Yärlinidiğan yär qançä turidu?

0
32 ret oqıldı

Yoldaş MOLOTOV,
“Uyğur avazi”

Ötkändä bir җinaza namazda tonuşum: «Moşu Almutida yançuğiŋda 100 miŋ täŋgä bolmisa, däpin qilinmay qelişiŋ mümkin» däp qaldi. Һäqiqätänmu şundaq häm bu mäsiliniŋ kšpçilikni oylanduruvatqanliği eniq. Esiŋlarda bolsa, štkän jili elimizdiki çoŋ ammiviy ähbarat vasitiliridä mäzkür mäsilä käŋ muhakimä qilinğan edi. Yäni, «Qäbirstanliqtiki yär setilamdu? Uniŋ bahasi qançä? Һaşamätlik hatirä taşlarni ornitişniŋ haҗiti barmu?» vä başqimu soallarğa jurnalistlar җavap tepişqa tirişqan edi. Täkitläş lazimki, moşundaq soallar bilän gezitimizğa muraҗiät qilğanlarmu kšp boldi. Şuŋlaşqa biz Almutidiki «Däpin qilişni uyuşturuş hizmiti mähsus kombinati» җavapkärligi çäklängän yoldaşliği mudiriniŋ orunbasari Marat İsmayilovqa yoluqup, sšhbätläştuq.

— Marat aka, bu mähkimä nemä iş bilän şuğullinidu?
— Bizniŋ mähkimä Almuta şähiridä däpin qiliş, qäbirstanliqlarni rätläş, avatlaşturuş bilän şuğullinidu. İlgiri dšlät qarimiğida bolğan. 2017-jili şähsiylärgä setildi. Yäni, mähkimä hazir riqabät mäydaniğa çiqirildi. Almutida moşu sahada işlävatqan täҗribisi mol, maddiy-tehnikiliq resursliri mustähkäm çoŋ mähkimä hesaplinidu.
— Umumän, Almutida qançä qäbirstanliq bar?
— Moşu küngä qädär Almutida 69 qäbirstanliq moҗut. Ularniŋ içidä 27si işlävatidu. Amma ularni käŋäytiş mümkin ämäs. Sävävi, yär yoq. Päqät az boş qalğan yärlärgila däpin qilişqa bolidu. Şuŋlaşqa qoşup kšmüşkä, bäzidä, bolupmu ruslarda, üstigä kšmüşkä bolidu. Şähär içidiki nurğun qäbirstanliqlar yepiq hesaplinidu. Һazir Almuta üçün yänä ikki qäbirstanliq üçün yär bšlündi. Ularniŋ barliq hšҗҗätliri täyyar. Ularniŋ biri — «Duman» mikrorayoni täräptä, 92 gektar. Uniŋ 27 gektari bevasitä qäbirstanliq, qalğini sanitarliq – himayä qiliş zonisi bolup hesaplinidu.
– Qäbirstanliq yepilğandin keyin uniŋ keyinki täğdiri qandaq bolidu?
– Qäbirstanliq räsmiy yepilip, 50 jil štkändin keyinla qayta paydilinişqa berilidu. Mäsilän, җänubiy paytähttiki 28-gvardiyaçi-panfilovçilar parkida, mikrorayonlardiki «Family Park» territoriyasidä, Һazirqi Abılayhan koçisida, ikkinçi tšmüryol vokzaliniŋ orunlirida ilgiri qäbirstanliqlar bolğan. Sanitarliq normilar boyiçä bu yärlärgä mümkinqädär parklar bärpa qilinişi keräk. Yäni šylärni, benalarni, amal bolsa, salmasliq äqilgä muvapiq. Çünki süyäklär qalidu, çirip kätkän biomaterial qalidiğu. Uniŋdin taşqiri, adämgärçilik çüşänçilirimu bar degändäk.
– Elimizdä moşu sahani rätläydiğan mähsus qanun barmu?
– Äpsus, dšlät däriҗisidä qobul qilinğan qanun yoq. Biz yärlik mäslihät qobul qilğan qaidilär asasida işlävatimiz. Mäsilän, biz Almuta şähärlik mäslihät qobul qilğan qaidä dairisidä iş elip barimiz. Qazaqstanniŋ barliq regionlirimu şundaq. Şuŋlaşqa elimizniŋ regionliriniŋ däpin qilişni uyuşturuş hizmiti härhil.
