“Qur°an Kärim” – bilim ğäznisi

0
19 ret oqıldı

Һazir härhil diniy eqimlarniŋ pir-ustazliri bolğan җahalätçilärniŋ İslam dininiŋ häqiqiy iҗtimaiy täşäbbuslirini çüşänmäydiğan yaki ularniŋ İslam diniğa yat härhil zähärlik säpsatalirini häqiqiy eqidä süpitidä çüşinidiğan bäzi nadan kişilär, bolupmu yaşlar din bilän pänniŋ, dinniŋ iҗtimaiy täşäbbusliri bilän hazirqi dävirdä elimizdä jürgüzülüvatqan җämiyätni demokratiyaläştürüş säyasitiniŋ mahiyitini çüşänmäy, hätta šzi etiqat qilivatqan dinniŋ dästürinimu puhta bilmäy turupla İslam diniğa yat işlarni qilişqa, җämiyätniŋ teç-aman boluşiğa qarşi sšz-härikätlärni qilmaqta.
Mundaq qarğularçä nadanliq häliqni qaymuqturup, diniy hurapatliqni qutratquçilar üçün zämin hazirlap berivatidu. Äynä şundaq diniy eqimlarniŋ täsirigä uçriğan bäzi yaşlirimiz miŋliğan jillardin qeliplaşqan urpi-adätlirimiz bilän dinni arilaşturup, härhil “pätvalarni” çiqirip, šzliriniŋ nadanliği bilän hälqimizni qaymuqturup, diniy hurapatliqni ovҗ aldurmaqta. Ularniŋ pikriçä, goya musibät bolğan šydä näzir qilişqa bolmaydu, toy-tškünlärdä nahşa eytip, ussul oynaşqa bolmaydu vä hakazilar.
Biz hazir İnternet җiddiy täräqqiy ätkän, alämşumullaşturuş җäriyani yüz berivatqan XX äsirdä yaşavatimiz. Lekin härhil diniy eqimlarniŋ hünük täsirigä uçriğan bäzi yaşlirimiz bizni җahalätkä, qaraŋğuluqqa iştirişkä urunmaqta.
Һämmimizgä yahşi mälumki, dšlitimizniŋ Asasiy Qanuni – Konstitutsiyadä dinğa etiqat qiliş ärkinligi bilän dinğa işänmäslik ärkinligimu baravär etirap qilinğan. Qanunniŋ bu rohi boyiçä heçkimniŋ dinni başqilarğa zorlap teŋişiğa, başqilarniŋ normal turmuş tärtivigä arilişişqa bolmaydu. Ändi dinmu kişilärniŋ mundaq arilişiş, häddidin aşuruvetiş, başqilarğa diniy etiqat mäsililirigä çeqilişiğa qarşi turup, turmuş, işläpçiqiriş, kişilik muamilä, soda-tiҗarät işlirida šzi yaşavatqan dšlätniŋ qaidä-qanun täläplirigä riayä qilişni alahidä täkitläydu.
Biz juqurida täkitligän bäzi nadan-tälvilärniŋ “musibät bolğan šydä näzir qilişqa, toy-tškünlärdä nahşa eytişqa, muzıka çelip, ussul oynaşqa bolmaydu”, degängä ohşaş säpsata “pätvaliri” toğriliq “Qur°an Kärimdimu”, päyğämbirimiz hädisliridimu heçqandaq bälgilimä vä yol-yoruqlar yoq.
İslam dinida “Qur°an Kärim” äŋ asasliq, hämmidin muhim, äŋ aliy kitap. Mana moşu uluq “Qur°an Kärimdä” kişilär dayim tilğa alidiğan, “Dinda (uniŋğa kirişkä) zorlaş yoqtur” (“Bäqärä” sürisi, 256-ayät) degän bir җümlä sšz bar. Bäzi imamlar ämirmärüp qilğanda hemişäm bu sšzniŋ äräpçisini oquydu, lekin uniŋ mänasini çüşändürmäydu.
