla jütti, andin ğoҗiniŋ sšzlirini šrüp bärdi.
— Yaq, yaq, jiraq ämäs, yeqin, — piçirlidi ävularniŋ biri. — Tähminän bäş künlük yol qaldi.
— Bu yüz çaqirimdin az yol degän sšzğu, — ün qatti tilmaşniŋ җavavini aŋliğan Appaq ğoҗiniŋ yaş muhapizätçisi.
Uniŋğa yandişip turğan çoŋiraq murit muhapizätçigä zärdilik qariğini bilän, eğiz açmidi. Bu çağda Abdusalam ğoҗiniŋ ätrapiğa küzätçilärni qoyup ülgärgändi.
Yaş bolğiniğa qarimay, eğir-besiq tilmaş Appaqğoҗiniŋ eğizidin çiqidiğan sšzlirini tärҗimä qilişqa šziniŋ täyyar ekänligini ipadiläp, särkisigä diqqät bilän qarap turmaqta edi.
— Silär nemä qilğan adämlär? Lhasqa nemişkä ketip barisilär?
— Biz bu yärdin helila jiraqtiki buthaniniŋ rahipliri. V Dalay lama aliy häzrätliri bilän kšrüşüş üçün paytähtkä yol tuttuq.
Ariliqta hšküm sürgän aziraq süküttin keyin Appaq ğoҗa soridi:
— Nemişkä җimi tibätliklär päqät bir täräpkila ketip baridu? Biz Lhastin qaytqan birmu yoluvçini uçratmiduq.
Tibätlikniŋ üzidä tunҗa qetim külümsiräş päyda boldi. U qeşidiki buradirigä nigah taşlivedi, ävu qäddini ruslap, aliqanlirini yeyip dedi:
— Lhasta aliy häzrätliri bar. U yärdä yänä Potala selinivatidu.
Yä Appaqğoҗa, yä tilmaş, yä aqtağliqlar särkisiniŋ muritliri Potala ibarisiniŋ V Dalay laminiŋ orda sariyi häm baş buthana degän mänalarni bildüridiğanliğini çüşänmidi. Biraq «V Dalay lama», «aliy häzrätliri» degän sšzlärni aŋlap, säpiriniŋ toğra yšniliştä ekänligini his qilişti.
Appaqğoҗa çulvurini muriti tutup turğan җirän qaşqa täräpkä maŋdi. U, aditiçä, egärgä oltirişi bilänla, monu ikki rahipni kallisidin çiqirip taşlap, butqa çoqunidiğan addiy puhralarla ämäs, hätta Җoŋğar hanliğiniŋ häyvätlik hškümdarimu zor hšrmät-­iltipat bildüridiğan adäm — V Dalay lama toğriliq oylaşqa başlidi.
Egärdä çiŋ oltarğan Appaq ğoҗa, däm eliş üçün alliqaçan vaqit yätkänligigä pärvamu qilmay, yolni davamlaşturdi. Särkisiniŋ bu härikitigä herip, çarçiğan bolsimu, heçkim naraziliq ipadilimidi.
«Qandaq külpätlärni beşiŋdin käçürmidiŋ, җaniҗan Qäşqär?!». Tibätniŋ kişini zeriktüridiğan mänzirisini dalaliri bir zumdila çšllärgä, andin yap-yeşil gülzarlar bilän bük-baraqsan bağlarğa, şaqirap eqivatqan däriyalar bilän tiniq kšllärgä šzgiridiğan gšzäl Uyğur zimini bilän selişturğaç, yänä hiyallarğa berildi ğoҗa.
Älvättä, ğoҗiniŋ bu selişturuşi bilän tibätliklär kelişälmätti. Öz diyaridiki çoqqilirini kümüç qar basqan bälänt tağlar, şoh däriyalar bilän egizdin ğulap çüşüvatqan şaqiratmilar tibätliklär hayatiniŋ mäzmun-­mahiyiti edi.
«Nemä künlärni kšrmidiŋ?.. Yänä nemilär kütüvatqandu seni? Eh, äziz Qäşqär! Qumulçu, Qumul?! Meniŋ baliliğim štkän sšyümlük şähär. Seniŋ härbir koçaŋ, härbir buluŋ-­puşqiğiŋ maŋa tonuş! Uluğvar Turpançu?! Sän häqiqätänmu täŋdaşsiz şähär! Qarişär, Aqsu, Kuçarlarçu tehi!..».