Bevasitä Almutiğa kelidiğan bolsaq, şähärlik mäslihät qobul qilğan qaidilär altä jilğila yaraydu. Һär altä jilda šzgirişlär vä toluqturuşlar kirgüzülidu. Biyil yeŋi qaidilär qobul qilindi. Ändi altä jil davamida şu qaidilärgä muvapiq işläymiz. Paaliyät üçün mäbläğ şähär byudjetidin bšlünidu. Nahiyälik hakimiyätniŋ mäbläğ bšlüş salahiyiti yoq. Bšlüngän mäbläğ qäbirstanliqlarni avatlaşturuş, tazilaş, qorçaş üçün häşlinidu. Mäsilän, 2008 – 2009-jilliri byudjet hesaviğa 24 qäbirstanliqni qorşap çiqtuq. Alatav, Jetısu, Bostandıq, Ävezov nahiyäliridiki qäbirstanliqlar qorşaldi. Biz jilniŋ beşida qaysi yärdä qandaq işlar ämälgä aşurulidu häm şu işlar üçün qançilik mäbläğ keräk ekänligini täyyarlap, şähärlik hakimiyätkä tapşurimiz. Şuniŋğa muvapiq mäbläğ bšlünidu.
Ändi mähsus qanun mäsilisigä kelidiğan bolsaq, biz birnäççä qetim bu mäsilini kštärduq. 2016-jili şähsän šzäm Һškümät mäҗlisigä qatnişip, qanunniŋ zšrürlügini eytip bärdim. Mäҗliskä bäş ministrlikniŋ väkilliri qatnaşti. Amma mäzkür mäsilä şu petiçä qelivatidu. Qoşumçä qilsam, ilgärki Keŋäş İttipaqi җumhuriyätliri içidä päqät Qazaqstandila moşu sahani rätläydiğan mähsus qanun yoq.
– Mähsus qanunniŋ yoqluği işiŋlarni qiyinlaşturuvatamdu? Uniŋdin taşqiri, ayrim naräsmiy ähbaratlarğa asaslansaq, bu tiҗarätniŋ «kšläŋgü» täräplirimu bar ohşaydu?
Älvättä, qanunniŋ yoqluği işimizğa sälbiy täsir qilidu. Çünki bu sahaniŋ ayrim šzgiçilikliri bar. Diniy, sanitarliq, behätärlik normiliriğa riayä qiliş keräk. İlgiri sanitarliq normilarğa muvapiq qäbirstanliqlarniŋ turuşluq šylärdin miŋ metr jiraqliqta boluşi keräk edi häm bu sanitarliq zonida quruluş işlirini jürgüzüş män°iy qilinatti. Һazir ayrim regionlarda qäbirstanliq içigä šy selivalğan faktlar eniqlinivatidu. Bäzidä qäbirstanliqlardin topilarni elip çiqip, quruluş işliriğa paydilanğan. Bu behätärlik turğusidin qariğanda nahayiti hovupluq. Çünki adäm vapatidin keyin organizm çirip «җäsät oğisini» päyda qilişqa başlaydu. U vaqit štkänsiri topiğa siŋip ketidu. Uni paydiliniş, yumşağiraq eytsam, ahmaqliq. U päqät ular üçünla ämäs, birinçi novättä, җämiyät üçün hovupluq ekänligini çüşänmäydiğanlar.
Behätärlik demäkçi, ilgiri bizniŋ mähkiminiŋ işçiliri jiliğa tšrt qetim meditsiniliq täkşürüştin štättti. Bu täkşürüştin štmigänlärni qaytidin işqa elişqa bolmatti. Çünki, mäsilän, gšrkarlar yärlik koliğanda bäzidä kona yärliklärni açidu. Uniŋdin taşqiri ayrim millätlär җäsätni ikki-üç kündin keyin yärläydu. Tsıganlar, hätta, ikki häptigiçä җäsätni tutup turuşi mümkin. Җäsät, ägär mähsus saqlaş vasitiliri bolmisa, tez çiriydu häm, juqurida eytqinimdäk, «җäsät oğisini» bšlüşkä başlaydu. Äynä şundaq җäriyanda gšrkarlarniŋ hovupluq ağriqlarni juqturuvelişi ehtimaldin jiraq ämäs. Şuŋlaşqa sanitarliq normilarğa җiddiy riayä qilinatti. Һazir u yoq. Qanun qobul qilinsa, äŋ bolmiğanda moşu җäriyan rätlinätti.