İslam dinida vädigä vapa qiliş vä quruq vädigä qarşi turuş täşäbbus qilinidu. İslam ilahiyät alimliriniŋ täkitlişiçä, İslam şäriitidä, musulmanlar här türlük ähdilär (ähdi qiliş, vädä qiliş) içidä yaşaydu. Musulmanlar Allağa qilğan ähdisinila ada qilip qalmay, bälki yänä bändilär arisidiki härtürlük ähdilärnimu ada qilişi keräk. Bu häqtä “Qur°an Kärimdä” mundaq deyilidu: “Allağa bärgän vädisini mustämligändin keyin buzğanlar, Allaniŋ silä – rähim qiliştin ibarät ämrini tutmiğanlar, yär yüzidä buzğunçiliq qilğanlar – äynä şular länätkä duçar bolidu” (13-sürä “Räid”, 25-ayät). Qäsäm qiliş – ähdilişiş munasivitiniŋ, yäni kişilärniŋ bir muhim mäsilä üstidä guvaliğiniŋ muhim ipadiliniş şäklidur. İslam alimliriniŋ täkitlişiçä, kişilär otturisida sämimiy işänçlik munasivät ornitiş üçün, İslam dinida şäriätni asas qilip, qäsäm qilişniŋ aldinqi şärtliri qattiq bälgülängän:
1. Qäsäm çoqum çin kšŋlidin qilinğan boluş;
2. Qäsäm mäzmuniğa çoqum qilçilik şäk kältürmäy işiniş;
3. Çoqum amalsiz qalğan çağdila qäsäm qiliş, undaq bolmiğanda şäriätkä muhalip bolidu.
“Amalsiz qalğan çağ” degänlik – qarşi täräpkä häqiqiy ähvalni bildürüşkä yaki başqilarniŋ tšhmiti aldida šzini aqlaşqa qattiq ehtiyajliq bolğan çağni kšrsitidu. Päyğämbär Muhämmäd äläyhissalam bir hädistä eytqandäk: “Dälil-ispat – aqliğuçiğa mänsüptur; qäsäm – inkar qilğuçiğa mänsüp”.
Ändi vädigä vapa qiliş işlarni birtäräp qiliş, adämlärgä muamilä qilişniŋ muqäddäs “Qur°an Kärimdä” täşäbbus qilinğan muhim printsiplarniŋ biridur. Bu mäsilä “Qur°an Kärim” ayätliridä mundaq däp täkitlängän:
“Silär ähdä tüzüşkänliriŋlarda, Allaniŋ ähdigä vapa qiliŋlar, qäsimiŋlarni (Allaniŋ namini tilğa elip) puhtiliğandin keyin buzmaŋlar. Şübhisizki, Alla qilmişiŋlarni bilip turidu” (16-sürä, “Nähil”, 91-ayät).
Büyük Yaratquçi kişilärniŋ šz hälqi vä Vätini üçün bir işni vujutqa çiqirişni niyät qiliş üçün qilğan qäsimi yaki vädisi häqqidimu, mäsilän, “Alla bilän qäsäm qilimänki, pat-arida çoqum palani işni qilimän” degängä ohşaş qäsäm toğriliq mundaq däydu: “Alla silärni sävänlik bilän qilğan qäsimiŋlar üçün җavapkärlikkä tartmaydu, lekin silärni qästän qilğan qäsimiŋlar üçün җavapkärlikkä tartidu (mundaq qäsimiŋlarni buzsaŋlar), uniŋ kaffariti ailäŋlarğa beridiğan ottura däriҗilik tamaq bilän on miskinni bir qetim ğizalanduruştur yaki ularğa (yäni on miskinni bädinini yepip turidiğan) bir qur kiyim beriştur, yaki bir qul, yaki bir çšrini azat qiliştur, kimki mundaq qilişqa küçi yätmisä, üç kün roza tutuşi lazim. Bu äynä şu içkän qäsimiŋlarni buzğanliğiŋlarniŋ kaffaritidur, qäsimiŋlarğa riayä qiliŋlar (yäni kälsä-kälmäs içmäŋlar)” (5-sürä. “Maidä”, 89-ayät).