Appaq ğoҗa eğir uh tartti. Җirän qaşqiniŋ sağrisiğa asta qamça urup, mulahizisini davamlaşturdi.
«Tibättä, ehtimal, Lhastin šzgä şähärmu yoqtu. Şundimu tibätliklär šz paytähti toğriliq qandaq tävrinip sšzläydu! Ular Lhas bilän şu qädär pähirliniduki, hayaҗini dayim sirtqa tepip turidu. Biz, uyğurlar, tibätliklärniŋ moşu hislitini ügänsäk bolidekän. Biz päqät šzimiz tuğulup, šskän şähär yaki käntimiznila mädhiyiläymiz. Tehi yänä bir-birimiz bilän riqabätlişimiz. Bizniŋ muräkkäp tarihimizda moşu säväp tüpäyli qançä märtä toqunuşlar yüz bärdi? Һazir, Ğaldan Boşaqtu ziminimizğa šziniŋ qizirğan kšzlirini qadavatqan bir päyttä, biz birikip, ittipaqlişip, düşmängä qarşi kürişişniŋ näqädär muhimliğini çüşänmäyvatimiz».
Moşularni oylaydekän, Appaqğoҗiniŋ üzidä tänilik külkä päyda boldi. Çünki uniŋ šzi moşu çüşänmäsliklärni kältürüp çiqardi ämäsmu! U Qäşqärni uluqlap, uni dšlät paytähti bolğan Yarkäntkä qarşi qoydiğu! Demäk, bügünki väziyätniŋ şäkillinişiniŋ asasliq gunakari šziğu!
Şundimu u Yarkänt uyğur hanliğida hškümdarlar arisida, ğoҗilarniŋ bevasitä arilişişi bilän älmisaqtin beri ziddiyät-­ihtilaplar, qarimu-­qarşiliqlar hšküm sürüp kälgänligini, buniŋda šzini äyipsiz hesaplaydiğanliğini kallisidin štküzüp, kšŋlini imin tapturdi.
«İsmayilhan, ägär Padişa ğoҗa uniŋğa täsir qilmiğan bolsa, bu işqa härgizmu qol urmatti, — ğäzäptin çekä tomurliri kšpüp, kšzliri çaniğidin çiqip ketäy dedi ğoҗiniŋ. — Qaratağliqlar särkisi, aqtağliqlar iqbalini aҗizlitiş üçün härqandaq päskäşlikkä qadir. Yaq, u mähsitigä yetälmäydu. Lazim bolsa, män Ğaldan Boşaqtu bilän birlişimän. Padişa ğoҗa bilän uniŋ täräpdarliriniŋ yavuz täsirini bärbat qilivetimän».
***
İkki tibätlik rahip bilän uçrişip, aridin bäş kün štkändin keyin, Appaqğoҗa karvini Lhasqa yeqinlaşti.
Gärçä, ätigändin beri yamğur simildap yeğivatsimu, bu kämbäğäl ziminniŋ nemätliri besilğan ulaqlar pat-pat yoluqup, yolni helila җanlanduruvätkän edi.
Tibätliklär herip, halidin kätkän, amma heli petidin çüşmigän egiz, qamätlik, huşpiçim atlarni mingän, kümüç sapliq qiliç-näyzilärni esişqan çavandazlarğa häyranliq bilän qaraşmaqta edi.
Ändi Appaqğoҗa karvini üçün yemäklik-içmäklik muämmasi šzlügidin yeşilgändi, çünki Lhasniŋ ätrapidiki yeza-käntlär ahalisiniŋ turmuşi halliq ekänligi kšzgä taşlinip turatti.
Tibät paytähtigä sanaqliq çaqirim yol qalğanda, oŋ qaptaldiki idirliqtiki ğayät zor taşlar käynidä qattiq şavqun-sürän kštirildi vä karvan beşida kelivatqan Abdusalam bilän Appaqğoҗiniŋ üç muriti aldida bir top atliqçan päyda boldi.
Çulvurni tartip, etini çip tohtatqan Abdusalam ägir qiliçini ğilavidin çiqirip vaqiridi:
– Ornuŋlardin qozğalmaŋlar! Ustazni çämbär içigä eliŋlar!