Ändi bu tiҗarätniŋ «kšläŋgi» täräpliriniŋ bar ekänligini etirap qilmay mümkin ämäs. Män hškümät mäҗlisigä täyyarlanğanda bu saha boyiçä duniya däriҗisidä, MDҺ älliri däriҗisidä, elimiz däriҗisidä täҗribilärni tätqiq qildim. Räsmiy statistikiliq mälumatlar boyiçä, moşu tiҗarät qanun dairisidä oçuq jürgüzülidiğan tiҗarätlär arisida tapavät täripidin tšrtinçi orunda turidekän. Demäk, paydisi nurğun tiҗarät. Bu tiҗarättä heçbir mäbläğ salmayla nurğun tapavät tepişqa bolidu. 90-jilliri Rossiyadä bu tiҗarät nazarättin sirt qalidu. Nahayiti çoŋ qalaymiqançiliqlar päyda bolidu. Җinaiy täräpliri kšpiyişkä başlaydu. Şuŋlaşqa 1998-jili Rossiya prezidenti B.El'tsin bu sahağa munasivätlik mähsus pärmanni imzalaydu. Mana şuniŋdin keyin Rossiyadä bu tiҗarät baziri rätlinişkä başlaydu.
Juqurida eytqinimdäk, qanunsiz işläydiğanlar üçün tiҗarätkä mäbläğ selişniŋ, äsvap-üskinä, tehnika elişniŋ haҗiti yoq. Bu tiҗarät bilän şuğulliniş üçün ikki sim-karta, yäni ikki nomer setivalidu. Uniŋ birini tez meditsiniliq yardämdä işläydiğan adämgä, yänä birini politsiya hadimiğa berip qoyidu. Sävävi, bir adäm duniyadin štsä, birinçi bolup şular kelidu. Demäk, ularda ähbarat bar. Şu ähbaratni heliqi «tiҗarätçi» setivalidu. Şuŋlaşqa adäm vapat bolup on minut štmäyla ularniŋ bosuğisida heliqi «tiҗarätçi» päyda bolidu. Biz, uyğurlarda, yänä yahşi. Jut, holum-hoşna, uruq-tuqqanlar bar. Özlirila barliq işlarni räsmiyläştüridu. Ändi šmürboyi kšpqävätlik šylärdä turuvatqan, «ruslişip» kätkänlär җäsätni suğa elişni, qäyärgä kšmüşni tamamän bilmäydu. Musibättä gaŋgirap qalğanlar härqandaq mäbläğni tšläşkä täyyar bolidu. “İş bilärmänlär” mana moşu ähvalni paydilinip, pul tapidu. Ular qanunsiz işläydiğanlar. Һazir şähärdä 28 räsmiy tirkälgän, qanun dairisidä işläydiğan şirkät bar. Qalğanliri bolsa, qanunsiz işlävatqanlar. Ularniŋ birqetimliq tapaviti 40 – 50 miŋ täŋgä ätrapida. Ändi künigä ikki yaki üç adämni yärlisiçu? Qançilik payda tapidiğanliği hesaplaveliş täs ämäs. Şuŋlaşqa yänä bir qetim täkrarlaymän, bizgä qanun keräk.
— Ägär moşundaq davamlişivärsä, bu җäriyan nemigä elip kelişi mümkin?
— Ägär bu җäriyan moşundaq davamlaşsa, iҗtimaiy ziddiyätkä elip kelişi ehtimal. Almutidiki çoŋ qäbirstanliqlarda diniy etiqatqa qarap däpin qilinidu. Yäni bir qäbirstanliqta musulmanlarniŋ, hristianlarniŋ, yähudiylarniŋ vä başqimu dinlarniŋ alaytän kvartalliri bar. Keyinki vaqitlarda qäbirlärni buzuş, väyran qiliş ähvalliri kšpiyip kätti. Uniŋdin taşqiri ayrim qäbirstanliqlarda haraqkäşlär, narkomanlar, qäländärlär «yaşimaqta». Ulardin qäbirstanliqni qoğdavatqan heçkim yoq. Almutida sanaqliqla qäbirstanliqta küzätçilär bar. Kšpisidä yoq. Moşu väziyätniŋ iҗtimaiy ziddiyät-toqunuşqa elip kelişimu ehtimalğu. Şuŋlaşqa bu mäsilidä hoşiyar boluşimiz lazim.