Qäsäm içiş häqqidä päyğämbär Muhämmäd äläyhissalam bir hädistä mundaq degän: “Män qäsäm qilğan vaqitta härdayim Allağa muraҗiät qilimän (yäni Alla halisa däymän). Män härgiz härqandaq bir iş üçün käskin qäsäm qilmaymän. Ägär tehimu muvapiğiraq birär işni bayqisam, bälgülük bädäl tšläş bilän qäsimimni šzgärtimän. Andin keyin tehimu paydiliq bolğan işni qilimän” (Äbu Musa Roziyällahu Änhudin rivayät qilinğan hädis).
İslam dinida šz qäsimigä riayä qilmiğanlarğa yaki šz qäsimigä säl qaraydiğanlarğa länät oqulidu, qattiq äyiplinidu. Bu häqtä muqäddäs “Qur°an Kärimdä” mundaq deyilidu: “Qäsämhor, päs, ğeväthor, sühänçi, behil… adämgä itaät qilmiğin” (68-sürä, “Qäläm”, 10, 11-ayätlär).
İslam dinida şundaqla soda-setiq järiyanidiki härhil kälsä-kälmäs qäsämlärmu qattiq män°iy qilinidu. Bu häqtä Muhämmäd äläyhissalam mundaq däydu: “Silär soda-setiq qilğanda qäsäm içişkä amraq kişilärdin häzär äyläŋlar, ular asanla gepidin yenivalidu. Bäzi kişilär şähsiy mänpiyitini kšzläp qäsäm qiliş bilän başqilarniŋ işänçisigä erişivelişni kšzläydu, İslam dini mundaq haramliq işlarğa yol qoymaydu. Aldamçi, mäkkar, sodigärlär üçün eytqanda qäsäm içiş, ularniŋ payda ündürüvelişidiki qurali vä näyriŋi bolup hesaplinidu.
İslam dini mšmün musulmanlarni aldi-satti ohşaş soda-setiq işlirida adil boluşni qät°iy täläp qilidu, bazarda aldamçiliq qilip kişilärgä ziyan seliş, az beriş ohşaş qilmişlarğa qarşi turidu.
“Ölçämdä vä tarazida kam bärgüçilär” häqqidä çüşirilgän süridä bu häqtä mundaq deyilidu: (Ölçämdä vä tarazida) kam bärgüçilärgä vay! Ular kişilärdin šlçäp alğan çağda, toluq alidu. Kişilärgä šlçäp yaki tartip bärgän çağda, kam beridu. Ular büyük bir kündä tirilidiğanliğiğa işänmämdu. U kündä insanlar pärvärdigariniŋ hozurida tik turidu. Ular (tarazida, šlçämdä) kam beriştin yansun, yaman adämlärniŋ namä-ämäli çoqum siҗҗinda bolidu. Siҗҗiŋ degän nemä? Uni qandaq biläläysän? U (yaman adämlärniŋ qilmişliri) hatirilängän bir däptärdur. Bu kündä inkar qilğuçilarğa vay!” (83-sürä, “Mutäffifin”, 1–10-ayätlär).
Һä, bu ayätlär asasän soda işlirida eğir elip, yenik beridiğan, kšp elip, az beridiğan, šlçäm vä tarazida haramliq, sahtiliq qilidiğan, hemişäm başqilarğa ziyan seliş hesaviğa šz paydisini kšzläydiğan mäkkar sodigärlärgä qaritilğan.
Muqäddäs “Qur°an Kärimniŋ” 17-sürisi “Bäni İsraildimu” soda-setiqtiki adalätlik toğriliq mundaq deyilidu: “Silär (başqilarğa aşliq qatarliqlarni) šlçäp bärgändä, toluq šlçäŋlar vä toğra tarazida tartip beriŋlar. Mundaq qiliş (silärgä duniyada) yahşidur. Ahirätligiŋlar üçün tehimu ubdandur” (17-sürä, “Bäni İsrail”, 35-ayät).
Ändi büyük Alla “Qur°an Kärimniŋ” “Rähman” sürisidä bu häqtä yänä mundaq däydu: “Ölçämdä zulum qilmasliğiŋlar üçün Alla tarazini bäkitti. Ölçämdä adil boluŋlar, tarazida kam bärmäŋlar” (“Qur°an Kärim”, 55-sürä, “Rähman”, 7-8-9-ayätlär).