Bir dämdila Appaqğoҗiniŋ adämliri särkisiniŋ җirän qaşqisini oravelip, qurallirini җäŋgä täyyarlidi. Ular san җähättin šzliridin birnäççä hässä kšp läşkär bilän uruşuşqa toğra kälgän halättimu, ustazini himayä qilalaydiğanliğiğa şäk kältürmätti.
Bähitkä yarişa, ularniŋ aldini tosiğan düşmän ämäs ekän. Bu atliqçanlarni dost däp eytişqimu bolmatti. İkki yüz adämlik qoşunni V Dalay lama Appaqğoҗini sältänätlik kütüveliş üçün ättäy ävätkändi.
Tibätliklär minivalğan paka boyluq atlarniŋ pärräkliri käŋiyip, ağiz-burnidin tohtimay hor çiqatti. Uçisiğa qotaz terisidin tikilgän kiyim kiygän, qämärlirigä qiliç, dümbisigä oqya asqan paka atliqçanlar җäŋçilärgä zadila ohşimatti. Beşiğa uçluq terä tälpäk kiygän tibätliklär egärliriniŋ birtäripigä oqdan, ikkinçisigä tulum esilğandi.
Bu ikki särväzlar topini birnäççä qädämla bšlüp turatti. Tibätliklär arisidin biri oŋ qolini egiz kštirip, şeriklirini tohtatti.
Abdusalamniŋ top başliği ekänligini säzdi bolğay, uniŋğa asta yeqinlaşti. Abdusalam yenidiki ikki särvazğa topqa berip qoşuluşni buyrididä, šzi ävuni kütüp turdi.
Tibätlik yaş jigit bolup, tolimu egiz vä räzgi edi. U külümsiriginiçä Abdusalam taman maŋdi. Kallisida şäkillängän väziyättin Appaqğoҗini qutquzuşni oylaşturuvatqan Abdusalam tibätlikniŋ sämimiy külümsirişini kšrüp, kšŋli orniğa çüşti.
– Silärni Lhasqiçä uzitip beriş üçün aliy häzrätliriniŋ hšküm-pärmaniğa benaän aldiŋlarğa kälduq. Silärni qizğin qarşi alimiz, – asta, lekin danä-danä uyğurçä gäp qildi tibätlik.
– Silärgä minnätdarmän. Mehmandostluğuŋlarğa hursänmän. Siz šz adämliriŋiz bilän karvanniŋ aldida maŋsiŋiz, tehimu hoşal bolimiz. Biz silärni ägişäyli.
– Undaqta, – dedi jigit külümsirigän qiyapitini šzgärtmäy, – şundaq qilayli. İҗazät bolsa, män silärniŋ topta maŋsam.
Appaqğoҗa behätärligidin ändişä qilğan Abdusalam tibätliklärgä alda meŋiş täklivini berivatsa, monu räzgi jigitniŋ šz ihtiyari bilän aqtağliqlar särkisi topida maŋmaqçi boluvatqanliği Abdusalamni tääҗҗüpkä bšlidi vä uniŋğa bolğan hšrmitini aşurdi.
Şu äsnada räzgi tibätlik oŋ qolini kštirip, aliqinini ikki qetim aylanduruvedi, qoşun därru ornidin qozğaldi.

4-bap
Galdan Boşaqtu hanniŋ birinçi jürüşi
Kiçigidila qobul qilğan qararini ahiriğa yätküzmigiçä tinim tapmaydiğan Җoŋğar hanliğiniŋ hškümdari – häyvätlik vä šzigä bäk işäşlik Galdan Boşaqtu 1679-jilniŋ beşida Aqsuğa jürüş uyuşturuşqa bäl bağlidi.
Özini “huntäyҗi” däp ämäs, bälki “han” däp atiğan Galdan Boşaqtuniŋ oyiçä, dadisi Batur huntäyҗi vä akisi Senge huntäyҗidin päriqlängän halda, aval Aqsuni, andin, çaqmaq tezligidä, Üç Turpan arqiliq štüp, Qäşqärni işğal qilmaqçi edi. Qäşqärni tiz püktürgändin keyin Yarkäntkä atlinişni kšzlidi. U İsmayilhanni tar-mar qilip, Yarkänt uyğur hanliğini šziniŋ bir šlkisigä aylandurmaqçidi.