Almutidäk çoŋ şähärdä yär tapçilliği moҗut. Şu turğudin qariğanda, şähärdä krematoriy seliş mäsilisi kštirilmidimu?
Statistikiliq mälumatlarğa qarisaq, Almutida jiliğa säkkiz miŋdin oşuq adäm vapat bolidekän. Bu kšrsätküç jildin-jilğa šsüvatidu. Şähär içidiki qäbirstanliqlar toşup kätti. Almutida yärniŋ bahasi qimmät. Uniŋ üstigä boş yär yoq. Şuŋlaşqa män krematoriy mäsilisini 2007-jili kštärdim. Şu vaqittiki şähär hakimi Ahmetjan Esimov maŋa moşu väzipini jükligän edi. Krematoriy ğärip älliridä adättiki ähval. Ular yär tapçilliğidin moşuniŋğa kelişkä mäҗbur bolğan. Һazir krematoriylarniŋ tehnologiyaliri yahşi täräqqiy ätkän. Män Germaniyaniŋ, Çehiyaniŋ, Hitayniŋ tehnologiyalirini ügändim, ularniŋ tehnikisini vä qural-җabduqlirini tätqiq qildim. Bizgä ikki krematoriy seliş haҗät boldi. Birinçisi, adämlärni, ikkinçisi bioqalduqlarni häm hayvanlarni kšydürüş üçün. Krematoriyniŋ tehnikisi bilän qural-җabduqliriniŋ biriniŋ bahasi 4 million 600 miŋ evro turidekän. Yänä biriniŋ bahasi 4 million 200 miŋ evro. Layihini täyyarliduq, yärmu bšlündi. Amma җämiyättä nurğun talaş-tartiş tuğdurdi. Nätiҗidä bu layihigä qarşi çiqquçilar kšp boldi. Sävävi, mämlikät ahalisiniŋ besim kšpçiligini musulmanlar täşkil qilğaçqa, “adämni moşundaq ahirqi säpärgä uzitiş şäriättä män°iy qilinidu” degän pikir alğa sürüldi. İkkinçi täräptin, şähär byudjetida mäbläğ bolmidi. Şundaq qilip, bu iş hazirçä tohtap turidu. Amma bu mäsilä šz aktualliğini yoqatmidi. Bizgä kšydürüvetişni iltimas qilip kelivatqanlar kšp. Ularniŋ arisida musulmanlarmu bar. Һazir Almutiniŋ 920 gektar yeridä qäbirstanliqlar orunlaşqan. Bu nahayiti nurğun territoriya. Keläçäktä bu mäsiligä qaytip kelimiz däp oylaymän.
— Qäbirstandiki yär setilamdu?
Moşuni kesip eytiş keräkki, qäbirstanliqta yär setilmaydu. Qazaqstan Җumhuriyitiniŋ «Yär kodeksiniŋ» 107-babiğa muvapiq, qäbirstanliq yärliri dšlät qarimiğida, yäni monu biz turğan koça ohşaş, umumiy paydiliniş yärliri bolup hesaplinidu. Qäbirstandiki yär däpin qiliş üçün häqsiz berilidu. Bu yärdä šlgän adäm Qazaqstanniŋ grajdinimu yaki grajdini ämäsmu, uniŋdin qät°iy näzär yär häqsiz bolidu. Mäsilän, ataqliq diniy ärbap vä säyasätşunas, rossiyalik Geydar Djemal' šz hahişi bilän Almutiğa däpin qilindi. Moşuniŋdin biraz vaqit ilgiri uyğurlar ziç turuvatqan jutlarniŋ җamaätçiligi «šzimizniŋ qäbirstanliğiğa yatlarni kirgüzmäymiz, ular bädäl tšlimigän» däpmu eytişqan edi. Bu natoğra pikir. Çünki, män juqurida eytqinimdäk, yär dšlätniŋ. Uni härkimniŋ paydiliniş hoquqi bar, bu hoquq Konstitutsiyadä kapalätländürülgän. Mäzkür hoquqni däpsändä qilişqa bolmaydu. Älvättä, adämniŋ qäbri šziniŋ šyigä yeqin, şu nahiyädä bolğini yahşi. Ayrim päytlärdä adäm šzini eniq bir yärdä däpin qilişini iltimas qilidu. Şunimu ästä tutuş lazim. Mäsilän, Qarasu qäbirstanliğiğa şähärniŋ başqa җayliridin adämlär däpin qilinişi mümkin.