Büyük Alla “Qur°an Kärimdä” mšmün musulmanlarni soda-tiҗarät qilişqa räğbätländürgän halda, җazanihorluq qilip, häddidin taşqiri payda elişni qattiq çäkläydu. “Qur°an Kärim” soda-setiq tiҗariti, bazarda soda işliri bilän şuğullinişqa mayil kişilärni ilhamlanduruş mävqäsini alğa süridu. “Qur°an Kärimdä” tirikçilikniŋ ğemini qiliş, normal soda-setiq bilän şuğulliniş Alla in°am qilğan iltipatni vä bayliqni izdigänlik süpitidä täriplinidu; täyyartapliq qilişqa, işlimäy, horunluq qilip, başqilardin nemät täläp qiliş ohşaş sälbiy işlarğa qarşi turidu.
Bir qeliptiki normal sodida ikki täräp bahada kelişkändin keyin, satquçi, älvättä, ariliqta šz nesivini – yäni payda alidu, uniŋ bazar bahasi boyiçä azdu-tola payda elişiğa, älvättä, ruhsät qilinidu. Amma mal-tovarni setiş pursitidin paydilinip, häddidin ziyadä šsüm yeyiş, җazanihorluq qiliş qattiq çäklinidu. Mäsilän, “Qur°an Kärimdä” bu häqtä mundaq deyilidu:
“Һäy, mšmünlär! Җazanini qatmu-qat aşurup yemäŋlar, mähsitiŋlarğa erişiş üçün Alladin (nähiy qilğan işlarni tärk etip) qorquŋlar (“Qur°an Kärim”, 3-sürä, “Al imran”, 130-ayät).
Muqäddäs “Qur°an Kärim” şundaqla kişilärgä nesiyä pul berip turup җazanihorluq qiliş ohşaş räzil işliri bilän şuğullinidiğan, yäni haҗätmänlärgä nesiyä pul berip, keyin uni hässiläp qayturuş bädiligä payda elişni kšzligän adämlärniŋ Allaniŋ ğäzivigä uçrap, qattiq җazalinidiğanliği täkrar agahlandurulğan. Bu häqtä mundaq deyilidu:
“Һäy, iman eytqan kişilär! (häqiqiy) mšmün bolsaŋlar, Allaniŋ (ämrigä muhalipatçiliq) qiliştin saqliniŋlar, (kişilärniŋ zimmisidä) qelip qalğan җazanini (yäni šsümni) almaŋlar. Ägär undaq qilsaŋlar, biliŋlarki, Alla vä uniŋ räsuli silärgä uruş elan qilidu. Ägär (җazanä qiliştin) tovva qilsaŋlar (qäriz bärgän särmayäŋlar) šzäŋlarğa qaytidu, başqilarni ziyan tartquzmaysilär. Özäŋlarmu ziyan tartmaysilär.
Ägär qärizdarniŋ qoli qisqa bolsa, uni hali yahşilanğiçä kütüŋlar. Ägär (häyrilik iş ekänligini bilsäŋlar, qiyinçiliqta qalğan qärizdardin alidiğan qärizni uniŋğa) sädiqä qilip berivätkiniŋlar silär üçün tehimu yahşidur” (“Qur°an Kärim”, 2-sürä, “Bäqärä”, 278-279-280-ayätlär).