Aqsuğa yeqinlaşqan җoŋğar qoşuni şähärgä huҗum başlaşqa aldirimayvatatti. İsmayil hanğa qarşi jürüş uyuşturuş üçün vaqit keräkligini aldin-ala his qilğan Galdan Boşaqtu Yarkänt uyğur hanliği hškümdariğa şärt qoyuş bilän çäklänmäkçi boldi. Şu äsnada Aqsuniŋ valisiğa huҗumğa täqabil turalmaydiğanliği muäyyänläşti. Şuŋa u vaqitni sozuş qarariğa käldi.
İsmayil hanniŋ muqärrär yardämgä kelidiğanliğiğa işänçä hasil qilğan Aqsuniŋ yeşi bir yärgä berip qalğiniğa qarimay, qäddi-qamiti kelişkän, şinäm valisi Galdan Boşaqtu qoşuniniŋ yeqinlişivatqanliği toğriliq uçurni aŋliğan haman, Yarkäntkä çaparmän ävätivätkändi. Şuniŋ bilän billä, u kšpni kšrgän, täҗribilik aqsaqallarğa җoŋğarlar bilän uzunğa sozulidiğan kelişim-muzakirilärgä täyyar boluş buyruğini çüşärdi.
Aqsuniŋ qamal qilinğiniğa üç kün bolğanda, şähärniŋ egiz vä käŋ temida uyğurlarniŋ kelişim-muzakirilärgä täyyar ekänligidin uçur beridiğan aq bayraq kštärgän adäm päyda boldi.
Särväzliri bilän şähär därvaziliriniŋ biriniŋ aldida paylap turğan җoŋğar läşkiriniŋ başliği därru etiniŋ beşini Galdan Boşaqtu çediri täräpkä buridi. Läşkärbeşi kün ändila ugisidin kštirilivatqanliğiğa qarimay, aqbayraqliq uyğurni җoŋğar hškümdariniŋ çediriğa elip keliş buyruğini aldi.
Näyzisiniŋ uçiğa aq bayraq qadalğan җoŋğar qoşuniniŋ onbeşiniŋ qarisi kšrünüşi bilän täŋ, Aqsuniŋ mäzmut şärqiy därvazisi qiya eçilip, uniŋdin esil kiyimlik, appaq saqalliq säkkiz mštivär çiqip käldi. Һämminiŋ aldida säl mükçäygän, çirayliq hasa tutqan bovay salmaqliq qädäm taşlap kälmäktä edi.
– Nägä aldiraysän, Turdahun! – käynidä kelivatqan mštivär til qatti. – Kim bilidu, bälki bu bizniŋ hayatimizniŋ äŋ ahirqi däqiqiliridu?
– Moşu qiliğiŋni zadila taşlimidiŋdä, Abdurahman! Säp tüzüp, kšlgä maŋğan ğazlardäk ğotuldimay, yenimğa kälsäŋçu, – beşini artqa burimayla käynidin kelivatqan hämrayiğa җavap qayturdi heliqi mükçäygän bovay. – Şundaq qilsaŋ, abroy-inavitiŋ aşidu.
– Meniŋ qeşimda maŋsaŋ, qäysärligim aşidu, deginiŋ toğra bolamdekin? – boş kälmidi qädämlirini iştiklätkän Abdurahman.
Ular başqa zuvan çiqarmidi, çünki turqidin dähşät yeğip turğan җoŋğar läşkärliri šzara vaqirişip, aqsaqallarniŋ paraŋlişişiğa yol qoymay, moysäpitlärni hškümdarniŋ çediriğa elip maŋdi.
Galdan Boşaqtu šziniŋ aldiğa Aqsu valisiniŋ bu šlärmän bovaylarni ävätidiğanliğini täsävvurmu qilip baqmiğandi. U bulaŋ-talaŋ, hanu- väyrançiliqtin qorqqan şähär ahalisi valini Җoŋğar hškümdariniŋ aldiğa nurğun zebu-zenät, altun-kümüçlärni kštirip, baş egip çiqişqa kšndüridu, däp oyliğandi.