— Silärniŋ hizmitiŋlarniŋ bahasi qançä?
— Biz yälikni kolaş, murdini çüşiriş, qäbirni yepiş hizmätlirini kšrsitimiz. Ularniŋ bahaliri mundaq: çoŋ adämniŋ yärligini kolaş — 19110 täŋgä, «iç šyni» kolaş — 16140 täŋgä, «iç šyni» kirpiç yaki plitka bilän yepiş — 4480 täŋgä, murdini gšrgä qoyuş — 6800 täŋgä, yärlikni kšmüş — 5930 täŋgä, yärlikniŋ nomeri (metall) — 340 täŋgä, tirkäş hizmiti — 2200 täŋgä turidu. Män bu yärdä päqät kiçik qäbirstanliqlarda bäkitilgän bahalarni kšrsitivatimän. Ändi «Keŋsay», «Ğärip», «Bağanaşıl» qäbirstanliqliri üçün bäkitilgän bahalar qimmätiräk. Uniŋdin taşqiri, narsedilärni yärläş bahaliri alaytän bäkitilgän.
Ottura hesap bilän 55 miŋ täŋgä ätrapida. Bu yärdimu şunimu täkitläş keräkki, ägär heridar u yaki bu işni šzimiz qilimiz desä, u hizmätkä häq tšlimisimu bolidu. Yäni, murdini iç šygä äkirsä, topini šzliri taşlisa, baha ärzäniräk bolidu degän sšz. Bu işlarni dayim uyğurlar šzliri qilidu. Ändi başqa millätlärdä barliq işlarni bizniŋ hadimlirimiz ämälgä aşuridu.
— Mäsilän, män šzäm turuvatqan Sultanqorğanda här jili qäbirstanliq üçün mäbläğ jiğimiz. Şu mäbläğ qäyärgä häşlinidu?
– Alahidä täkitlimäkçimänki, bizniŋ mähkiminiŋ undaq jiğilğan mäbläqqä heç munasiviti yoq. Bu yärdä Sultanqorğan vä Qarasu qäbirstanliği bar. Qäbirstanliqniŋ nazarätçisi – Nizamdun Gäraev. Uniŋdin taşqiri ikki adäm bizniŋ mähkiminiŋ ştatida. Ular bizdin ayliq maaş alidu. Ularniŋ väzipisi män juqurida täkitligän hizmätlärni kšrsitiş vä qäbirstanliqniŋ taziliğini täminläş.
Qoşumçä qilsam, biz täyyarliğan hšҗҗätlär asasida şähärdiki härbir qäbirstanliq üçün här jili byudjettin mäbläğ bšlünidu. Şu ahçiğa qäbirstanliqlardin ählätlär çiqirilidu, avatlaşturulidu, paaliyiti täminlinidu. Һazir qobul qilinğan qaidilirgä muvapiq bir adämni däpin qiliş üçün 2 h 2,5 metr yär bšlünidu. Һärqandaq haşamätlik hatirä taşlar boluşidin qät°iy näzär, äynä şu bšlüngän yärgila ornitilişi şärt. Ayrim päytlärdä, yäni yeşi yetip qalğan bovay-momaylar bolup qalsa, ikkisigä bir yärdin qäbir elip qoyuş ruhsät qilinidu.
Älvättä, vapat bolğan adämni ahirqi säpärgä munasip uzitiş – tiriklärniŋ muqäddäs väzipisi. Çünki hälqimizdä «Ölük razi bolmay, tirik beyimaydu» degän maqal barğu.
— Sšhbitiŋizgä rähmät.