Büyük Yaratquçi “Qur°an Kärimdä” kişilärniŋ muddät bälgüläp bädälsiz qäriz beriş vä uni vaqtida qayturuş, bu häqtä mähsus bir hšҗҗät yezip, uniŋğa guvaçilarni guvaliqqa täklip qiliş, şundaqla qäriz alğuçi adäm hudbin, äqilsiz, israphor yaki aҗiz (yaki kiçik bala yaki bäkmu qeri bolsa) yaki gaççiliği, kekäçligi tüpäylidin mähsitini šzi eytip berälmisä, uniŋğa hamiy bolğan, yäni egidarçiliq qilivatqan kişiniŋ eytip berişi ohşaş bu iştiki nahayiti nazuk, inçikä mäsililär üstidä täpsiliy vä mupässäl tohtilidu. Mäsilän, muqäddäs kitapta bu häqtä mundaq deyilidu:
“Һäy, mšmünlär! Muddät bälgüläp, šzara qäriz berişsäŋlar, uni (hšҗҗät qilip) yezip qoyuŋlar, araŋlardiki hät bilidiğan kişi uni (kam-ziyadä qilmay) adilliq bilän yazsun, hät bilidiğan kişi (Alla uniŋğa bildürgändäk toğriliq bilän yezişni) rät qilmisun, u yazsun, zimmisidä başqilarniŋ häqqi bolğan adäm (yazidiğan kişigä) eytip bärsun, (qärizdar) pärvärdigari Alladin qorqsun, qäriz alğan närsidin heçnemini kemäytivätmisun, ägär qäriz alğuçi adäm ahmaq (yäni hudbin äqilsiz, israphor) yaki aҗiz (yäni kiçik bala yaki bäkmu qeri) bolsa, yaki (gäp qilalmasliği, gaççiliği, kekäçligi tüpäylidin) šzi eytip berälmisä, uniŋ işlirini başqurğuçi adäm adilliq bilän eytip bärsun, silär är kişilärdin ikki kişini guvaliqqa täklip qiliŋlar; ägär ikki är kişi yoq bolsa, silär (adalitigä, diyanitigä) razi bolidiğan kişilärdin bir är, ikki ayalni guvaliqqa täklip qiliŋlar, bu ikki ayalniŋ birsi untup qalsa, ikkinçisi esigä salidu. Guvaçilar (guvaliqqa) çaqirilğan vaqitta (guva boluştin baş tartmisun, qäriz mäyli az bolsun, mäyli kšp bolsun, uni qayturuş vaqti bilän qoşup yeziştin erinmäŋlar. Allaniŋ näzäridä (yäni hškümidä), bu äŋ adilliq vä äŋ ispatliqtur (yäni guvaliqniŋ untulmasliği äŋ ispatliğuçidur), gumanlanmasliğiŋlarğa äŋ yeqindur. Lekin araŋlarda qilişqan qolmu-qol sodida hšҗҗät yazmisaŋlarmu heç guna bolmaydu. Özara soda qilişqan vaqtiŋlarda guvaçi täklip qiliŋlar, pütükçigimu, guvaçiğimu ziyan yätküzülmisun; ägär ziyan yätküzsäŋlar guna štküzgän bolusilär, Allaniŋ (ämrigä vä nähiysigä muhalipätçilik qiliştin) saqliniŋlar. Alla silärgä ügitidu (yäni silärgä ikkila duniyada paydiliq bolğan ilimni beridu), Alla hämmä närsini bilgüçidur” (“Qur°an Kärim”, 2-sürä, “Bäqärä”, 282-ayät).
Büyük Yaratquçi muqäddäs “Qur°an Kärimdä” kişilärni haram mal-mülükkä intilmasliqqa, šziniŋ halal ämgigi bilän yaşaş häqqidä alahidä yol-yoruq beridu. Qur°an ayätliridä haram usul yaki insapsizliq yoli bilän pul, mal ündürüveliş män°iy qilinidu. Bu yärdä şundaqla oğriliq, bulaŋçiliq ohşaş җinayätlär, şundaqla aldamçiliq, kšzboyamçiliq, parihorluq ohşaş җinayätlär qattiq äyiplinidu:
“Bir-biriŋlarniŋ mallirini nahäq yävalmaŋlar, bilip turup, kişilärniŋ bir qisim mallirini zulum bilän yäveliş üçün hakimlarğa para bärmäŋlar” (“Qur°an Kärim”, 2-sürä “Bäqärä”, 188-ayät).
“Qur°an Kärimdä” härbir adäm šziniŋ pak ämgiginiŋ mevisi, halal tapqan daramitila uniŋ bährimän bolidiğan šz mülki bolidiğanliği täkitlinip, mundaq deyilgän:
“İnsan päqät šziniŋ işligän işiniŋ nätiҗisini kšräläydu” (“Qur°an Kärim”, 53-sürä, “Näҗim”, 161-ayät).