Özlirini siliq-sipayä vä, şuniŋ bilän billä, helä ärkin tutqan bir top bovay Galdan Boşaqtuniŋ tähtni äslitidiğan käŋ safasiniŋ aldiğa kelip, baş egip turdi.
– Nemä, Aqsuda silärdäk nimҗan bovaydardin başqa meniŋ aldimğa keliştin täp tartmaydiğan җasur ärlär qalmidima? – dedi җoŋğar hškümdari narazi älpaz kšrsitip. – Balilar bilän ayallarni himayä qilidiğan heçkim yoqmu?
Galdan Boşaqtuğa hümiriyip kšz taşliğan Turdahun besiq avazda, biraq qät°iy dedi:
– Bizdä härqandaq väziyättä munasip җavap qayturalaydiğan ärlär yetärlik. Amma-läykin bizniŋ hälqimizdä «Uyğur käptär bilän käptärçä, bšrä bilän bšriçä sšzlişidu» degän näqil bar.
– Buniŋ bilän nemä demäkçisän, bovay?
– Biz heçnemidin qorqmaymiz. Biz uzaq hayat musapisini besip šttuq. Ölümni qarşi elişqa täyyar. Amma uşbu çedirğa qädäm täşripimizni behšddä qan tšküşni halimaydiğanliğimizniŋ beşariti däp çüşängäysiz. Biz sizniŋ bäk qudrätlik ekänligiŋizni yahşi bilimiz. Biz yänä җoŋğar atliq qoşuniniŋ Sibiriya hämdä Gobi çšliniŋ җänubiğa jürüş qilivatqanliğidinmu hävärdar.
Bu gäplärni aŋlap, Galdan Boşaqtu häyran qaldi. Uni ävu kšrümsiz bovayniŋ gäpara җoŋğar hškümraniniŋ küç-qudritini uluqlaydiğan sšzlärni mahirliq bilän qisturuvätkänligi tääҗҗüländürgän edi.
– Biz sizniŋ çediriŋizğa şuniŋ üçün kälduqki, – gepini davamlaşturdi Turdahun, – Җoŋğar hanliğiniŋ muhtäräm hškümdari, bizniŋ sizniŋ häqiqiy düşminiŋizdin pärqimiz şuki, biz silärgä, җoŋğarlarğa, yat ämäs. Silärniŋ araŋlarda «qarayançuqluqlarniŋ» kšplügi moşu sšzümniŋ dälilli.
– Bovay, sän, ätimalim, meniŋ akam Senge huntäyҗi hškümranliq qilğanda silärgä yardämläşkän yallanmilarni näzärdä tutuvatsaŋ keräk?
– Şundaq. Җoŋğarlar ämälgä aşurğan birnäççä jürüşkä uyğurlarniŋmu qatnaşqanliğini yadiŋizdin çiqarmiğiniŋiz ävzäl!
Bu gäplärdin keyin, Galdan Boşaqtu ornida oltirip, midirlap qoydi. Uniŋ sürlük qiyapiti yumşap, türülgän qapaqliri asta eçilğandäk boldi. Üzidä aziraq külümsiräş päyda boluvedi, җirtaq kšzliriniŋ astidiki qoruqlar eniq kšründi.
– Män uyğurlarniŋ Sibiriyagä qarşi jürüşliri toğriliq kšp aŋlidim. Ularniŋ Tobol yenida munasip uruşqanliğidinmu hävärdarmän. – U Turdahunğa tikildi vä qapiğini selip dedi: – Amma silär hazir aҗiz. İlgiri-keyin mundaq aҗiz bolup baqmidiŋlar, bälki.
U Turdahunni etiraz bildüridu däp oylidi bolğay, heliğiçä şük oltardi. Turdahun bolsizä, çiş yarmay turatti.
– Silär aҗiz! Pütünläy halsiridiŋlar. – Avazini kštirip sšzlidi Galdan Boşaqtu, – demäk, muqärrär yär bilän yäksän bolusilär!
Bovaylarniŋ etiraz bildürüşkä җür°ät qilalmaydiğanliğiğa kšzi yätkän җoŋğar hškümdari tämkinlik bilän hitap qildi:
– Yahşisi, boysunuŋlar! Täslim boluŋlar! Şu çağdila behšddä qan tškülmäydu.