 

Moşu maqalini täyyarlaş җäriyanida Almutidiki uyğurlar ziç orunlaşqan Dostluq vä Sultanqorğan jutliriniŋ qäbirstanliğiğa berip, ähval bilän tonuşqan eduq.

Qeyimbäk NURDİNOV, «Dostluq» mikrorayonidiki qäbirstanliqniŋ nazarätçisi:
— Män vä bir gšrkar «Däpin qiliş hizmitini uyuşturuş mähsus kombinati» mähkimisiniŋ ştatida, räsmiy ayliq maaş alimiz. Qobul qilinğan qaidä boyiçä adäm vapat bolup, barliq hšҗҗätlär bizgä kältürülgändin keyin on ikki saat içidä yärlik täyyarlap berişimiz keräk. Gšrkarniŋ iş käştisi ätigänligi saat säkkizdin käçki bäşkiçä, on ikkidin saat ikkigiçä çüşlük tamaq vaqti. Başqa millätlär murdini ikki-üç tävlük šydä tutuveridu. Demäk, şu vaqit içidä biz yärlikni täyyarlap ülgirimiz. Ändi biz, uyğurlar, adäm vapat bolğandin keyin mümkinqädär tez yärlävetişkä tirişimiz. Şuŋlaşqa yärlik kolaşqa qoşumçä jigitlär çiqip yardäm beridu. Bizniŋ hizmitimizniŋ bahasi, ägär kona yärlikniŋ yeniğa kolaşqa toğra kälsä 55 miŋ täŋgä. Ägär yärlikni kolaşqa traktor җälip kilinsa häm 80 kirpiç, 8 tal plitka haҗät bolsa, 70 miŋ täŋgä bolidu. Bahalarni bizniŋ mähkimä bäkitidu, barliq ahça şu yärniŋ kassisiğa tšlinidu. Şundaqla mähkimä qäbirstanliqni avatlaşturuş, qorçaş, ählät çiqiriş üçün här jili mäbläğ bšlidu. İkki jildin buyan Dostluq jutida qäbirstanliq üçün heçqandaq mäbläğ jiğilmaydu. Çünki yär dšlätniŋ häm uni munasip däriҗidä tutup turuşmu dšlät buyrutmisini orunlavatqan mähsus kombinatniŋ zimmisidä. Päqät mähkimä bäkitkän mäbläğ tšlinidu. Qoşumçä qilsam, hazir bir yärlik üçün 2h2,5 metr yär bšlünidu. Şuniŋğa muvapiq yärlik kolinidu. Uniŋdin taşqiri qäbirstanliqtiki topiniŋ alahidiligi vä yärniŋ azliği tüpäyli yärlikni tik kolaymiz, «iç šy» kolanmaydu. Qäbirniŋ juquri täripi käŋ bolidu tšvän täripi bolsa, tar qilinidu. Murda şu yärgä çüşirilidu häm üsti plitkalar bilän yepilidu. Moşularğimu ahça häşlinidu.
Nizamdun GÄRAEV, «Sultanqorğan» vä «Qarasu» qäbirstanliğiniŋ nazarätçisi:
— Һazir «Sultanqorğan» qäbirstanliğini käŋäytiş imkaniyiti yoq. Şuŋlaşqa ayrim vaqitlarda kona yärlikniŋ yeniğa kšmüşkä bolidu. «Qarasu» qäbirstanliğiniŋ eçilğiniğa jigirmä jildäk boldi. Moşu jillar içidä bu yärgä 1288 adäm däpin qilindi. Qaidä boyiçä adäm vapat bolğandin keyin uruq-tuqqanliri bizgä adämniŋ šlgänligi toğriliq meditsiniliq eniqliminiŋ (Häliq hizmät qiliş märkizigä tävsiyä qilinidiğan «šlgänligi toğriliq eniqlima» ämäs), şähsiy guvanamisiniŋ, «Däpin qiliş hizmitini uyuşturuş mähsus kombinati» kassisiğa tšlängän ahça çekiniŋ kšçärmilirini tapşuruşi keräk. Şuniŋdin keyin qäbir üçün yär bšlünüp, yärlik kolinidu. Biz äsli yärlikni on ikki saatta täyyarlap berişimiz lazim. Ştatta män, «Äla Sultanqorğan» җämiyätlik birläşmisiniŋ räisi, ikki gšrkar bar. Biz mähsus kombinattin ayliq maaş alimiz. Amma biz yänä ikki balini yärlik kolaşqa җälip qilişqa mäҗbur bolimiz. Sävävi, uyğurlar adäm vapat bolğandin keyin tez yärlävetişkä tirişidu. Mähkimä bäkitkän bahalar boyiçä hizmätlär üçün 55 miŋ täŋgä kassiğa tšlinidu. Uniŋdin taşqiri җamaätçilik bilän kelişip, yärlik kolaşqa qoşumçä җälip qilinidiğan balilarğa 15 miŋ täŋgä alimiz. Җämi 70 miŋ täŋgä.Mana bahalar şundaq.