Muqäddäs “Qur°an Kärimdä” büyük Yaratquçi yaratqan bayliq intayin bärikätlik häm mol, pütmäs-tügimäs ekänligini, härbir adäm šziniŋ tirişçanliği tüpäyli uni izdäp tepiş, paydilinişi keräk ekänligi alahidä täkitlinidu. Һä, bu bärikätlik ziyadä bayliqni quruqluqtinmu, deŋiz-okeanlardinmu izdäp äҗir qilip tapqili bolidiğanliği häqqidä mundaq deyilidu:
“Alla silärgä ziminni meŋişqa asan qildi, ziminniŋ ätrapida meŋiŋlar.
Allaniŋ (bärgän) risqidin yäŋlar, silär tirilgändin keyin Allaniŋ därgahiğa qayturisilär” (“Qur°an Kärim”, 67-sürä, “Mülk”, 15-ayät). “Allaniŋ ämri bilän deŋizda kemilärniŋ jürüşi üçün, silärniŋ Allaniŋ päzlidin täläp qilişiŋlar üçün, (yäni tiҗarät qilişiŋlar, beliq tutuşiŋlar, deŋiz astidin ünçä-märvayitlarni süzüvelişiŋlar üçün) vä (Allağa) şükür qilişiŋlar üçün, Alla silärgä deŋizni boysundurup bärdi” (“Qur°an Kärim”, 45-sürä “Җasiyä”, 12-ayät).
“Alla silärni deŋizniŋ yeŋi gšşlirini (yäni beliqlirini) yesun, taqaydiğan zenät buyumlirini (yäni ünçä-marҗanlarni) çiqarsun, däp silärgä deŋizni boysundurup bärdi.
“Allaniŋ nemätlirini täläp qilişiŋlar vä uniŋğa şükür qilişiŋlar üçün (Allaniŋ boysunduruşi bilän yemäk-içmäklär vä jük-taqilar qaçilaydiğan) kemilärniŋ deŋizda dolqun yerip ketivatqanliğini kšrisän” (“Qur°an Kärim”, 16-sürä, “Nähl”, 14-ayät).
“Qur°an Kärimniŋ” bäzi ayätliridä kündüz bilän keçiniŋ almişişi zikir qilinğan bolup, şundaq kün çiqişi bilän tirikçilik qilip šz küçigä tayinip halal yaşaş keräkligi, kün oltiriş bilän aram elip däm eliş ohşaş bälgilimilärmu orun alğan. Mäsilän:
“Silärni keçidä aram alsun, kündüzdä (hayatliq yolida härikätlinip) Allaniŋ päzilini täläp qilsun vä (Allaniŋ nemätlirigä) şükür qilsun, däp silär üçün keçä bilän kündüzni yaritişi Allaniŋ rähmitidindur” (“Qur°an Kärim”, 28-sürä, “Qäsäs”, 73-ayät).
“Qur°an Kärimdä” kişilärniŋ šzara bir-biri bilän muamilä qilişta, bäzibir muhim işlarni birtäräp qilişta toğra yol tutup otturahal boluş, ikki täräpkä eğip kätmäslik toğriliq eytilidu. Kšpligän ayätlärdä härqandaq işta häddidin eşip kätmäslik, ikki qutupqa ketip qalmasliq lazimliği, mäsilini äqilgä muvapiq šz layiğida birtäräp qilğandila här ikki täräpkä paydiliq ekänligi täkitlinidu.
Mäsilän, pul yaki başqa närsilärni çiqim qiliş, ihtisat särip qilişni täläp qilğan ähvallarda bepärvaliq bilän sšlätvazliq, mahtançaqliq qilişqimu, behilliq qilip, bäk qisivelişqimu bolmaydiğanliği alahidä täkitlinip, bälki otturahal vä tämkinlik bilän iş qiliş muäyyänläştürülgän: “Ular (yäni Alla yahşi kšridiğan bändilär) hiraҗät qilğanda, israpçiliqmu qilmaydu, behilliqmu qilmaydu, otturahal hiraҗät qilidu” (“Qur°an Kärim”, 25 sürä, “Furqan”, 67-ayät).