– Amma Aqsu paytäht ämäs. Biz җimi mämlikätkä vakalätän җavap berälmäymiz, – Turdahun sšz başlivedi, Galdan Boşaqtu ornidin çaçrap turup, zärdilik vaqiridi:
– Yarkäntkä biz çoqum barimiz! Aval Aqsu, andin – Qäşqär! Silärgä üç kün mšhlät! Üç kündin keyin şähär därvaziliri eçilmisa, huҗumni başlaymiz!
Han ğäzivigä tääҗҗüplängän bovaylar tazim qilişip, çedirdin çiqti.
***
Aqsu tiz pükti…
…Uzaq qamalğa täqabil turup, bärdaşliq berälmäydiğanliğini çüşinip yätkän şähär ahalisi çoŋqur häsrät-nadamät içrä җoŋğarlarğa boysundi.
Turdahun başliq bovaylar şähärgä qaytip kälgändin keyin, Aqsu qorğinida mäzkür muräkkäp väziyättin çiqiş yoli izdäştürülüşkä başlidi.
Jiğilğan җimi adämniŋ – aqsaqallarniŋ, şähär hakiminiŋ, särdarlarniŋ, molla-imamlarniŋ, sodigär-tuҗҗarlarniŋ näzäri Turdahunğa qadalğandi.
Turdahun peşanisidin tohtimay eqivatqan monçaq-monçaq tärni qolyağliği bilän sürtüp, beşini saŋgilitip, büglükniŋ çetidä şük oltiratti.
Yüzligän adäm siğidiğan Aqsu qorğininiŋ ğayät zor hanisida on säkkiz kişi oltiratti. Näq moşu kişilär äziz şähiriniŋ täğdirini häl qilişi keräkti. Häliq näq moşu kişilärgä şärtsiz boysunup, ularniŋ härqandaq ämir-pärmanini bäҗa kältürüşkä täyyardi.
Bir çağda beşini kštärgän Turdahun şähär hakimiğa qaridi. Bovayniŋ kšzliridin mähkümlükni kšrgän şähär başliği šzini tämkin tutuşqa tirişip, qät°iy ahaŋda dedi:
– Sšzläŋ!
Turdahun eğir tindi.
– U bizgä üç kün mšhlät bärdi…
Särdarlarniŋ biri ğilavidin ägir qiliçini yerim beliğiçä çiqirip, qaytidin orniğa selivätti.
Yaşinip qalğan bir tuҗҗar ätrapiğa täkşi kšz taşlidi:
– Altun-kümüç, nazu-nemätlärni beriş keräktu, bälki, ularğa, – dedi u vuҗudidiki vähimini yoşurmay.
– U bizgä üç kün mšhlät bärdi, – täkrarlidi Turdahun. – Äksiçä bolsa, huҗum başlinidu.
– Biraq üç kündä bizgä yardäm kelip ülgirälmäydiğu. Ägär biz ävätkän çaparmän paytähtkä yetip barğan bolsa, İsmayilhan moşu tapta yerim yolni besip štti, däp päräz qilişimiz mümkin. Һazir u, demäk, Yarkänt bilän Qäşqärniŋ ariliğiğa yetip käldi.
– Nemä qilsaq bolar?
– Qarşiliq kšrsitiş keräk!
– Amma düşmän bizdin birnäççä hässä artuq tursa, küçimiz yetärmu?
– Җäŋgä kiräyli. Aŋğiçä İsmayilhanmu yetip kelär.
– Qäşqärliklärçu? Mümkin, ular yardämgä qoşun ävitär.
– Yaq, Qäşqär Appaqğoҗiniŋ iҗazitisiz bir qädämmu taşlimaydu.
– Toğra, şundaq. Qäşqär šz aldiğa bir duniya.
– Yaq, undaq ämäs. Qäşqär äzäldinla İsmayilhanğa qarşi.
Hanida oltarğan on yättä adämniŋ härqaysisi, gärçä šzliriniŋ mähkümligini çüşinivatsimu, Turdahunniŋ kšŋülsiz hävirigä inkas bildürmäktä edi.
– Şähsän män qorğinimän! – dedi yänä bir särdar dubulğisini tüzitip qoyup. – Oqyaçilarni hätär tuğuluşi ehtimal yärlärgä orunlaşturimän. Ägär җoŋğarlar besip kirişkä muyässär bolsa, qiliçlişimiz.