— Bilişimçä, Sultanqorğan jutida här jili qäbirstanliq üçün qoşumçä 2000 täŋgä jiğilidu. Moşu mäbläğ qäyärgä häşlinidu?
— Rast, jut-җamaätçilik bilän kelişip, biz här jili qäbirstanliq üçün 2000 miŋ täŋgä jiğimiz. U mäbläğ ikki qäbirstanliqtiki küzätçilärniŋ maaşi, otun-kšmüri häm qäbirstanliqni avatlaşturuş üçün häşlinidu. Şundaqla «Äla Sultanqorğan» җämiyätlik birläşmisiniŋ buhgalteriğa bizniŋ maliyä işlirimizni rätligini üçünmu aziraq mäbläğ tšläymiz. Älvättä, qäbirstanliqni munasip däriҗidä tutup turuş üçün dšlättin mäbläğ bšlünidu. U mäbläğ ählät çikiriş, qorçaş, asfal'tlaş vä başqimu işlarğa häşlinidu. “Äla Sultanqorğan” җämiyätlik birläşmisiniŋ räisi Kärimҗan Qurbanov rähbärligidä hazir biz här ikki qäbirstanliqni avatlaşturuşni җiddiy qolğa alduq. Bu işlarğa juttin jiğilğan vä dšlät bšlgän mäbläğ häşländi. Uniŋdin taşqiri hamiylarmu kšp yardäm bärdi. Alahidä täkitläş lazimki, mähsus kombinat bäkitkän standart boyiçä bir yärlik üçün 2h2,5 metr yär bšlünidu. Uniŋdin artuq yärlik kolaşqa bolmaydu. Biz hazir qäbirstanliqni äynä şu standartqa muvapiq uçastkilarğa bšlüp çiqtuq. Һärbir yärlikni mähsus beton plitkilar bilän qorşavatimiz, härbir yärlikkä baridiğan yolniŋ ärkin vä oŋay boluşini oylaşturduq, brusçatkilarni salduq. İlgiri här kim šz haliğiniçä kolap, haliğiniçä qorşatti. Şuŋlaşqa bäzi qäbirlärgä keliş nahayiti qiyin edi. Һazir undaq ämäs. Uniŋdin taşqiri qäbirstanliq içidiki yollar asfal'tlandi. «Sultanqorğan» qäbirstanliğiniŋ kiridiğan җayi toluği bilän remontlandi. Şähär boyiçä bizniŋ ikki qäbirstanliqni başqilarğa ülgä süpitidä kšrsitişkä bolidu. Juqurida eytqinimdäk, bu işlarğa juttin jiğilğan ahça, dšlät bšlgän mäbläğ vä hamiylarniŋ ahçisi häşländi.
Biz jurnalistik tätqiqatimiz davamida islam dininiŋ şäriät qanunliri boyiçä däpin kiliş qaidilirini biliş mähsitidä «Vaynah» meçitiniŋ naib imami Nurmuhämät qari İMİNOVqa muraҗiät qilduq.
— Muhämmät päyğämbirimizniŋ hädisliridä insan qaytiş bolğanda «däpin qilişqa, җinaza namizini çüşirişkä aldiraŋlar» deyilgän, — dedi naib imam. — Demäk, adäm bügün qaytiş bolsa, şu küni däpin qiliş toğra. Biz, uyğurlar, şundaq qilişqa tirişimiz. Bäzidä qanun dairisidä räsmiyläştürülidiğan hšҗҗätlärni, gšrniŋ kolinişini kütüp qelişqa toğra kelidu. Moşular täyyar bolsa, imkanqädär yärlävetiş lazim. Amma qazaq qerindaşlirimizniŋ ikki-üç kün kütidiğan än°äniliri bar. Һazir diniy başqarma bu mäsiligä җiddiy kšŋül bšlüvatidu. Zšrür bolmisa, tez däpin qilişni täläp qilivatidu. Bu yärdä, birinçidin, şäriät qanunliri, ikkinçidin, addiy sanitarliq normilar bar. Şunimu ästä saqlişimiz keräk.