Muqäddäs “Qur°an Kärimdä” yänä bir muhim mäsilä, yäni mšmün musulmanlarniŋ istimal qilidiğan yemäklikligi toğriliq tohtilip, šlüp qalğan qoy, šşkä, at, tšgä qatarliq hayvanlarniŋ gšşi, çoşqa gšşi, qan, Allaniŋ namini atap turup boğuzlanmiğan hayvanniŋ gšşi vä haraq qatarliq bir qisim yemäk-içmäklärla haram qilinğan. Ändi käŋ zimindiki härtürlük nemätlär, istimal qilişqa bolidiğan şundaq hilmu-hil mol nemät yemäklär turğan yärdä, haram qilinğan närsilärniŋ dairisini aşuruvätmäslikni, çäklimini ihtiyariçä häddidin taşqiri kšpäytivätmäslikni täşäbbus qilidu:
“Һäy, mšmünlär! Alla silärgä halal qilğan pak närsilärni (tärkiduniya boluş yüzisidin šzäŋlarğa) haram qilmaŋlar.
(Alla bälgüläp bärgän) çäktin aşmaŋlar. Alla çäktin aşquçilarni häqiqätän dost tutmaydu.
Alla silärgä riziq qilip bärgän halal, pak närsilärdin yäŋlar, silär iman eytqan Allağa täqvadarliq qiliŋlar” (“Qur°an Kärim”, 5-sürä, “Maidä”, 87, 88-ayätlär).
“Qur°an Kärim” härqandaq işni adil bäҗirişni, häliqqä ziyanliq bolğan nahäq işlarğa yan basmasliqni, härqandaq işqa hšküm qilğanda yaki guvaliq bärgändä päqätla adil boluşni, hätta iş šzigä çetilidiğan yaki ata-anisiniŋ payda-ziyiniğa taqilidiğan bolsimu, adil boluşini täşäbbus qilidu, şundaqla šzi guvaliq bärmäkçi bolğan kişiniŋ bay-kämbäğäl yaki juquri täbäqigä mänsüp esilzadä yaki adättiki kişi boluşiğa qarimay yan basmasliqni qät°iy täşäbbus qilidu vä bu häqtä mundaq deyilidu:
“Һäy, mšmünlär! Hudaliq üçün guvaliq beriştä, šzäŋlarniŋ yaki ata-anaŋlarniŋ yaki tuqqanliriŋlarniŋ ziyiniğa (guvaliq berişkä) toğra kälgän täğdirdimu, adalätni bärpa qilişqa tirişiŋlar, (guvaliq berilgüçi) bay bolsa (uniŋğa riayä qilmastin), yaki peqir bolsa (uniŋğa iç ağritmastin) haman adil guva boluŋlar.
Alla silärdin ularğa yeqindur (yäni ularniŋ mänpiyitiniŋ nemidä bolidiğanliğini ubdan bilidu). Näpsi hahişiŋlarğa ägişip (häqiqättin) burulup kätmäŋlar. Ägär tiliŋlarni tolğisaŋlar (yäni guvaliqtiki faktni burmilisaŋlar), yaki guvaliqtin baş tartsaŋlar, mundaqta Alla häqiqätän silärniŋ qilmişiŋlardin hävärdar bolup turğuçidur (“Qur°an Kärim”, 4-sürä, “Nisa”, 135-ayät).
Biz juqurida İslam dinida “Qur°an Kärim” äŋ asasliq, hämmidin muhim, äŋ aliy kitap däp täkitligän eduq. Һärqandaq sağlam pikir qilidiğan adäm, ägär bu muqäddäs kitapni diqqät bilän oqup çiqsa, uniŋ häqiqätänmu nahayiti kšp iҗtimaiy mäsililärni ätrapliq, mupässäl tählil qilip, mšmün musulmanlarni toğra yolda meŋişniŋ mäş°ili ekänligigä, şundaqla adalätlik qanun turğuzuşniŋ äŋ tüp, äŋ nopuzluq asasi ekänligigä kšz yätküzidu.
Yadikar SABİTOV.

Bälüşüş

Javap qalduruŋ