– Yaq, bu parasätsizlik! – etiraz bildürdi aqsaqallarniŋ biri. – Bu yolni tallavalsaq, ayallar bilän balilarni düşmän oqiğa tutup bärgän bolimiz.
– Undaqta, heçbir qarşiliqsiz beriliş keräkma?
– Başqa amalimiz yoq.
– Män – ärkäk! Qural tutup jürgän ärkäk!
– Çüşiniŋ, qarşiliq kšrsätsäk, җimi şähär ahalisi väyran bolidu.
Äsäbini basalmayvatqan särdar çoŋ hanida u yaqtin-bu yaqqa maŋmaqta edi. Һämmä uniŋdin kšz almay, şük oltiratti.
– Häyriyat, – ahiri şähär hakiminiŋ aldida tohtap, til qatti särdar. – Adaqqi däqiqiğiçä kütäyli. Mšhlätkä berilgän vaqit tolğan küni käçqurun şähär därvazilirini eçiŋlar. Män bügün keçä šz läşkirim bilän yoşurun halda Aqsudin Qäşqär täräpkä ketimän.
– Bolidu, – dedi ariliqta hšküm sürgän sükünattin keyin şähär hakimi. Andin saqilini silap qoyup, ünlük avazda ün qatti:
– Silär tamdin sirilip çüşüp, yayaq kätkiniŋlar äqilgä muvapiq. Çünki şähär därvaziliri aldida düşmän turidu…
***
İsmayilhan Qäşqärdin štüp, Üç Turpanğa yeqinlaşqanda, Galdan Boşaqtuniŋ miğildiğan läşkiri Aqsuni bulaŋ-talaŋ qilip bolup, Yarkänt hanliğiniŋ qoşunidin on çaqirim yärdä lager' qurup turatti…
…Aqsuluqlarniŋ päräzi toğra bolup çiqti: Qäşqär İsmayilhanğa yardämlişiş bu yaqta tursun, ätraptiki käntlärdin ulaq tepip, Üç Turpanni artta qaldurup, Qäşqärgä yetip kälgän heliqi aqsuluq särdar bilän uniŋ adämlirigä şähär därvazisini eçip bärmidi.
Appaqğoҗa täräpdarliri şähär hakimi bilän härbiy başliqlarğa düşmändin җan qaçurup, niҗat tiläp yetip kälgän qandaşlirini qobul qilğuzmidi.
– İsmayilhan bizniŋ yardimimizgä muhtaҗ ämäs, – Yarkänt uyğur hanliği hškümdariniŋ җoŋğarlarğa qarşi җäŋ qiliş üçün Qäşqärgä yeqinlaşqanliğidin vaqip boluşi bilänla, tükrüklirini çaçritip sšzlimäktä edi qäşqärlik aqtağliqlar särkiliriniŋ biri şähär hakimiğa.
Ular şähärniŋ şärqiy därvazisiniŋ yenidiki munarda turatti. Gugum çüşüp qalğan. Aq libasqa – qarğa pürkängän yoldin kšz üzmigän hakim İsmayilhan qoşunini kšrüş, qalqanlarğa urulğan qiliç, näyzilärniŋ avazini, at tuyaqliriniŋ düpürlişini aŋlaş üçün qulaqlirini diŋ tutmaqta edi.
İsmayilhan šzi tayinliğan Qäşqär hakimi buyruqni җäzmän orunlişi keräkti, amma u şähärniŋ җimi puhrasi ohşaş, Appaqğoҗiniŋ muriti bolğaçqa, hškümdarniŋ uşbu buyruğini rät qildi. Uniŋ üstigä qaratağliqlar särkisi Padişa ğoҗa dayim İsmayilhan bilän billä jürätti…
…Җäŋ oqyaçilarniŋ huҗumisizla başlandi. Bu qetim oqyaçilar säpniŋ ikki çetigä orunlaşturulğandi. Uyğurlarniŋ atliq qoşunidin birnäççä hässä kšp җoŋğar atliq läşkiri şuar tovlap, uyğurlarğa yeqinlaşmaqta edi.