— Keyinki jillarda Almutida krematoriy seliş mäsilisi kštirildi. İslam dini buniŋğa qandaq riayä qilidu?
— İslam dinida krematoriy, yäni җäsätni kšydürüvetiş qät°iy bolmaydu. Şäriät boyiçä adäm vapat bolğandin keyin җäsät yärdä yetişi keräk. Krematoriy mäsilisi kštirilgändä diniy başqarma qät°iy naraziliğini bildürdi.
— İmamlar җinaza çüşärgini üçün qançilik ahça alidu?
— Birdin eytiş keräkki, islam dinida u yaki bu hizmät üçün imamlar häq täläp qilmaydu, yäni eniq bälgülängän baha yoq. Päqät adäm šz ihtiyari bilän imamniŋ ämgigini bahalap, kšŋlidin çiqirip pul bärsä boliveridu. Bu häqtä mana yeqinda štkän imamlar forumida eytildi. Mäsilän, hristianlarda kšrsitilidiğan härbir hizmät üçün eniq baha, yäni preyskurant bar ekän. Bizdä, yänä bir qetim täkrarlaymän, undaq, närsä yoq.

 

Biz mäzkür maqalidä kštirilgän soallar bilän uyğurlar ziç istiqamät qilivatqan nahiyälärgimu muraҗiät qilduq.

Nahiyä yezilirida yärlikni asasän jutniŋ yaşliri kolaydu, — däydu soalimizğa җavavän Çonҗa yezisiniŋ baş jigitbeşi Nurmähämät Aripov. — Ular yärlik koliğini üçün ahça almaydu, päqät musibät egiliri birvaqliq tamiğini yätküzüp beridu. Ändi Çonҗa yezisida yärlik kolaşqa yaşlarni җälip qiliş kšp vaqitlarda mümkin bolmaydu. Şuŋlaşqa җamaätçilikniŋ täklivi bilän gšrkarlarğa ahça tšläşkä keliştuq. Yärlik kolaydiğan bäş-altä baliğa juttin jiğilğan ahçidin 30 miŋ täŋgä berimiz. Bizniŋ jutta mähsus qäbirstanliq üçün җamaätçiliktin mäbläğ jiğilmaydu. Qäbirstanliqni avatlaşturuş, tazilaş üçün dšlättin ahça bšlünidu. Bu mäbläqqä kšçätlär tikildi, qäbirstanliqniŋ ätrapi qorşaldi. Şundaqla här jili hamiylarni җälip qilip, yollarni җšndäymiz, rätkä kältürimiz.
– Yarkänt şähiridä ikki qäbirstanliq bar, — däp hävärläydu gezitimizniŋ Panfilov nahiyäsi boyiçä šz muhbiri Gšhärbüvi İsmayilҗanova. — Jigitbaşliri bärgän mälumatlarğa asaslansaq, yärlik kolaş üçün ikki gšrkarğa 20 miŋ täŋgä tšlinidu. Ägär vaqit qis yaki hava rayi qolaysiz bolğan ähvallarda, yärlik kolaşqa qoşumçä küç җälip qilinidu. Ändi qäbirstanliqni avatlaşturuş vä başqimu işlarğa dšlättin mäbläğ bšlünmäydu. Jut-җamaätçilik ätiyaz vä küz aylirida şänbiliklärni uyuşturidu, qäbirstanliqlar tazilinidu, kšçätlär oltarğuzulidu. Uniŋdin taşqiri, Roza vä Qurvan heyti mäyrämliridä härbir ailä šzliriniŋ yeqinliriniŋ qäbirlirini tazilap rätläydu. Şundaqla sahavätlik insanlarniŋ halisanä yardimi bilän qäbirstanliqlarniŋ ayrim işliri ämälgä aşurulidu.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