…Qäşqärliklärdin yardäm kälmiginigä därğäzäp bolğan İsmayilhan ändi aqsuluqlarğa tayinişni kšzlidi.
Amma җäŋ başliniştin burun Aqsuniŋ läşkärbeşi etini İsmayilhan çediriniŋ aldiğa çapturup kelip, küzätçilärniŋ etiraziğa pärvamu qilmay, hškümdarniŋ aldiğa bšsüp degidäk kirip käldi:
– Aqsuluqlarni äŋ hätärlik yärgä ävätişiŋizni soraymän! – dedi ubeşini äkkiniçä juquri avazda.
Öz çedirida Padişa ğoҗa vä birnäççä härbiy başliq bilän oltarğan İsmayilhan monu särdarniŋ beädäpligigä җähli çiqip, çişlirini ğuçurlatti. Hanniŋ dügläk üzi bilän yaŋaq süyäkliri birdinla šzgirip, kšzliri qanğa toldi.
– Ändazidin çiqip kättiŋiz! Kimniŋ aldida turğanliğiŋizni untumaŋ! – dedi İsmayilhan.
– Aliy häzrätliri! Ötünimän, – dedi päs avazda tizlanğan särdar. – Ötünüp qalay, meniŋ qoşunumni җäŋniŋ äŋ qayniğan yerigä – märkäzgä qoyuŋa.
İsmayilhan beşini çayqap, «yaq» demäkçi edi, lekin şu mähäl Padişa ğoҗiniŋ šzigä qarap turğinini kšrüp, bu pikridin yaltaydi.
– Näççä läşkiriŋiz bar? – soridi Padişa ğoҗa särdarğa tikilip.
– Yättä yüz on altä.
Hiyallar ilkidä qalğan Padişa ğoҗa çedir içidä u yaqtin-bu yaqqa meŋişqa başlidi. İsmayilhan bilän uniŋ mulazimliri ğoҗiğa häyranliqta qaraşmaqta edi.
– Aqsuluqlar yol qoyğan hatasini tüzätmäkçi. Ular šzliriniŋ şärmändiligini juyup taşlimaqçi. Şundaqqu? Undaqta, aliy häzrätliri, ularğa işiniŋ, – dedi bir çağda Padişa ğoҗa meŋiştin tohtap.
Qaratağliqlar särkisiniŋ uşbu sšzliridin keyin, aqsuluq särdarniŋ qälbidä ümüt uçqunliri yanğandäk boldi.
– Hop, mäyli, şundaq bolsun! – hšküm qildi İsmayilhan. U yänä birnemä demäkçi edi, biraq başqa eğiz açmidi.
Aqsuluq särdar egilip, çedirdin tez çiqip kätti.
…Dähşätlik uruş birnäççä saatqa sozuldi. Qurallarniŋ şaraqlişi, adämlärniŋ azapliq iŋraşliri jiraq-jiraqlarğa aŋlinatti. Bu җäŋdä heçkim zäpärgä erişälmidi.
Düşmändin san җähättin helä az boluşiğa qarimay, uyğur atliq qoşuni җasarätniŋ aliy ülgisini kšrsätti. Bolupmu aqsuluq särvazlar qäysärlik bilän elişti.
Aqsuluqlar qoşuniniŋ heliqi särdari җäŋ qayniğan äŋ hätärlik yärdä uruşup, talay düşmänni yär çişlätti.
Ğälibä qazinalmaydiğanliğiğa kšzi yätti bolğay, Galdan Boşaqtu šz qoşuniğa җäŋdin çiqiş buyruğini bärgändä, kün qanğa boyalğan appaq qarğa šziniŋ aҗiz nurini çeçip, asta ugisiğa kirip ketip baratti.
Җäŋ mäydanidin çiqivatqan җoŋğarlarni qoğlaş imkaniyiti yoq İsmayilhan šz qoşuniğa ornidin qozğalmasliqni buyridi.
Yänä ikki kün davamida uyğur vä җoŋğar qoşunliri bir-biriniŋ qarisi kšrünidiğan yärdä turuşti. Ularniŋ arisi bari-yoqi ikki çaqirim musapä edi.
Üçinçi küni Galdan Boşaqtu han Җoŋğariyagä qaytti.
Rus tilidin tärҗimä qilğan
Malik MÄҺÄMDİNOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